Jane Goodall over het verschil tussen ons en de apen.

Goedemorgen iedereen. Allereerst, het was fantastisch hier te zijn, de afgelopen dagen. Ik vind het een eer deze uitzonderlijke bijeenkomst van mensen af te sluiten -- de geweldige talks die we hebben gehad. Ik heb het gevoel dat ik, in verschillende opzichten, deel uitmaakte van sommige dingen die ik gehoord heb. Ik begon -- ik kwam hier rechtstreeks vanuit een plek diep in het tropische regenwoud in Ecuador. Ik was daar -- je kan het alleen per vliegtuig bereiken -- met de inheemse bevolking met verf op hun gezicht en papegaaienveren op hun hoofdtooien. Deze mensen strijden daar om de oliemaatschappijen en de wegen buiten hun bossen te houden. Ze strijden om hun eigen manier van leven binnen het oerwoud te ontwikkelen in een wereld die schoon is, een wereld die niet vervuild is, een wereld die niet verontreinigd is. En wat me verbaasde, iets wat goed past bij waar we het nu allemaal over hebben bij TED, was dat daar, middenin het regenwoud, een aantal zonnepanelen waren -- de eerste in dat deel van Ecuador -- voornamelijk om water op te pompen zodat de vrouwen niet naar beneden hoefden te gaan. Het water werd gezuiverd, maar omdat ze veel batterijen hadden, konden ze veel elektriciteit opslaan. Dus elk huis -- en er waren, denk ik, acht huizen in deze kleine gemeenschap -- had een half uur verlichting elke avond. Daar is het opperhoofd, in al zijn vorstelijke praal, met een laptop. (Gelach) En deze man, terug van weggeweest, zei: "Weet je, we zijn plotseling in een geheel nieuw tijdperk terecht gekomen, we wisten niets af van de blanke man 50 jaar geleden en nu zijn we hier, met laptops, en zijn er dingen die we willen leren van de moderne wereld. We willen informatie over gezondheidszorg. We willen weten wat andere mensen doen -- we zijn geïnteresseerd. En we willen andere talen leren. We willen Engels en Frans en misschien ook Chinees leren, en we zijn goed in talen." Dus daar zat hij met zijn kleine laptop, vechtend tegen de krachtige druk -- van de schuld, de staatsschuld van Ecuador -- strijdend tegen de druk van de Wereldbank, het IMF en natuurlijk van de mensen die het oerwoud willen exploiteren en de olie willen winnen. Ik kwam dus rechtstreeks daarvandaan naar hier. Maar mijn echte expertise ligt in weer een andere vorm van beschaving. Ik kan het niet echt een beschaving noemen. Meer een andere manier van leven, een ander bestaan. We hebben al eerder gesproken -- een geweldige lezing van Wade Davis over verschillende menselijke culturen in de hele wereld -- maar de wereld bestaat niet alleen uit menselijke wezens, er zijn ook andere levende wezens. Ik wil de stem van het dierenrijk op deze TED-conferentie laten horen, zoals ik altijd doe over de hele wereld. Vaak genoeg zien we maar een paar dia's, of een stukje film, maar deze wezens hebben een stem die iets betekent. En dus wil ik jullie een groet overbrengen, van een chimpansee in de bossen van Tanzania -- Ooh, ooh, ooh, ooh, ooh, ooh, ooh, ooh, ooh, ooh, ooh, ooh, ooh, ooh, ooh! (Applaus) Ik bestudeer de chimpansees in Tanzania al sinds 1960. In die periode zijn er moderne technologieën die de werkwijze van biologen in het veld erg veranderd hebben. Een paar jaar geleden bijvoorbeeld, konden we voor het eerst, simpelweg een paar monsters van ontlasting verzamelen en ze analyseren -- een DNA profiel maken -- dus voor het eerst weten we welk mannetjes-chimpansee de vader is van elk individueel kind. De