Heather Brooke: Mijn strijd om regeringscorruptie aan het licht te brengen

Ooit was de wereld een grote, rommelige familie. Ze werd geleid door grote en machtige ouders en de mensen waren hulpeloze en hopeloos stoute kinderen. Als de meer opstandige kinderen de autoriteit van de ouders betwistten, kregen ze een standje. Als ze in de kamers van de ouders of zelfs in de geheime archiefkasten rondneusden, werden ze gestraft. Ze kregen te horen dat het om hun eigen bestwil was en dat ze dat nooit meer mochten doen.

Op een dag dook een man op met dozen vol geheime documenten gestolen uit de kamers van de ouders. "Kijk eens wat ze voor jullie verstopt hielden," zei hij. De kinderen keken en waren verbaasd. Er waren mappen en notulen van vergaderingen waar de ouders elkaar zaten te verwijten. Ze gedroegen zich net als kinderen. Ze maakten ook fouten, net zoals de kinderen. Het enige verschil was dat hun fouten in de geheime archiefkasten terechtkwamen. Nu was er een meisje dat vond dat dat niet hoorde en dat de kinderen toegang moesten hebben tot die geheime archiefkasten. Ze begon eraan te werken.

Ik ben het meisje in dat verhaal en de geheime documenten waar ik in geïnteresseerd was, bevonden zich in dit gebouw, het Britse parlement. De gegevens die ik wilde inkijken, waren de onkostennota’s van de leden van het parlement. Ik vond dit een fundamentele vraag in een democratie. (Applaus) Ik vroeg niet naar de code van een nucleaire bunker of iets dergelijks, maar de weerstand die ik ondervond bij deze vraag naar Openbaarheid van Bestuur gaf de indruk dat ik zoiets had gevraagd.

Ongeveer vijf jaar heb ik gevochten om dit te verkrijgen, en het was een van de vele honderden verzoeken die ik heb gedaan. Het was, eerlijk gezegd, niet mijn bedoeling om het Britse parlement op zijn kop te zetten. Dat was niet mijn bedoeling. Ik vroeg er gewoon naar als onderdeel van het onderzoek voor mijn eerste boek. Maar het eindigde met een zeer lange, aanslepende juridische strijd. Pas na vijf jaar vechten tegen het parlement stond ik voor drie van Groot-Brittannië's meest vooraanstaande rechters van het Hooggerechtshof en wachtte op hun uitspraak of het parlement deze gegevens al dan niet moest vrijgeven. Ik moet zeggen dat ik er niet veel hoop op had gezien het establishment. Ik dacht dat ze elkaar altijd zouden indekken. Dat mijn geluk ten einde was.

En raad eens? Ik won. Hoera. (Applaus)

Dat is niet het hele verhaal, omdat het parlement het vrijgeven van die gegevens maar bleef uitstellen, en ze probeerden de wet met terugwerkende kracht te wijzigen zodat ze niet langer op hen van toepassing was. De eerdere transparantiewetgeving die op iedereen van toepassing was, probeerden ze zo te houden dat ze niet op hen van toepassing was. Waar ze geen rekening mee hadden gehouden, was de digitalisering. Dat betekende dat alle papieren ontvangstbewijzen elektronisch waren gescand zodat iemand heel gemakkelijk die hele database op een schijf kon kopiëren en er vervolgens mee het parlement uit wandelen. Daarna bood die iemand die schijf aan aan de hoogste bieder. De Daily Telegraph kocht ze en kwam week na week met onthullingen, van pornofilms en badstoppen tot nieuwe keukens en hypotheken die nooit werden afbetaald. Het eindresultaat was het ontslag van zes ministers, het was de eerste keer in 300 jaar dat de eerste spreker van het huis moest aftreden, een nieuwe regering werd gekozen op basis van een mandaat van transparantie, 120 parlementsleden traden terug bij die verkiezingen, en tot nu toe hebben vier parlementsleden en twee lords in de gevangenis gezeten voor fraude. Dankjewel. (Applaus)

Ik vertel jullie dit allemaal omdat het niet uniek is voor Groot-Brittannië. Het was een voorbeeld van een cultuurclash over de hele wereld, tussen verkozen ambtenaren die denken dat ze over ons kunnen regeren zonder veel controle van het volk, en dan plotseling geconfronteerd worden met een volk dat niet langer tevreden is met deze regeling. Niet alleen niet tevreden ermee, maar nu steeds vaker gewapend met de officiële gegevens zelf.

