Jane Goodall helpt mensen en dieren om samen te leven.

Goedemiddag, goedenavond, wat je wilt. We kunnen jambo, guten Abend, bonsoir zeggen, maar ook -- ooh, ooh, ooh, ooh, ooh, ooh, ooh, ooh, ooh. Dat is de roep van de chimpansees voor ze 's avonds gaan slapen. Het gaat van de ene kant van de vallei naar de andere, van de ene groep nesten naar de andere.

Ik wil vanavond in mijn talk doorgaan waar Zeray gisteren gebleven is. Hij sprak over het wonderbaarlijke Australophiticeense kind, de 3-jarige Selam. Ook luisterden we naar de geschiedenis, de stamboom van de mensheid door genetische DNA-profilering. Wijlen Louis Leaky, een paleontoloog, zette mij ertoe aan chimpansees te bestuderen. Dat was in die tijd vrij bijzonder. Tegenwoordig kun je het gewoon noemen, maar het kwam doordat hij op zoek was geweest naar de fossiele resten van de eerste mensen in Afrika -- je kunt uit de fossielen heel veel opmaken over het uiterlijk van deze wezens, door de vorm van de spieraanhechtingen. Iets over hun levenswijze uit de verschillende artefacten bij de vindplaats. Maar hoe gedroegen ze zich? Dat wilde hij weten. Gedrag versteent natuurlijk niet. Hij beweerde -- wat nu redelijk gemeengoed is -- dat als we overeenkomsten zouden ontdekken in ons gedrag en dat van onze naaste verwant, de mensaap, datzelfde gedrag misschien vertoond werd door de aap-, mensachtige voorouder van zo'n 7 miljoen jaar geleden. Dus hadden we misschien deze kenmerken meegenomen uit dat verre, verre verleden.

Nu wordt in de huidige schoolboeken over de menselijke evolutie heel vaak gespeculeerd over het gedrag van de eerste mensen, gebaseerd op het gedrag van chimpansees. Ze lijken meer op ons dan enig ander levend wezen, dat hebben we tijdens deze TED-conferentie gehoord. Ik zal u vertellen op welke manier de chimpansees in bepaalde aspecten van hun gedrag zo op ons lijken.

Iedere chimpansee heeft zijn of haar eigen persoonlijkheid. Natuurlijk gaf ik ze namen. Ze kunnen wel 60 jaar of ouder worden, hoewel ze in het wild de 60 waarschijnlijk niet halen. Mr. Wurzel. Het vrouwtje krijgt haar eerste baby rond haar 11e of 12e jaar. Daarna krijgt ze maar om de 5 of 6 jaar een baby, een lange afhankelijkheidsperiode, waarin het kind wordt gevoed, 's nachts bij de moeder slaapt en op haar rug wordt meegedragen. Deze lange kindertijd is belangrijk voor het leerproces van chimpansees, net als voor ons. Omdat tijdens de evolutie, de hersenen bij verschillende diersoorten steeds complexer worden, speelt leren een steeds grotere rol in de levensgeschiedenis van een individu. Jonge chimpansees brengen veel tijd door met het kijken naar wat de ouderen doen. We weten tegenwoordig dat ze gedrag kunnen imiteren. We denken dat dit de manier is waarop bij alle onderzochte Afrikaanse chimpanseepopulaties de kunst van het omgaan met werktuigen van de ene op de andere generatie wordt doorgegeven, door observatie, imitatie en oefening. Het omgaan met werktuigen is dus primitief beschaafd gedrag.

Zoals gezegd, chimpansees hebben geen gesproken taal. Ze hebben wel een rijk arsenaal aan houdingen en gebaren, die vaak lijken op, of zelfs gelijk zijn aan die van ons en in dezelfde context ontstonden. Ze begroeten elkaar met een omhelzing. Ook kussen ze, houden elkaars hand vast en kloppen elkaar op de rug . Ze doen stoer en gooien met stenen. De chimpanseegemeenschap kent veel mededogen, de opstap naar liefde en echt altruïsme. Helaas hebben ze ook een schaduwzijde, net als wij. Ze kunnen extreem gewelddadig, zelfs oorlogszuchtig zijn. Dit agressieve gedrag is voor het grootste deel gericht tegen enkelingen uit de sociale buurgroep. Ze zijn territoriaal erg agressief. Chimpansees hebben ons, meer dan enig ander levend wezen, doen inzien, dat er uiteindelijk geen scherpe lijn is tussen mensen en de rest van het dierenrijk.