chimpansees vertonen namelijk heel promiscue paringsgedrag. Dit leidt tot een geheel nieuw onderzoeksveld. En we gebruiken GSI -- geografisch wat het ook is, GSI -- om het verspreidingsgebied van de chimpansees te bepalen. Daarnaast gebruiken we -- je kan wel merken dat ik niet erg thuis ben in deze dingen -- we gebruiken dus satellietbeelden om de ontbossing in het gebied te bekijken. En natuurlijk zijn er de ontwikkelingen wat betreft infrarood, zodat je dieren 's nachts kan bekijken. De apparatuur voor het opnemen van beeld en geluid wordt steeds lichter en beter. We kunnen dus, op heel veel manieren, vandaag de dag dingen doen, die we niet konden doen in 1960, toen ik begon. Vooral wanneer chimpansees, en andere dieren met een groot brein, bestudeerd worden in gevangenschap, helpt moderne technologie ons te zoeken naar de hoogste gradaties van bewustwording bij sommige niet-menselijke dieren. Zodat we nu weten dat ze in staat zijn prestaties te leveren die onmogelijk werden geacht door de wetenschap, toen ik begon. Ik denk dat de chimpansee in gevangenschap die het verst staat qua intellectuele prestatie, is er één genaamd Ai uit Japan -- haar naam betekent liefde -- en ze heeft een fantastisch gevoelige partner die met haar samenwerkt. Ze is dol op haar computer -- ze verlaat haar grote groep, haar stromende water, haar bomen en alles om haar heen. Ze komt binnen om achter de computer te zitten -- het is net een videospelletjes voor kinderen, ze is verslaafd. Ze is 28 trouwens en ze doet dingen met haar computerscherm en een touchpad, sneller dan de meeste mensen. Ze verricht hele complexe taken. Ik heb geen tijd om er op in te gaan, maar het geweldige aan dit wijfje is dat ze er niet van houdt fouten te maken. Als ze een slechte reeks heeft en haar score is niet goed, komt ze naar het raam en tikt op het glas -- omdat ze degene die de test afneemt niet kan zien -- en vraagt op deze manier om nog een poging te wagen. En haar concentratie -- ze is al ongeveer 20 minuten erg geconcentreerd, en nu wil ze het weer proberen, alleen maar om voldaan te zijn over het feit dat ze het beter heeft gedaan. En het eten doet er niet toe -- ze krijgt wel een kleine beloning, een rozijntje voor een goed antwoord -- maar ze doet het ook voor niets, als je dat vooraf aan haar vertelt. Daar zijn we dan, een chimpansee die een computer gebruikt. Chimpansees, gorilla's en orang-oetans leren zelfs gebarentaal. Maar het punt is dat toen ik voor het eerst in Gombe was, in 1960 -- ik kan het me erg goed en levendig herinneren, als de dag van gisteren -- de eerste keer, toen ik door de gewassen liep, vluchtten de meeste chimpansees nog steeds van me weg, hoewel een aantal wel wat geacclimatiseerd waren. Ik zag een donker figuur, voorovergebogen over een termietenheuvel, en ik tuurde door mijn verrekijker. Het was, gelukkig, een volwassen mannetje dat ik David Greybeard had genoemd -- de wetenschap van die tijd was ertegen dat ik de chimpansees namen gaf, ze moesten allemaal nummers hebben, dat was wetenschappelijker. Hoe dan ook, David Greybeard, zo zag ik, was kleine sprietjes gras aan het plukken en gebruikte ze om termieten uit hun ondergrondse nest te vissen. En dat is niet alles -- soms pakte hij een takje met bladeren en haalde de bladeren eraf. Een voorwerp veranderen om het geschikt te maken voor een specifiek doel -- het begin van het maken van gereedschap. Dit was zo spannend en baanbrekend omdat er destijds werd gedacht dat mensen, en alleen