Hadyn Parry: Muggen genetisch manipuleren om ziekten te bestrijden

Ik ga het hebben over ‘s werelds meest gevaarlijke dier.

Wanneer je praat over gevaarlijke dieren denken de meeste mensen aan leeuwen, tijgers of haaien. Maar het meest gevaarlijke dier is de mug. De mug heeft meer mensen gedood dan enig ander schepsel in de menselijke geschiedenis. Waarschijnlijk meer dan alle andere dieren samen. De mug heeft meer mensen gedood dan oorlogen en de pest.

Zou je niet denken dat met al onze wetenschap, met onze vooruitgang in de maatschappij, met betere steden, betere beschavingen, betere sanitaire voorzieningen, rijkdom, we die muggen beter de baas zouden kunnen en de ziektes doen afnemen. Dat is niet echt het geval. Als dat het geval was, zouden we per jaar geen 200 tot 300 miljoen gevallen van malaria hebben en geen anderhalf miljoen sterfgevallen door malaria. en geen anderhalf miljoen sterfgevallen door malaria. Dan zouden we niet te maken hebben met een ziekte die 50 jaar geleden relatief onbekend was, maar nu plotseling de grootste door muggen overgebrachte virusdreiging is. En dat is dengue.

50 jaar geleden had vrijwel niemand er ooit van gehoord, zeker niet in Europa. Maar dengue infecteert volgens de Wereldgezondheidsorganisatie tussen de 50 en 100 miljoen mensen per jaar. Dat is zoveel als de gehele bevolking van het Verenigd Koninkrijk die elk jaar wordt besmet. Anderen ramen het aantal infecties op ruwweg het dubbele. Dengue is fenomenaal toegenomen. In de afgelopen 50 jaar is nam dengue met dertig maal toe.

Ik zal even uitleggen wat dengue is voor degenen die het niet weten. Stel dat je op vakantie gaat in het Caribisch gebied of naar Mexico. Of naar Latijns-Amerika, Azië, Afrika, Saoedi-Arabië. Of naar India, het Verre Oosten. Het maakt echt niet uit. Het is dezelfde mug en het is dezelfde ziekte. Je loopt gevaar. Laten we aannemen dat een mug die dat virus draagt je steekt. Misschien krijg je griepachtige symptomen. Misschien heel mild. Maar je kan ook misselijkheid en hoofdpijn krijgen. Je spieren lijken samen te trekken en het voelt aan alsof je botten breken. Daaraan dankt de ziekte haar bijnaam: breakbone fever of knokkelkoorts, want zo kun je je voelen.

Nu is het rare dat zodra je bent gestoken door deze mug en de ziekte hebt gehad, je lichaam antistoffen ontwikkelt. Als je dezelfde besmetting oploopt, doet het je niets. Maar het is niet één virus, het zijn er vier. Dezelfde antilichamen die je beschermden tegen het virus dat je eerst had, maken je veel vatbaarder voor de andere drie. De volgende keer dat je dengue krijgt van een andere stam, ben je vatbaarder en krijg je waarschijnlijk nog ergere symptomen. Je loopt dan meer kans op de ernstigere vormen zoals hemorragische koorts of shocksyndroom. Knokkelkoorts wil je dus niet één keer, en zeker niet opnieuw krijgen.

Waarom verspreidt ze zich zo snel? Door dit ding: de Aedes aegypti. Zoals de naam al doet vermoeden, komt ze van Noord-Afrika en is nu over de hele wereld verspreid. Eén enkele mug legt in haar hele leven ongeveer 200 meter af. Ze reizen niet ver. Maar ze zijn zeer goed in meeliften, vooral dan de eieren. Zij leggen hun eieren in helder water, in elke poel of plas vogelbadje of bloempot. Overal waar er helder water is, leggen ze hun eieren. Als dat helder water zich in de buurt van vracht of een haven bevindt of bij eender welk vervoer, dan worden die eieren over de hele wereld vervoerd. En dat is er gebeurd. De mensheid vervoerde deze eieren over de hele wereld. Deze insecten hebben meer dan 100 landen besmet en er wonen 2,5 miljard mensen in landen waar deze mug zich bevindt.