We gaan naar een democratisering van informatie. Ik ben daar al een tijdje mee bezig. Gênante bekentenis: zelfs als kind hield ik al kleine spionageboekjes bij over waar iedereen in mijn buurt mee bezig was. Ik denk dat dat al een vrij goede indicatie was over mijn toekomstige carrière als onderzoeksjournalist. Door al zo lang met toegang tot informatie bezig te zijn, heb ik het van een rand-item tot de heersende stroming zien evolueren. Iedereen wil steeds meer weten waarmee de machthebbers bezig zijn. Ze willen inspraak in besluiten die in hun naam en met hun geld zijn genomen. Deze democratisering van informatie kan je een ‘informatie-Verlichting’ noemen. Ze heeft veel gemeen met de eerste Verlichting. Het gaat over het zoeken naar waarheid, niet omdat iemand zegt dat het waar is. "Omdat ik het zeg!" Nee, het gaat over zoeken van de waarheid op basis van wat je kunt zien en testen. Dat heeft bij de eerste Verlichting geleid tot vragen over het goddelijk recht van koningen om mensen te regeren, of dat vrouwen ondergeschikt moeten zijn aan mannen, of dat de Kerk het officiële woord van God is.

Uiteraard was de Kerk daar niet erg tevreden over en probeerde ze het te onderdrukken, maar dat was buiten de technologie gerekend. Toen was dat de drukpers. Plotseling konden ideeën goedkoop, ver en snel verspreid worden. Mensen kwamen samen in koffiehuizen, bespraken ideeën, planden de revolutie.

Vandaag hebben we digitalisering. Die zet de informatie op een compacte drager. Voor geen geld kan je nu informatie kopiëren en delen. Onze drukpers is het internet. Onze koffiehuizen zijn de sociale netwerken. We gaan naar een volledig geconnecteerd systeem waarin we wereldwijde beslissingen moeten nemen: over het klimaat, over financiële systemen, over hulpbronnen. Denk eens: een belangrijke beslissing, zoals de aankoop van een huis, nemen we niet zomaar. Je wil een heleboel huizen zien voordat je er veel geld in steekt. Als we over een financieringssysteem denken, moeten we een heleboel informatie doornemen. Eén enkele persoon kan die hoop informatie niet opnemen en analyseren om goede beslissingen te nemen.

Daarom zien we die toenemende vraag voor toegang tot informatie. Daarom komen er steeds meer wetten over transparantie. Voor het milieu heb je bijvoorbeeld het Verdrag van Aarhus. Dat is een Europese richtlijn die mensen een sterk recht op weten geeft. Als je waterleidingbedrijf rioolwater loost in je rivier heb je het recht om dat te weten. In de financiële sector heb je nu meer recht om te weten wat er gaande is, dus hebben we nu verschillende anti-smeergeld-wetten, geldregulering, meer transparantie van bedrijven, waardoor je activa over de grenzen heen kunt traceren. Het wordt steeds moeilijker om activa, belastingontwijking, ongelijke verloning te verbergen. Dat is geweldig. We ontdekken meer en meer over deze systemen.

Ze verhuizen allemaal naar dit centrale systeem, dit volledig geconnecteerd systeem. Allemaal behalve één. Kun je raden welk? Het is het systeem dat de basis vormt van al deze systemen. Het is het systeem waarmee we organiseren en macht uitoefenen. Ik heb het over de politiek, omdat we in de politiek terug deze hiërarchie van boven naar beneden hebben. Hoe kunnen we alle nodige informatie verwerken in dit systeem? Dat gaat niet. Dat is het. Ik denk dat dat de hoofdreden is achter de crisis in legitimiteit van onze regeringen.

Ik heb jullie verteld wat ik gedaan heb om het parlement tegen heug en meug naar de 21ste eeuw te slepen. Ik geef nog enkele voorbeelden van waar andere mensen die ik ken mee bezig zijn.

Dit is Seb Bacon, computerprogrammeur en auteur van de site Alaveteli, een platform voor openbaarheid van bestuur. Het is open-source, met documentatie en je kunt er een verzoek inzake openbaarheid van bestuur mee indienen bij een overheidsinstantie . Je kan daarmee al het gedoe omzeilen -- en dat betekent heel wat bij dit soort aanvragen -- je typt gewoon je vraag in. Bijvoorbeeld: hoeveel politieagenten hebben een strafblad? Het zorgt dat het bij de juiste persoon terechtkomt, vertelt je wanneer de termijn afloopt, houdt alle correspondentie bij, post het ergens en wordt een archief van publieke kennis. Het is open-source en kan in elk land worden gebruikt waar er wetgeving is over openbaarheid van bestuur. Er bestaat een lijst van de landen die het al hebben, en een paar andere zijn bijna zo ver. Als iemand van jullie daar iets in ziet en er bestaat zo’n een wet in je land, dan weet ik dat Seb met je wil samenwerken om dat in jouw land op poten te zetten.