mensen, gereedschap kon gebruiken en maken. Toen ik op school zat, werden we omschreven als de mens, de bouwer van gereedschap. En toen Louis Leakey, mijn mentor, dit nieuws hoorde, zei hij: "Aha, we moeten nu de mens herdefiniëren, gereedschap herdefiniëren, of chimpansees beschouwen als mensen." (Gelach) We weten nu dat, alleen al in Gombe, er negen verschillende manieren zijn waarop chimpansees verschillende voorwerpen gebruiken voor diverse doelen. Bovendien weten we nu dat in allerlei delen van Afrika waar chimpansees worden bestudeerd, er zeer verschillende gedragingen zijn wat betreft het gebruik van gereedschappen. Het lijkt erop lijkt deze patronen worden overgedragen van de ene generatie op de andere, door observatie, imitatie en training -- dit is een definitie van menselijke beschaving. We stellen vast dat gedurende de ongeveer 40 jaar dat ik en anderen chimpansees en andere mensapen hebben bestudeerd, en, zoals ik ze noem, andere zoogdieren met gecompliceerde hersenen en sociale systemen -- we hebben ontdekt dat er toch geen duidelijke grens is die mensen van de rest van het dierenrijk scheidt. Het is een vage grens. En het wordt steeds vager als we gewaar worden dat dieren dingen doen die we, in al onze arrogantie, zagen als menselijk gedrag. The chimpansees -- we hebben geen tijd om hun fascinerende leven te bespreken -- hebben een langdurige jeugd: ze worden vijf jaar lang gezoogd en slapen bij de moeder, daarna nog eens drie, vier of vijf jaar van emotionele afhankelijkheid van haar, zelfs als het volgende kind is geboren. Het belang van het leren in deze tijd, wanneer het gedrag nog flexibel is -- en er is een hoop te leren in de chimpansee-gemeenschap. De langdurige liefhebbende en ondersteunende relaties die zich ontwikkelen tijdens deze langdurige jeugd met de moeder, de broers en zussen, kunnen een leven lang duren, dat wel 60 jaar kan duren. Ze kunnen eigenlijk nog langer dan 60 jaar leven in gevangenschap. We hebben tot nu toe nog maar 40 jaar in het wild meegemaakt. We hebben ontdekt dat chimpansees in staat zijn tot werkelijke barmhartigheid en altruïsme. We zien dit in hun non-verbale communicatie -- die is zeer rijk -- ze kennen veel geluiden, waar ze onder verschillende omstandigheden gebruik van maken, maar ze gebruiken ook tast, houding, gebaren en wat doen ze? Ze kussen, ze omhelzen, ze houden elkaars handen vast. Ze geven elkaar schouderklopjes, ze paraderen, ze zwaaien met hun vuist -- het soort dingen die wij doen -- en ze doen deze dingen in dezelfde context. Ze hebben een geavanceerde samenwerking. Soms jagen ze -- niet zo vaak, maar als ze dat doen, is hun samenwerking geavanceerd, en ze delen de prooi. We hebben ontdekt dat ze hun gevoelens tonen, vergelijkbaar met -- soms precies hetzelfde als -- de gevoelens die we zelf beschrijven als vreugde, verdriet, angst, wanhoop. Ze kennen zowel mentaal als fysiek lijden. Ik heb geen tijd hier verder op in te gaan en deze dingen aan te tonen, maar weet dat er hele slimme studenten zijn, aan de beste universiteiten, die gevoelens bij dieren bestuderen, persoonlijkheden van dieren. We weten dat chimpansees en sommige andere wezens zichzelf kunnen herkennen in spiegels -- zichzelf in tegenstelling tot anderen. Ze hebben een gevoel voor humor, en dat is het soort dingen dat traditioneel voorbehouden is aan de mensen. Dit brengt ons een nieuw respect bij -- niet alleen voor chimpansees, zo suggereer ik, maar ook voor andere wonderbaarlijke dieren