Joan Halifax: Medeleven en de ware betekenis van empathie

Ik wil het hebben over het vraagstuk van het medeleven. Medeleven heeft vele gezichten. Sommige zijn fel, andere zijn vertoornd. Sommige zijn teder, andere zijn wijs. De Dalai Lama zei ooit: "Liefde en medeleven zijn noodzakelijke dingen. Het zijn geen luxegoederen. Zonder hen kan de mensheid niet overleven." Mijn suggestie is dat het niet alleen de mensheid is die niet zal overleven, maar alle soorten op de planeet, zoals we vandaag hebben gehoord. Het zijn de grote katachtigen en het plankton.

Twee weken geleden was ik in Bangalore, in India. Ik had het voorrecht om les te geven in een verzorgingstehuis in de rand van Bangalore. Vroeg in de ochtend ging ik naar de ziekenzaal. In dat verzorgingstehuis waren er 31 mannen en vrouwen die actief aan het sterven waren. Ik liep naar het bed van een oude vrouw die erg snel ademde, kwetsbaar, duidelijk in de laatste fase van het actieve sterven. Ik keek haar aan, en ik keek haar zoon aan, die naast haar zat. Zijn gelaat was vertrokken van verdriet en verwarring.

Ik herinnerde me een regel uit de Mahabharata, het grote Indische epos: "Wat is het meest wonderlijke ding op aarde, Yudhisthira?" Yudhisthira antwoordde: "Het meest wonderlijke ding op aarde is dat er overal rondom ons mensen aan het sterven kunnen zijn terwijl wij niet beseffen dat het ons kan overkomen." Ik keek op. De zorg voor deze 31 stervende mensen lag bij jonge vrouwen uit dorpen rondom Bangalore. Ik keek één van deze vrouwen aan, en in haar gelaat zag ik de kracht die opkomt als natuurlijk medeleven daadwerkelijk aanwezig is. Ik keek naar haar handen terwijl ze een oude man waste.

Mijn blik ging naar een andere jonge vrouw die het gelaat bette van een andere stervende mens. Het herinnerde me aan iets dat ik net had meegemaakt. Elk jaar ongeveer heb ik het voorrecht om dokters mee te nemen naar de Himalaya en het plateau van Tibet. We hebben ziekenhuizen in deze zeer afgelegen regio's waar er geen enkele medische zorg is.

Op de eerste dag in Simikot in Humla, in het verre westen van Nepal, de meest verarmde regio van Nepal, kwam er een oude man aan met een bundeltje lompen. Hij kwam binnen. Iemand zei iets tegen hem, We beseften dat hij doof was. We keken in de lompen. Daar waren twee ogen. Uit de lompen haalden we een meisje wier lichaam zwaar verbrand was. Nogmaals, de ogen en handen van Avalokiteshvara. Het waren de jonge vrouwen, de gezondheidswerkers, die de wonden van deze baby schoonmaakten en verzorgden.

Ik ken die handen en ogen. Ze raakten mij ook. Ze raakten me toen. Ze hebben me al de 68 jaren van mijn leven geraakt. Ze raakten me toen ik vier was en mijn zicht verloor en gedeeltelijk verlamd werd. Mijn familie deed beroep op een vrouw wier moeder slavin was geweest, om me te verzorgen. Die vrouw had geen sentimenteel medeleven. Ze had een fenomenale kracht. Ik geloof dat het haar kracht was, die het soort mudur voor mij werd, die een lichtend voorbeeld was in mijn leven.

We kunnen dus de vraag stellen: waaruit bestaat medeleven? Het heeft verschillende facetten. Er is referentieel en niet-referentieel medeleven. Maar bovenal bestaat medeleven uit dat vermogen om duidelijk te zien wat de aard van het lijden is. Dat vermogen om echt sterk te staan en ook te erkennen dat ik niet buiten dat lijden sta. Maar dat is niet genoeg, want medeleven -- dat de bewegingscortex activeert -- betekent dat we ergens naar streven. We streven ernaar om lijden te transformeren. Als het ons gegund is, engageren we ons in activiteiten die lijden transformeren. Maar lijden heeft nog een component, en die is echt essentieel. Die component is dat we niet aan de afloop gehecht mogen zijn.

Ik heb met stervende mensen gewerkt, al meer dan 40 jaar lang. Ik had het voorrecht in de dodengang te werken, in een zwaarbewaakte gevangenis, zes jaar lang. Ik besefte zo duidelijk, op basis van mijn eigen levenservaring, mijn werk met stervende mensen, en met het opleiden van zorgverleners, dat elke gehechtheid aan de afloop een grote invloed zou hebben op mijn eigen vermogen om er volledig te zijn bij de hele katastrofe.

Toen ik in het gevangeniswezen werkte, was dit zo duidelijk voor mij: dat velen van ons in deze zaal, en bijna alle mannen met wie ik werkte op de dodengang, nooit het zaad van hun eigen medeleven hadden besproeid. Dat medeleven is een inherente menselijke kwaliteit. Het is aanwezig in elk menselijk wezen. Maar de omstandigheden waaronder medeleven wordt geactiveerd, wordt opgewekt, die omstandigheden zijn bijzonder. Ik kende die omstandigheden in zekere mate tijdens de ziekte in mijn jeugd. Voor Eve Ensler, die je later zal horen, werd de omstandigheid geactiveerd, op ongelooflijke wijze, door de diverse wateren van het lijden die ze doorzwommen heeft.