Het is een wazige lijn, die hoe meer observaties we doen, hoe langer hoe waziger wordt. De studie die ik begon in 1960 gaat tot de dag van vandaag door. De chimpansees, met hun complexe sociale leven in de wildernis, hebben ons -- meer dan wat ook -- geholpen te beseffen dat we onderdeel zijn, geen afsplitsing van het fantastische dierenrijk op de planeet die van ons samen is. Het is dus heel treurig dat chimpansees, zoals zoveel schepsels op de wereld, hun leefgebieden kwijtraken. Dit is een luchtfoto die de beboste hooglanden van Gombe laat zien. Toen ik 16 jaar geleden over dit hele gebied vloog en me realiseerde dat buiten het park, dit bos zich in 1960 bijna zonder onderbreking langs de oostkust van het meer van Tanganyika uitstrekte, dat is waar het ca. 50 km2 kleine Gombe National Park ligt, kwam er een vraag in mij op: "Hoe kun je er aan denken de chimpansees te redden als de mensen hier al moeten vechten om te overleven?" Er wonen daar al meer mensen dan het land aankan. Als gevolg van de vluchtelingenstroom uit Burundi en uit Congo, van over het meer. Heel arme mensen die geen voedsel van buitenaf konden betalen.

Hieruit ontstond het 'TACARE-programma' [Take Care]. Het is een holistische manier om de levens te verbeteren van de mensen in de dorpen rond het park. Het startte klein met 12 dorpen. Nu zijn het er 24. In het kort bestaat het onder andere uit boomkwekerijen, geschikte landbouwmethodes voor het onvruchtbare, bijna woestijnachtige land hoog in de bergen. Controlemethodes, voorkomen van bodemerosie. Manieren om uitgeputte landbouwgrond te herwinnen, zodat die binnen 2 jaar weer productief kan zijn. De dorpelingen helpen vers bronwater te winnen. Eventueel wat klaslokalen bouwen. Het belangrijkste is, denk ik, het werken met kleine groepjes vrouwen, ze de kans geven op een micro-kredietlening. Zoals overal ter wereld wordt bij ons ca. 95% van alle leningen afbetaald. Het stimuleren van vrouwen in het onderwijs, beurzen voor meisjes in het voortgezet onderwijs, vanuit de wetenschap dat ontwikkeling van vrouwen overal ter wereld kleinere gezinnen tot gevolg heeft. We geven informatie over geboorteregeling en hiv/aids

Het resultaat van dit programma, is dat er iets gaat gebeuren voor het natuurbehoud. De boeren die in deze 24 dorpen leven beschouwen ons niet meer als een stel blanken dat een stel apen komt bestuderen -- tussen haakjes, veel personeel is nu Tanzaniaans, maar toen we startten met het TACARE-programma ging een Tanzaniaans team de dorpen in. Een Tanzaniaans team sprak met de dorpelingen over wat hun belangstelling had. Was het natuurbehoud? Beslist niet. Ze hadden interesse in gezondheid en onderwijs. Terwijl de tijd verstreek en hun situatie verbeterde, begonnen ze steeds meer het belang van natuurbehoud in te zien. Ze begonnen te begrijpen dat als ze de bomen aan de top van de heuvels weghakten, bodemerosie en modderstromen het gevolg waren.

Nu zijn we bezig met de ontwikkeling van het 'Greater Gombe Ecosystem'. Het gaat om een gebied ver buiten het National Park, met in meer of mindere mate verwaarloosde grond. Omdat de dorpen een betere levensstandaard hebben, zijn ze werkelijk bereid om 10 tot 20% van hun land aan de naastgelegen hooglanden te geven, zodat de chimpansees, als er weer bomen groeien, bladerrijke gangen hebben om zich door te verplaatsen met het oog op de interactie-- die nodig is voor de genetische levensvatbaarheid -- met andere restgroepen buiten het National Park. Dus is TACARE een succes. We zetten het ook op in andere delen van Afrika, rondom andere stukken wildernis, die lijden onder extreme bevolkingsdruk.