waarmee we deze planeet delen. Zodra we eindelijk kunnen toegeven dat we niet de enige wezens zijn met persoonlijkheid, verstand en bovenal gevoelens, en we beginnen na te denken over de manier waarop we zoveel andere bewuste en slimme wezens op deze aarde gebruiken en misbruiken, leidt dit tot grote schaamte, bij mij tenminste. Het verdrietige is dat deze chimpansees -- die ons meer dan welk wezen dan ook, bescheidenheid hebben geleerd -- in het wild snel aan het verdwijnen zijn. Ze verdwijnen om de redenen waarvan jullie goed op de hoogte zijn. De ontbossing, de bevolkingsgroei van mensen die steeds meer land nodig hebben. Ze verdwijnen omdat sommige houtkapbedrijven alles weghalen in een gebied. Ze zijn aan het verdwijnen in het hart van hun gebied in Afrika omdat de grote multinationale houtkapbedrijven wegen hebben aangelegd -- zoals ze willen doen in Ecuador en in andere delen waar het bos nog onaangetast is -- om er olie of hout te winnen. In het Congobekken, en in andere delen van de wereld, heeft dit geleid tot hetgeen dat bekend staat als handel in bush-vlees. Dit betekent dat hoewel er honderden, misschien duizenden jaren lang, mensen hebben geleefd in die bossen, of wat voor omgeving dan ook, in harmonie met hun wereld, die alleen de dieren doodden die zij nodig hadden voor zichzelf en hun families -- nu plotseling, door de wegen, de jagers vanuit de steden binnentreden. Ze schieten op alles, alles wat beweegt en groter is dan een kleine rat, ze drogen het in de zon of roken het. En nu er transport is, nemen ze het mee op de vrachtwagens van de houthakkers of de mijnbouw, naar het dorp waar ze het verkopen. Mensen betalen meer voor bush-vlees dan voor vlees van gefokte dieren -- er is een culturele voorkeur. Het is niet houdbaar, en de enorme houthakkerskampen in het bos eisen nu vlees, zodat de pygmeejagers in het Congobekken die daar al vele honderden jaren geleefd hebben op hun prachtige manier nu corrupt zijn geworden. Ze krijgen wapens, ze schieten voor de houthakkerskampen, ze krijgen geld. Hun cultuur wordt vernietigd, tegelijk met de dieren waarvan ze afhankelijk zijn. Als de houthakkers hun kamp opbreken, is er niets meer over. We hebben het al gehad over het verlies van menselijke culturele diversiteit. Ik heb het zien gebeuren met mijn eigen ogen. Het grimmige beeld van Afrika -- Ik hou van Afrika, maar wat zien we in Arika? We zien ontbossing, we zien de uitbreiding van de woestijn, we zien grote honger, we zien ziektes en bevolkingsgroei in gebieden waar er meer mensen leven op een stukje land dan dat land kan onderhouden, en ze zijn te arm om ergens anders voedsel te kopen. Waren de mensen waarover we gisteren hebben gehoord, op Paaseiland, die hun laatste boom hebben geveld -- waren zij gek? Wisten zij niet wat er aan de gang was? Natuurlijk, maar als je de verlammende armoede gezien hebt in sommige delen van de wereld, is de vraag niet "laten we de boom voor morgen staan", maar "hoe ga ik mijn familie te eten geven vandaag?". Misschien brengt deze laatste boom een paar dollar op, zodat we weer een tijdje voort kunnen, en dan bidden we dat er iets gaat gebeuren dat ons kan redden van het onvermijdelijke einde. Dit is dus een grimmig beeld. Het enige dat we hebben, dat ons zo verschillend maakt van chimpansees of andere levende wezens, is onze geavanceerde spreektaal -- een taal waarmee we kinderen kunnen vertellen over de dingen die er niet zijn. We kunnen praten over het verre verleden, de verre