Wat fascinerend is, is dat medeleven vijanden heeft, en die vijanden zijn dingen als medelijden, morele verontwaardiging, angst. Onze maatschappij, onze wereld is verlamd door angst. Door die verlamming is ons vermogen tot medeleven natuurlijk ook verlamd. Het woord terreur zelf is wereldwijd. Het gevoel zelf van terreur is wereldwijd. Ons werk is dus, in zekere zin, om dit imago aan te pakken, dit soort archetype dat de psyche van onze hele wereld heeft doordrongen.

We weten uit de neurowetenschap dat medeleven een paar werkelijk uitzonderlijke kwaliteiten heeft. Bijvoorbeeld: een mens die medeleven cultiveert, zal, als hij met lijden wordt geconfronteerd, dat lijden veel meer ervaren dan vele andere mensen. Anderzijds bekomen ze er ook veel sneller van. Dat heet weerbaarheid. Velen van ons denken dat medeleven ons uitput, maar ik beloof je, het is iets waarvan je werkelijk opleeft.

Nog iets over medeleven: het versterkt de zogenaamde neurale integratie. Het verbindt alle delen van het brein. Een ander ding, een ontdekking van verschillende onderzoekers, onder andere in Emory en Davis, is dat medeleven ons immuunsysteem versterkt. Hey, we leven in een erg schadelijke wereld. (Gelach) De meesten van ons gaan ten onder aan psychosociaal en fysiek vergif, aan de toxines van onze wereld. Maar medeleven, het opwekken van medeleven, mobiliseert onze immuniteit.

Als medeleven zo goed is voor ons, dan heb ik een vraag. Waarom trainen we onze kinderen niet in medeleven? (Applaus) Als medeleven zo goed is voor ons, waarom trainen we onze zorgverstrekkers dan niet in medeleven, zodat ze kunnen doen wat ze moeten doen, namelijk lijden transformeren? Als medeleven zo goed is voor ons, waarom stemmen we dan niet over medeleven? Waarom stemmen we niet voor mensen in onze regering op basis van medeleven? Zodat we een zorgzamer wereld krijgen. In het boeddhisme zeggen we: "Je hebt een sterke rug nodig en een zacht aangezicht." Je hebt een heel sterke rug nodig om stand te houden te midden van de omstandigheden. Dat is de mentale kracht van gelijkmoedigheid.

Maar je hebt ook een zacht aangezicht nodig -- het vermogen om echt open te staan voor de wereld zoals hij is -- om een onverdedigd hart te hebben. Het archetype daarvan in het boeddhisme is Avalokiteshvara, Kuan-Yin. Het is een vrouwelijk archetype: zij die oor heeft voor de kreten van het lijden in de wereld. Ze staat daar met 10.000 armen, en in elke hand houdt ze een instrument van bevrijding, en in de palm van elke hand heeft ze ogen. De ogen van de wijsheid. Ik zeg dat vrouwen duizenden jaren lang het archetype van Avalokiteshvara hebben beleefd, uitgedragen, en in beslotenheid hebben ontmoet. Kuan-Yin: zij die oor heeft voor de kreten van lijden in de wereld.

Vrouwen hebben duizenden jaren lang de kracht vertoond die voortkomt uit medeleven, op ongefilterde, rechtstreekse wijze, door het lijden gewaar te worden zoals het is. Ze hebben samenlevingen van genegenheid doordrongen. Dat hebben we echt gevoeld, bij elke vrouw die op het podium stond de afgelopen anderhalve dag. Zij hebben medeleven verwezenlijkt door toedoen van directe actie. Jody Williams noemde het: het is goed om te mediteren. Sorry, Jody, daar zou je wat aan moeten doen, Jody. Neem gas terug, laat je moeder op adem komen.

(Gelach)

Maar de andere kant van de medaille is dat je uit je grot moet komen. Je moet de wereld ingaan, zoals Asanga, die Maitreya Boeddha wilde realiseren nadat hij 12 jaar in de grot had gezeten. Hij zei: "Ik ben hier weg." Hij loopt het pad af. Hij ziet iets op het pad. Hij kijkt. Het is een hond. Hij knielt. Hij ziet dat de hond een grote wonde op zijn poot heeft. De wonde zit vol maden. Hij steekt zijn tong uit om de maden te verwijderen, zonder ze te kwetsen. Op dat moment veranderde de hond in de Boeddha van liefde en genegenheid.

Ik geloof dat vrouwen en meisjes vandaag een krachtig partnerschap met mannen moeten aangaan -- met hun vaders, met hun zonen, met hun broers, met de loodgieters, de wegenbouwers, de zorgverstrekkers, de dokters, de advocaten, met onze president, en met alle wezens. De vrouwen in deze zaal zijn lotussen in een vuurzee. Mogen we dit vermogen waar maken voor vrouwen overal.

Dank je wel.

(Applaus)