De problemen in Afrika zijn echter, zoals tijdens deze eerste TED-dagen is besproken, zeer groot. Er is heel veel armoede. Als grote aantallen mensen op onvruchtbaar land leven, vooral als de bomen gekapt worden en door de wind erosie ontstaat op de onbedekte bodem, omdat de wanhopige bevolking steeds meer bomen kapt in een poging om voedsel voor zichzelf en hun familie te verbouwen, wat gaat er dan gebeuren? Er moèt iets gedaan worden. Er zijn ook andere problemen -- niet alleen in Afrika, maar ook in de rest van de ontwikkelingslanden en eigenlijk overal. Wat doen we onze planeet toch aan? De beroemde wetenschapper E. O. Wilson zei, dat tegen de tijd dat iedereen op deze planeet de levensstandaard van de gemiddelde Europeaan of Amerikaan bereikt, we 3 nieuwe planeten nodig hebben. Nu zeggen ze al 4. Maar we hebben ze niet. We hebben er maar een.

Wat is er gebeurd? Het probleem zit in de mens, aantoonbaar het intelligentste wezen ooit op de planeet Aarde, met zijn buitengewone brein, in staat tot het soort technologie dat zo goed aan bod komt in de TED-conferenties. Toch vernietigen we de enige thuis die we hebben. De inheemse volkeren overal ter wereld gingen voor iedere belangrijke beslissing bij elkaar zitten en vroegen zich af: "Wat voor gevolgen heeft dit besluit voor ons volk over 7 generaties?" Tegenwoordig zijn belangrijke beslissingen -- niet speciaal in Afrika, maar in de ontwikkelde wereld -- grote beslissingen die gaan over miljoenen dollars en miljoenen mensen, vaak gebaseerd op: "Wat is het gevolg voor de volgende aandeelhoudersvergadering?" Deze beslissingen hebben gevolgen voor Afrika.

Toen ik begon met reizen door Afrika om te praten over de chimpansees die hun bossen zagen verdwijnen, werd me steeds duidelijker dat de oorzaak van veel problemen lag bij de voormalige koloniale uitbuiting. Ik begon met reizen buiten Afrika, spreken in Europa en de Verenigde Staten, ik ging naar Azië. Overal had men met die vreselijke problemen te maken. Je weet waar ik het over heb. Over vervuiling -- de giftige lucht die we vaak inademen. De aarde vergiftigt ons voedsel. Water -- misschien wel een van de meest cruciale vraagstukken die we deze eeuw het hoofd gaan moeten bieden. Overal wordt water vervuild door chemicaliën uit landbouw, industrie en huishoudens. Nog steeds wordt er overal ter wereld mee gespoten zonder dat men blijkbaar geleerd heeft van het verleden. De mangrovebossen worden gekapt, de effecten van zoiets als de tsunami worden erger. We hebben het gehad over de bodemerosie. Het roekeloze verbruik van fossiele brandstoffen, dat samen met andere broeikasgassen, naar verluid leidt tot klimaatverandering. Eindelijk beginnen mensen overal ter wereld te begrijpen dat er iets helemaal verkeerd gaat met ons klimaat.

Over de hele wereld raakt het klimaat in de war. En de armen hebben er het meest van te lijden. Afrika is al aangetast. In veel gebieden ten zuiden van de Sahara is de droogte veel erger geworden. En als het dan regent, krijg je vaak overstromingen en nog meer ellende, de cyclus van armoede, honger en ziekte. De massa's mensen die leven in onvruchtbare gebieden, die te arm zijn om voedsel te kopen, die niet weg kunnen, omdat het hele land niets meer waard is. En zo krijg je sluipenderwijs woestijnvorming, terwijl de laatste bomen worden gekapt. Dit gebeurt niet alleen in Afrika maar overal ter wereld.

Het was dan ook geen verrassing voor mij, dat ik op mijn reizen door de wereld zoveel jongeren ontmoette die alle hoop verloren leken te hebben. Het lijkt of we de wijsheid van de inheemse volkeren kwijt zijn. Ik vroeg: "Waarom?" Zou er misschien een verbinding zijn weggevallen tussen dat buitengewoon slimme brein, het soort brein waaruit de TED-technologieën voortkomen, en het menselijk hart? Vanuit niet-wetenschappelijk oogpunt dan. Uit oogpunt van liefde en mededogen. Is de verbinding verbroken? Als ik praat met deze jongeren, in feite waren ze ofwel depressief en apathisch, of verbitterd en boos. Maar ze zeiden min of meer hetzelfde: "We voelen ons zo, omdat jullie onze toekomst in gevaar hebben gebracht en we er niets tegen kunnen doen."