toekomst plannen, ideeën met elkaar bespreken, zodat ideeën voortkomen uit de verzamelde wijsheid van een groep. We kunnen het door met elkaar te praten, we kunnen het met video doen, we kunnen het met teksten. We misbruiken ons geweldige vermogen om wijze beheerders te zijn, en we vernietigen de wereld. In een ontwikkelde wereld is het erger, in zekere zin, omdat we zo goed in staat zijn te weten hoe dom het is wat we doen. Weet je dat we baby'tjes op de wereld zetten een wereld waar, op veel plekken, het water hen vergiftigt. De lucht is schadelijk, en het voedsel dat geteeld wordt op vervuilde grond, vergiftigt hen. Dat gebeurt niet alleen in de ontwikkelingslanden, ver weg, maar overal. Weet je dat we zo'n 50 chemicaliën in ons lichaam hebben die we 50 jaar geleden nog niet hadden? En zoveel ziektes, zoals astma en verschillende soorten kanker, komer vaker voor op plekken waar ons smerige, giftige afval wordt gedumpt. Overal ter wereld brengen we onszelf, de dieren, en de natuur schade toe. Moeder Natuur, die ons voortbracht. Moeder Natuur, met wie we naar mijn mening tijd moeten doorbrengen, waar er bomen en bloemen en vogels zijn die goed zijn voor onze psychologische ontwikkeling. En toch zijn er honderden kinderen in de ontwikkelde wereld die nooit enige natuur zien, omdat ze opgroeien tenmidden van beton. Ze kennen alleen een virtuele realiteit, en hebben geen gelegenheid om in de zon te gaan liggen, of in het bos, met de zonnevlekken die door het bladerdek schijnen. Toen ik ging reizen over de wereld, moest ik het bos verlaten -- daar wil ik het liefste zijn. Ik moest die fascinerende chimpansees verlaten zodat mijn studenten en veldwerkers verder konden studeren want toen ik erachter kwam dat hun aantal van twee miljoen 100 jaar geleden was gezakt naar ongeveer 150.000 nu, wist ik dat ik het bos moest verlaten om alles te doen wat ik kon om mensen overal ter wereld hier bewust van te maken. Hoe meer ik praatte over de slechte toestand van de chimpansees, hoe meer ik besefte dat alles een eenheid vormt, en dat de problemen van de ontwikkelingslanden vaak afstammen van de hebberigheid van de ontwikkelde landen. Alles kwam samen en kreeg -- geen zin, want daar ligt hoop in, zei je -- het werd onzinnig. Hoe kunnen we het doen? Iemand zei dat gisteren, en tijdens mijn rondreizen ontmoette ik steeds jonge mensen die de hoop hadden verloren. Ze voelden wanhoop, ze dachten: "Het maakt eigenlijk niet uit wat we doen, eet, drink en wees blij, want morgen zijn we dood. Alles is hopeloos -- dat wordt ons altijd verteld door de media." Ik ontmoette ook mensen die boos waren, en boosheid kan geweld opleveren, dat weten we allemaal. Ik heb drie jonge kleinkinderen, en als een paar van deze studenten op de middelbare school of universiteit tegen me zou zeggen: "We zijn boos," of "We zijn vervuld van wanhoop, omdat wij denken dat jullie onze toekomst op spel hebben gezet, en we er niets aan kunnen doen." Ik kijk in de ogen van mijn kleinkinderen, en ik denk na over hoeveel schade we deze planeet hebben toegebracht sinds ik zo oud was als zij. Ik voel dan grote schaamte, en daarom heb ik in 1991 in Tanzania een project gestart dat Roots and Shoots (Wortels en Scheuten) heet. Je vindt buiten overal brochures, en al wie met kinderen te maken heeft en zich zorgen maakt om hun toekomst, vraag ik die brochure mee te nemen. Roots and Shoots is een hoopvol project. Roots (wortels) zorgen voor een stevige fundering. Shoots (scheuten) lijken