Dit is Birgitta Jónsdóttir, IJslands parlementslid. Een bijzonder parlementslid. Ze was in IJsland een van de demonstranten voor het parlement toen de economie daar instortte. Ze werd verkozen met een mandaat voor hervorming en speelt nu een toonaangevende rol bij dit project, het IJslandse Moderne Media-Initiatief. Ze hebben net financiering gekregen om er een internationaal moderne-mediaproject van te maken. Dat verzamelt al de beste wetten in de hele wereld over vrijheid van meningsuiting, bescherming van klokkenluiders, bescherming tegen smaad en bescherming van de bron. Het probeert van IJsland een publicatie-vrijhaven te maken. Het is een plek waar je gegevens vrij kunnen zijn. Als we bedenken dat regeringen steeds meer toegang willen tot de gegevens van de gebruiker, dan proberen ze in IJsland een veilige haven te maken voor je data.

Ook op mijn eigen gebied van onderzoeksjournalistiek, moeten we globaal gaan denken, Deze site heet ‘Onderzoeksdashboard’. Je probeert bijvoorbeeld de activa van dictator Hosni Mubarak te traceren. Hij zal zijn geld uit zijn land gaan weghalen als hij weet dat hij in de problemen komt. Als je dat wil nagaan, moet je toegang hebben tot zo goed als alle vennootschapsregisters van overal ter wereld. Deze website probeert al die databases samen te brengen op één plaats, zodat je kunt zoeken naar zijn familieleden, zijn vrienden, het hoofd van zijn veiligheidsdiensten. Je kunt proberen uit te vissen hoe hij activa uit zijn land versluist.

Maar als het gaat om de besluiten met de meeste impact op ons dan zijn de belangrijkste beslissingen wel die over oorlog, enzovoort. Daar kun je niet zomaar een verzoek inzake openbaarheid van bestuur voor doen. Het is echt moeilijk. Dus vertrouwen we nog steeds op onwettige manieren om informatie te vergaren, via lekken. Toen de Guardian dit onderzoek deed over de Afghaanse oorlog, konden ze niet zomaar even binnenlopen bij het ministerie van defensie om informatie te vragen. Dat zie je van hier. Dit kwam uit lekken van tienduizenden berichten die werden geschreven door Amerikaanse soldaten over de Afghaanse oorlog. Daarop kon dit onderzoek gebeuren.

Een ander vrij groot onderzoek gebeurt rond de werelddiplomatie. Nogmaals, dit is allemaal gebaseerd op lekken: 251.000 Amerikaanse diplomatische mails. Ik was betrokken bij dit onderzoek omdat ik dit lek kreeg via een lek van een ontevreden WikiLeaker. Ik kwam erdoor terecht bij de Guardian. Ik kan je uit de eerste hand vertellen hoe het was om toegang te hebben tot dit lek. Echt geweldig. Het deed me denken aan die scène in ‘The Wizard of Oz’. Weet je welke? Waar het hondje Toto naar de tovenaar loopt, het gordijn wegtrekt en de tovenaar zegt: “Kijk niet achter het scherm. Kijk niet naar de man achter het scherm." Het was niet meer dan dat, omdat je zag dat al deze grote staatslieden, deze hoogdravende politici, net als wij waren. Ze deden elkaar de duvel aan. Veel geroddel in die mails. Ik vond het erg belangrijk dat wij allemaal konden zien dat ze menselijke wezens waren net als wij. Ze zijn niet speciaal. Ze zijn niet magisch. Het zijn onze ouders niet. Wat me nog het meest fascineerde, was het niveau van de endemische corruptie die ik in alle landen tegenkwam, vooral dan in het hart van de macht, met openbare ambtenaren die publieke gelden verduisterden voor hun eigen persoonlijke verrijking, en dat konden doen vanwege de geheimhoudingsplicht.