Wij hebben hun toekomst in gevaar gebracht. Ik heb 3 kleinkinderen en als ik naar ze kijk en denk aan wat deze planeet al is aangedaan sinds ik zo oud was, dan voel ik wanhoop. Dat leidde tot het 'Roots and Shoots-programma', dat hier in Tanzania begon en nu verspreid is over 97 landen in de wereld. Het is symbolisch. Wortels zorgen voor een hechte basis. Scheuten lijken minuscuul, maar kunnen een muur breken op zoek naar licht -- de muur staat voor alle problemen die wij de planeet hebben bezorgd, op milieu- en sociaal gebied. Het is een boodschap van hoop. Honderdduizenden jongeren overal ter wereld kunnen voor een doorbraak zorgen en deze wereld beter maken. De belangrijkste boodschap van Roots and Shoots: Ieder van ons kan iedere dag een verschil maken. We hebben een keuze. Iedereen die hier aanwezig is. We kunnen kiezen welk verschil we willen maken. De allerarmsten hebben geen keus. De omslag moet van ons komen, zodat de armen ook een keus hebben.

De Roots and Shoots-groepen kiezen allemaal 3 projecten. De projectkeuze hangt af van hun leeftijd, het land waar ze vandaan komen, of ze in de stad of op het land wonen. In principe hebben we programma's van peuterzaal tot universiteit, met steeds meer volwassenen die hun eigen groep starten. Iedere groep kiest zelf 3 verschillende projecten voor een betere wereld, zich bewust van de verbinding en de raakvlakken tussen al die verschillende problemen. Een van die projecten geeft hulp aan hun eigen gemeenschap. Waarna ze hopelijk geld kunnen verzamelen om gemeenschappen elders ter wereld te helpen. Een project geeft hulp aan dieren -- niet alleen wilde dieren, maar ook huisdieren. Nog een project bestaat uit hulp aan ons aller milieu. Door dit alles heen klinkt de boodschap van het leren leven in vrede en harmonie met onszelf, onze familie, onze gemeenschap, tussen naties en culturen, tussen religies en tussen ons en de natuur. We hebben de natuur nodig. We kunnen niet doorgaan met haar aan dit tempo te vernietigen. Deze planeet is de enige die we hebben.

Ik haal er een paar projecten uit, hier in Afrika, waar de Roots en Shoots-groepen mee bezig zijn, slechts een of twee -- in Tanzania, Oeganda, Kenia, Zuid-Afrika, Congo-Brazaville, Sierra Leone, Kameroen en andere landen. Zoals ik al zei, dit leeft wereldwijd in 97 landen. Natuurlijk worden er bomen geplant, organische groenten gekweekt. Ze werken in de vluchtelingenkampen, houden kippen en verkopen de eieren voor weinig geld of gebruiken ze als voedsel voor hun familie. Ze hebben een gevoel van trots en kracht want ze zijn door hun groenten en kippen niet langer hulpeloos en afhankelijk van anderen. Het wordt in Oeganda gebruikt om psychologische hulp te geven aan ex-kindsoldaten. Door dit soort projecten komen ze uit hun isolement. Ze kunnen weer deelnemen aan de samenleving. Ook in de gevangenis brengen we dit programma. Er is nu geen tijd voor nog meer Roots and Shoots, maar -- oh, ze werken ook aan hiv/aids. Dat is een heel belangrijk onderdeel van Roots and Shoots, oudere kinderen die met de jongere spreken. Over o.a. ongewenste zwangerschap, want jongeren nemen meer aan van andere jongeren dan van volwassenen.

Hoop. Dat is de vraag die mij overal ter wereld wordt gesteld: "Jane, je hebt zoveel verschrikkelijks gezien, je chimpansees die in aantal achteruit gingen van ca. 1 miljoen rond de eeuwwisseling naar slechts 150.000 nu. Dat geldt ook voor zoveel andere dieren. Bossen die verdwijnen, woestijnen waar eens bos was. Heb je nog hoop?" Nou, ja. Kun je naar zoiets als een TED-conferentie komen zonder hoop? Natuurlijk is er hoop. Ten eerste: dat wonderbaarlijke menselijke brein.