Ik geef een paar voorbeelden van hoe snel dat ging. Midden jaren 70 zei Brazilië: "Wij hebben geen Aedes aegypti." Momenteel besteden zij ongeveer een miljard dollar per jaar om ze kwijt te raken, om slechts één soort mug onder controle te krijgen. Twee dagen geleden, of gisteren, zag ik een bericht van Reuters dat de eerste gevallen van dengue in Madeira vermeldde: 52 gevallen en ongeveer 400 mogelijke gevallen. Dat is twee dagen geleden. Madeira kreeg het eerste insect in 2005 en een paar jaar later hebben we de eerste gevallen van dengue. Waar de mug terechtkomt, krijg je dengue. Overal waar de mug voorkomt, kan iedereen die besmet is met dengue worden gestoken. De mug blijft steken. En je zit met een epidemie.

We moeten dus goed worden in het doden van muggen. Dat kan toch niet moeilijk zijn. In principe kan het op twee manieren. De eerste manier is larvicides gebruiken. Je sproeit chemische stoffen in het water waar ze broeden. In een stedelijke omgeving is dat buitengewoon moeilijk. Elke plas, vogelbadje of boomstam moeten behandeld. Het is gewoon niet praktisch. De tweede manier is de rondvliegende insecten proberen te doden. Deze techniek heet ‘vernevelen’. Hier zie je iemand een chemische stof vernevelen en in het milieu verspreiden. Hetzelfde kan met een ‘ruimtespray’. Echt onaangenaam. En als het dan nog werkte, hadden we geen enorme toename van muggen en knokkelkoorts. Het is niet erg effectief, maar het is waarschijnlijk het beste dat we op dit moment hebben. Dat betekent dat voorlopig beste vorm van bescherming een hemd met lange mouwen is en een beetje DEET. (insectenwerende organische verbinding)

We beginnen opnieuw. We gaan een product ontwerpen en uitmaken wat we willen. Duidelijk iets dat effectief is om de muggenpopulatie terug te dringen. Het heeft geen zin hier en daar een paar muggen te doden. De populatie moet zover omlaag dat de ziekte niet meer kan worden overgebracht. Het product moet natuurlijk veilig zijn voor de mens. Het moet in de buurt van mensen kunnen worden toegepast. Dus moet het veilig zijn. We willen geen blijvende invloed op het milieu. We willen niets dat je niet ongedaan kan maken. Misschien vinden we in de komende 20, 30 jaar zo’n product. Oké, maar we willen geen blijvende milieugevolgen. Wij willen iets dat relatief goedkoop is, of kosteneffectief, omdat er een heleboel landen bij betrokken zijn. Sommige zijn opkomende markten, sommige opkomende landen met een laag inkomen. Tot slot wil je iets dat soortspecifiek is. Je wil iets om je te ontdoen van deze mug die knokkelkoorts verspreidt, maar je wil de andere insecten niet schaden. Sommige zijn heel nuttig. Sommige zijn belangrijk voor je ecosysteem. Deze niet. Ze is bij je binnengevallen. Maar je wil niet dat de andere insecten eraan gaan. Je wil alleen deze weg. Meestal tref je dit insect aan rond woningen. Daarom moet het weg. Je vindt het in huizen, in slaapkamers, in keukens.

Twee eigenschappen van de muggenbiologie helpen ons verder. Ten eerste: mannetjes steken niet. Alleen de wijfjes steken. Het mannetje kan het niet, doet het niet, heeft zelfs de nodige monddelen niet om je te steken. Alleen het wijfje. Ten tweede: het feit dat mannetjes zeer, zeer goed zijn in het vinden van de wijfjes. Laat een mannelijke mug los en gegarandeerd vindt hij het wijfje als er een in de buurt is.

Van deze twee factoren maken we gebruik. Hier een typische situatie: mannetje ontmoet wijfje, veel nakomelingen. Een enkel wijfje legt tot 100 eieren per keer en ongeveer 500 in haar leven. Als dat mannetje drager is van een gen waardoor de nakomelingen niet levensvatbaar zijn dan zijn er geen de nakomelingen. In plaats van 500 muggen heb je er geen een. Als je meer van die steriele muggen kan uitzetten, zullen de nakomelingen in verschillende stadia sterven. Voorlopig noem ik ze maar steriel. Als je meer steriele mannetjes uitzet in het milieu, dan hebben de wijfjes meer kans om op een steriel mannetje te vallen dan op een vruchtbaar. Dat zal de populatie doen dalen. Die mannetjes zullen de wijfjes zoeken en ermee paren. Als dat lukt, krijgen ze geen nakomelingen. Vinden ze geen wijfje, dan gaan ze sowieso dood. Ze leven maar een paar dagen.