klein, maar om de zon te bereiken kunnen ze door stenen muren heen gaan. De stenen muren zijn zoals alle problemen die we deze planeet hebben aangedaan. Dan is het een hoopvolle boodschap. Honderden en duizenden jonge mensen over de hele wereld kunnen doorbreken, en kunnen een betere wereld creëren. De belangrijkste boodschap van Roots and Shoots is dat elke individu het verschil kan maken. Elke individu kan zijn steentje bijdragen. Iedereen heeft elke dag invloed op de wereld om ons heen, en jullie wetenschappers weten dat je dat niet niet kan -- zelfs al blijf je de hele dag in bed, je ademt zuurstof in en koolstofdioxide uit, en waarschijnlijk ga je naar het toilet, enzovoort. Je maakt verschil op de wereld. Het Roots en Shoots project betrekt de jeugd in drie verschillende deelprojecten. Deze projecten zijn bedoeld om van de wereld om hun heen een betere plek te maken. Een project gaat over zorg voor de eigen menselijke gemeenschap. Eén is voor dieren, ook voor huisdieren -- en ik moet zeggen, ik heb alles geleerd wat ik weet over dierengedrag, zelfs voordat ik naar Gombe en de chimpansees ging, van mijn hond Rusty, mijn maatje tijdens mijn jeugd. Het derde project is voor de plaatselijke omgeving. Wat de kinderen doen, hangt allereerst van hun leeftijd af, En we gaan nu van voor de kleuterschool tot en met de universiteit. Het hangt ervan af of ze in de stad of op het platteland wonen. Het hangt ervan af of ze rijk of arm zijn. Het hangt ervan af in welk deel van, bijvoorbeeld, Amerika ze wonen. We zitten nu in elke staat, en de problemen van Florida zijn anders dan die van New York. Het hangt af van het land waarin ze wonen -- we zitten al in meer dan 60 landen, met ongeveer 5.000 actieve groepen, en ik blijf horen over groepen op allerlei plekken, waar ik nooit van gehoord heb, omdat de kinderen het programma opnemen en zelf verspreiden. Waarom? Omdat ze erachter staan, en zij mogen beslissen wat ze gaan doen. Het is niet iets wat hun ouders zeggen, of hun leerkrachten. Dat werkt, maar als ze zelf beslissen "Wij willen deze rivier schoonmaken en de vis terugbrengen die hier vroeger was. Wij willen de giftige grond weghalen uit dit gebied, en een biotuin aanleggen. Wij willen tijd gaan doorbrengen met oude mensen en naar hun verhalen luisteren en hun orale geschiedenis vastleggen. We willen in een hondenasiel gaan werken. We willen over dieren leren. We willen ..." Weet je, het gaat alsmaar verder, en dat stemt me hoopvol. Ik reis 300 dagen per jaar de wereld rond, en overal zijn er Roots en Shoots-groepen van verschillende leeftijden. Overal zijn er kinderen die met blinkende ogen zeggen: "Kijk hoe we verschil hebben gemaakt!" En nu komt daar technologie bij, want met deze nieuwe manier van elektronisch communiceren, kunnen deze kinderen de wereld rond met elkaar communiceren. Als iemand ons wil helpen, we hebben zovele ideeën, maar we hebben hulp nodig -- we moeten het juiste soort systeem helpen creëren, dat deze jonge mensen helpt om hun opwinding over te brengen. Maar ook -- en dit is zo belangrijk -- om hun wanhoop over te brengen: "We hebben dit geprobeerd en het werkt niet, wat nu gedaan?" En zie, dan is er een andere groep die hun een antwoord geeft, die in Amerika kan zijn, of een groep in Israël, die zegt: "Je hebt het wat verkeerd aangepakt. Probeer het eens zo." De filosofie is heel simpel. We geloven niet in geweld. Geen geweld, geen bommen, geen geweren. Zo los je geen problemen op. Geweld leidt tot