Ik bedoel, neem nu de technologie. Ik ben razend enthousiast als ik spreek over composttoiletten. Het is een van mijn stokpaardjes. Al dat water dat we door het toilet spoelen, verschrikkelijk. Ook praten over duurzame energie is ontzettend belangrijk. Bekommeren wij ons om de planeet van onze kinderen? Hoeveel van ons hebben kinderen of kleinkinderen, nichten, neven? Bekommeren wij ons om hun toekomst? Als dat zo is, kunnen wij, de bevoorrechten van deze wereld, er iets aan doen. We kunnen kiezen wat me met onze dag doen, wat we kopen, wat we aantrekken. En kiezen om bij iedere keuze de vraag te stellen: welk effect zal dit hebben op mijn leefomgeving? En op het toekomstige leven van mijn kind? Of mijn kleinkind, of wie dan ook. Dus, het menselijk brein gekoppeld aan het menselijk hart -- en wereldwijd slaan we de handen in elkaar. Daar geeft TED zó'n goede bijdrage aan. Ook Google biedt hulp. ESRI helpt ons bij het in kaart brengen van 'Gombe National Park'. Al die technologieën kunnen we gebruiken.

Verbind ze met elkaar en er begint iets te gebeuren, toch? U hebt het vanmiddag gehoord. Er begint wat te gebeuren. Die verandering, dingen zien veranderen, dat moet gebeuren als de toekomst ons lief is. De volgende reden tot hoop -- de natuur is verbazend veerkrachtig. Neem een volkomen vernietigd gebied -- met tijd en misschien wat hulp kan het zich herstellen. Een voorbeeld is het TACARE-programma. Als je een ogenschijnlijk dode boomstronk niet meer verhakt tot brandhout, het hoeft niet want je hebt houtpercelen, dan kun je over 5 jaar een boom van 10 meter hebben. Dieren die op de rand van uitsterven staan, kunnen een tweede kans krijgen. Daarover gaat mijn volgende boek. Het is inspirerend en leidt me naar de laatste categorie hoop -- we hebben er veel over gehoord, deze laatste 2 dagen: de onverzettelijke menselijke geest. De vastberadenheid en veerkracht van de menselijke geest. Zodat mensen die murw gebeukt zouden moeten zijn door armoede, ziekte of ander leed, zich daaraan kunnen ontworstelen -- soms met hulp -- en hun plaats in de gemeenschap en het veranderen van de wereld kunnen innemen.

Denk eens aan 1 of 2 echt inspirerende Afrikanen. We zouden een hele lange lijst kunnen maken, maar natuurlijk noemen we Nelson Mandela, die na 17 jaar dwangarbeid en 23 jaar gevangenschap toch in staat was tot vergeving, zodat hij zijn land zonder bloedvergieten kon bevrijden van het misdadige apartheidsregime. Ken Saro-Wiwa uit Nigeria, die het opnam tegen de oliemultinationals en ondanks steun uit de hele wereld werd geëxecuteerd. Dit soort mensen zijn zo inspirerend. Ze zijn de rolmodellen die jonge Afrikanen nodig hebben. We hebben ook behoefte aan rolmodellen op milieugebied, ik heb er vandaag enkelen van horen spreken. Ik ben echt dankbaar dat ik deze boodschap weer mag delen met iedereen hier bij TED. Ik hoop dat sommigen van ons hier samen over verder praten, vooral over het Roots and Shoots-programma.

Waar ik tot slot nog dit over kwijt wil -- Ik heb vandaag de jonge vrouw ontmoet die dit hele conferentiecentrum leidt. Ze toonde me dolenthousiast haar certificaat van Roots and Shoots. Ze maakte deel uit van de leiding in Dar es Salaam. Ze zei dat het haar heeft geholpen te doen wat ze doet. Het was voor mij een heel opwindende ontmoeting met een van die mensen, die laat zien dat jongeren, als ze de kans krijgen om actie te ondernemen, om verbetering in de wereld te brengen, echt onze hoop zijn voor morgen. Dankjewel.

(Applaus)