Zover staan we. Deze technologie werd een paar jaar geleden aan de universiteit van Oxford ontwikkeld. Het bedrijf Oxitec, waar we de laatste 10 jaar mee hebben samengewerkt, gebruikte hiervoor een gelijksoortig ontwikkelingstraject als een farmaceutisch bedrijf. Na 10 jaar van interne evaluatie, testen, denken we dat het project klaar is. We gingen het ter plekke testen, altijd met toestemming van de plaatselijke gemeenschap, altijd met de nodige vergunningen. We deden veldproeven op de Kaaimaneilanden, een kleine test in Maleisië en nog twee in Brazilië.

Wat was het resultaat? Zeer goed. In ongeveer vier maanden na het loslaten, ging de muggenpopulatie — in de meeste gevallen ging het om dorpen van 2.000 à 3.000 mensen. We beginnen klein — in ongeveer vier maanden daalde de muggenpopulatie met ongeveer 85 procent. Daarna wordt het moeilijker om aan de juiste cijfers te komen omdat te weinig muggen overblijven om ze te tellen. Dat stelden we bij deze proeven vast op de Kaaimaneilanden en in Brazilië.

Nu gaan we dit opschalen naar een stad van ongeveer 50.000 mensen om te zien wat dat gaat geven. In een productie-eenheid ten zuiden van Oxford produceren we deze muggen. In een ruimte iets groter dan dit rode tapijt produceren we er zo’n 20 miljoen per week. Wij kunnen ze over de hele wereld vervoeren. Dat kost weinig. In een koffiekopje kunnen wel drie miljoen eieren. Vrachtkosten zijn niet ons grootste probleem. (Gelach) Je zou het een muggenfabriek kunnen noemen. In Brazilië, waar we sommige proeven hebben uitgevoerd, heeft de Braziliaanse regering nu zijn eigen muggenfabriek gebouwd. Ze is veel groter dan de onze. We gebruiken ze voor schaalvergroting in Brazilië.

We stuurden muggeneieren op. We scheidden de mannetjes van de wijfjes. De mannetjes deden we in kleine potjes. De vrachtwagen gaat op de weg en ze zetten onderweg de mannetjes uit. Het gaat er eigenlijk een beetje nauwkeuriger aan toe. Je wil ze zo loslaten dat je een goede dekking krijgt van de omgeving. Je neemt Google Maps, verdeelt een gebied, je gaat na hoever ze kunnen vliegen, en je zorgt ervoor dat je ze zo loslaat dat ze overal kunnen geraken. Later kom je terug en kun je vaststellen dat na zeer korte tijd de populatie sterk gedaald is.

We hebben dit ook gedaan in de landbouw. Verschillende soorten landbouw doen mee. Ik hoop spoedig de nodige financiering rond te krijgen om ook malaria aan te pakken.

Zover staan we nu. Dit is weer een manier waarop biologie de chemie aanvult voor maatschappelijke vooruitgang op dit gebied. Deze biologische benaderingen komen in zeer verschillende vormen. Als je aan genetische manipulatie denkt, hebben we nu enzymen voor industriële verwerking, ook genetisch gemanipuleerde enzymen in levensmiddelen. We hebben G.M. gewassen, farmaceutische producten, nieuwe vaccins, allemaal met ongeveer dezelfde technologie, maar met zeer verschillende resultaten. Natuurlijk ben ik er voor. Vooral waar oudere technologieën het niet zo goed doen of onaanvaardbaar zijn geworden. Hoewel de technieken vergelijkbaar zijn, zijn de resultaten zeer, zeer verschillend. Vergelijk onze aanpak eens met G.M.-gewassen. Beide technieken proberen een enorm voordeel te produceren. Beide hebben een bijkomend voordeel en dat is dat ze het gebruik van pesticiden enorm verminderen. Waar een G.M.-gewas bedoeld is om de plant te beschermen en ze een voordeel te geven, proberen wij de mug op te zadelen met het grootst mogelijke nadeel, waardoor ze zich niet meer kan voortplanten. Voor de muggen is het een doodlopende weg.

Hartelijk dank. (Applaus)