Ik sprak van WikiLeaks, wat kon immers meer open zijn dan al dat materiaal te publiceren? Want dat is wat Julian Assange deed. Hij was niet tevreden met de manier waarop de kranten het publiceerden om veilig en legaal te blijven. Hij gooide het er allemaal uit. Dat had als gevolg dat kwetsbare mensen in Afghanistan werden blootgesteld. Het betekende ook dat de Wit-Russische dictator een handige lijst van de pro-democratische campagnevoerders in handen kreeg die in dat land gesproken hadden met de Amerikaanse regering. Is dat radicale openheid? Ik zeg van niet, omdat het voor mij niet het afstaan van macht of verantwoordelijkheid betekent. Het betekent dat je deelneemt aan de macht. Het gaat over gedeelde verantwoordelijkheid. Ook het feit dat hij mij dreigde aan te klagen omdat ik een lek van zijn lekken in handen kreeg, vond ik, om eerlijk te zijn, niet erg ideologisch consistent. (Lacht)

Macht is ongelooflijk verleidelijk en je moet over twee echte kwaliteiten beschikken als je omgaat met macht, als je omgaat met macht, net omwille van die verleidelijkheid. Je moet sceptisch en nederig zijn. Scepsis, want je moet altijd blijven uitdagen. Iets op gezag aanvaarden, volstaat niet. Ik wil het bewijs erachter zien. En nederigheid omdat we allemaal mensen zijn. We maken allemaal fouten. Zonder scepticisme en nederigheid, verander je algauw van een hervormer in een autocraat. Lees ‘Animal Farm’ erop na om te zien hoe macht mensen corrumpeert.

Wat is de oplossing? Je moet in de rechtsstaat het recht op informatie inbouwen. Op dit moment zijn onze rechten ongelooflijk zwak. In veel landen hebben we wetgeving over staatsgeheimen, ook hier in Groot-Brittannië. We hebben een Wet op Staatsgeheimen zonder toetsing van het openbaar belang. Daardoor is het een misdaad, en mensen worden in veel gevallen heel zwaar gestraft voor het publiceren of weggeven van officiële informatie. Zou het niet geweldig zijn - denk eens - als we een Wet op Openbare Bekendmaking zouden krijgen waardoor ambtenaren worden gestraft als blijkt dat ze informatie in het algemeen belang achtergehouden of verborgen hebben? Dus dat -- Ja! Mijn machtspose. (Applaus) (Lacht) Dat zou ik willen bereiken.

Het is dus niet allemaal slecht nieuws. Er zit zeker vooruitgang in, maar we stellen ook vast dat, naarmate je dichter bij het hart van de macht komt, hoe ondoorzichtiger en geslotener ze wordt. Nog vorige week hoorde ik de Londense hoofdstedelijke politiecommissaris uitleggen waarom de politie nodig toegang moest hebben tot alle vormen van communicatie en ons moest kunnen bespioneren zonder gerechtelijk toezicht. Hij zei dat het een zaak van leven en dood was. Dat zei hij letterlijk. Zonder bewijs. Hij gaf daar geen bewijs voor. Alleen maar: "Omdat ik het zeg. Je moet me vertrouwen. Geloof me maar." Wel, het spijt me, mensen, maar dan zijn we terug bij de Kerk van voor de Verlichting. Daar moeten we tegen vechten.

Hij had het over de Britse Wet Communicatiegegevens, een absoluut schandalig stuk wetgeving. In Amerika heb je de 'Wet Cyberintelligentie Delen en Beschermen'. Ze overwogen drones in te zetten voor binnenlandse surveillance. Je hebt het 'National Security Agency'-gebouw, ‘s werelds reusachtigste spionagecentrum. Het is kolossaal. Het Capitool gaat er vijf keer in. Ze zijn er bezig met het onderscheppen en analyseren van communicatie, verkeer en persoonlijke gegevens om te achterhalen wie de onruststokers in de samenleving zijn.

Om terug te gaan naar ons beginverhaal: de ouders zijn in paniek. Ze hebben alle deuren op slot gedaan. Ze hebben het huis volgehangen met CCTV-camera's. Ze beloeren ons allemaal. Ze hebben een kelder gegraven, een spionagecentrum ingericht en voeren algoritmen uit om erachter te komen wie lastig is. Als iemand daarover gaat klagen, wordt hij gearresteerd voor terrorisme. Is dat een sprookje of een nachtmerrie? Sommige sprookjes lopen goed af. Andere niet. Ik denk dat we allemaal de sprookjes van Grimm hebben gelezen die inderdaad zeer grimmig zijn. Maar de wereld is geen sprookje, en zou wel eens bruter kunnen zijn dan wij willen inzien. Hij zou ook beter kunnen zijn dan wij geloven, maar we moeten hoe dan ook beginnen met hem te zien zoals hij echt is, met al zijn problemen. Want het is alleen door hem te zien met al zijn problemen dat we in staat zijn om er iets aan te doen. Dan krijgen we misschien een wereld waarin we allemaal nog lang en gelukkig kunnen leven. (Lacht) Hartelijk dank. (Applaus) Bedankt. (Applaus)