geweld, tenminste volgens mij. Hoe lossen we het dan op? De middelen om problemen op te lossen zijn kennis en begrip. Ken de feiten, maar zie hoe ze in het grotere plaatje passen. Hard werk en volharding -- geef niet op -- en liefde en mededogen, die leiden tot respect voor alle leven. Hoeveel minuten nog? Twee, één? Chris Anderson: Eén – Eén à twee. Jane Goodall: Twee, twee, ik kies voor twee. (Gelach) Ga je me van het podium komen sleuren? (Gelach) Dus Roots en Shoots begint het leven van jonge mensen te veranderen. Ik besteed er het grootste deel van mijn energie aan. Ik geloof dat dit soort groep een heel grote invloed kan hebben, niet alleen omdat jullie technologie met ons delen, maar omdat zovelen van jullie kinderen hebben. Als je dit programma meeneemt en aan je kinderen geeft, krijgen ze zo'n mooie kans om goed te gaan doen, omdat ze ouders zoals jullie hebben. Het is zo duidelijk hoezeer jullie ermee begaan zijn om van deze wereld een betere plek te maken. Dat is erg bemoedigend. Maar de kinderen vragen me -- en dit duurt niet meer dan twee minuten, dat beloof ik -- ze zeggen: "Dr. Jane, heeft u echt hoop voor de toekomst? U reist, u ziet al deze vreselijke dingen gebeuren." Ten eerste, het menselijke brein -- daar moet ik niets over zeggen. Nu we weten wat de problemen in de wereld zijn, gaan knappe koppen zoals jullie, de problemen oplossen. Daar hebben we het uitgebreid over gehad. Ten tweede, de weerbaarheid van de natuur. We kunnen een rivier vernietigen en weer tot leven brengen. We kunnen een heel gebied zien vervallen en terug tot bloei brengen, met tijd en een tikkeltje hulp. En ten derde, de laatste spreker had het erover -- of de spreker daarvoor -- over de ontembare menselijke geest. We worden omringd door de meest fantastische mensen die dingen doen die gewoon onmogelijk lijken. Nelson Mandela -- ik neem een stukje steen van de gevangenis op Robbeneiland, waar hij 27 jaar lang zwoegde, en die hij verliet met zo weinig bitterheid dat hij zijn mensen kon wegleiden uit de gruwel van de apartheid zonder bloedbad. Zelfs na 11 september -- en ik was in New York, en ik voelde de angst -- maar niettemin was er zoveel menselijke moed, zoveel liefde en mededogen. En terwijl ik het land rondging daarna, en de angst voelde -- de angst die ertoe leidde dat mensen dachten dat ze niet meer met het milieu konden inzitten, want anders zouden ze niet patriottisch lijken -- en ik probeerde ze aan te moedigen. Iemand kwam aanzetten met een citaat van Mahatma Gandhi: "Als je terugkijkt naar de menselijke geschiedenis, dan zie je dat alle slechte regimes door goede zijn overwonnen." Vlak erna bracht een vrouw me dit belletje, en daarmee wil ik besluiten. Ze zei: "Als je over hoop en vrede praat, laat dan dit belletje klinken. Het is gemaakt van metaal van een onklaar gemaakte landmijn, uit de killing fields van Pol Pot -- één van de slechtste regimes in de menselijke geschiedenis - waar mensen nu hun leven weer op het spoor beginnen te krijgen, na de ineenstorting van het regime. Ja, er is dus hoop, en waar is die? Bij de politici? Ze is in onze handen. Ze is in jouw handen en in de mijne, en in die van onze kinderen. Het is echt aan ons. Wij zijn diegenen die verschil kunnen maken. Als we levens leiden waarbij we bewust de kleinst mogelijke ecologische voetafdruk achterlaten, als we dingen kopen die ethisch verantwoord zijn, en geen dingen die dat niet zijn, kunnen we de wereld van de ene dag op de andere veranderen. Dank u.