Guy-Philippe Goldstein: hoe cyberaanvallen de vrede in de echte wereld bedreigen

Goedendag. Als jullie de jongste weken de diplomatieke actualiteit wat hebben gevolgd, hebben jullie misschien horen spreken over een soort crisis tussen China en de Verenigde Staten, met betrekking tot digitale aanvallen waarvan het Amerikaanse bedrijf Google het slachtoffer was. Daarover wordt veel gezegd. Men heeft het over cyberoorlog, terwijl het misschien, waarschijnlijk, gewoon om een spionage-operatie gaat, die overigens, zo blijkt, eerder onhandig was. Toch toont deze episode de groeiende angst aan in de westerse wereld jegens de opkomst van cyberwapens.

Deze wapens zijn gevaarlijk. Ze zijn van een nieuw type en het risico bestaat dat ze de wereld meeslepen in een elektronisch conflict, dat zich zou kunnen ontwikkelen tot een gewapend treffen. Deze virtuele wapens vernietigen namelijk ook de fysieke wereld. In 1982, in het hartje van de koude oorlog, ontploft in het Sovjet-Siberië een pipeline met een kracht van 3 kiloton, het equivalent van een kwart van de bom van Hiroshima. Vandaag weten we het, omdat het is onthuld door een voormalige secretaris van de luchtmacht van de VS onder Ronald Reagan, Thomas Reid: deze ontploffing is in werkelijkheid het gevolg van een sabotage-operatie van de CIA, die er toentertijd in was geslaagd om te infiltreren in de informaticasystemen van het beheer van die pipeline.

Recenter heeft de Amerikaanse overheid onthuld dat in september 2008 meer dan drie miljoen inwoners van de staat Espirito Santo in Brazilië in duisternis werden gedompeld, als slachtoffer van chantage door cyberpiraten. Nog verontrustender voor de Amerikanen, tenslotte: in december 2008 is het Heilige der Heiligen, het informaticasysteem van CENTCOM, het centrale commando dat vandaag de oorlogen in Irak en Afghanistan bestuurt, schijnbaar geïnfiltreerd door hackers. Deze hackers zouden dit hebben gebruikt: simpele usb-sticks, maar met een bommetje erin. Dankzij deze sleutels zouden ze in staat geweest zijn om door te dringen tot de informaticasystemen, om alles te zien, alles te horen, en misschien zelfs bepaalde van die systemen te compromitteren. De Amerikanen nemen deze dreiging dus zeer ernstig. Ik citeer Generaal James Cartwright, die vice-voorzitter is van de Joint Chiefs of Staff in de VS. In een rapport aan het Congres zegt hij dat de cyberaanvallen zo krachtig zouden kunnen zijn als massavernietigingswapens. De Amerikanen hebben beslist om meer dan 30 miljard dollar te besteden, de komende vijf jaar, aan de opbouw van hun cyberoorlogscapaciteit.

Over de hele wereld beleven we vandaag een soort van cyberbewapeningswedloop, waarbij cyberoorlogseenheden worden opgezet door landen als Noord-Korea, of zelfs Iran. Maar wat je nooit zal horen van woordvoerders van het Pentagon of het Franse Ministerie van Defensie, is dat het probleem niet noodzakelijk zit in de identiteit van de tegenstander, maar wel in de aard zelf van die cyberwapens. Om dat te begrijpen, moet je bekijken hoe door de jaren heen de militaire technologie in staat is geweest om de wereldvrede te maken of te kraken. Bijvoorbeeld, als we het geluk hadden gehad om TEDxParis te kennen, 350 jaar geleden, dan hadden we het over de militaire innovatie van het moment gehad, de massieve forten, stijl Vauban, en dan hadden we kunnen voorspellen dat een tijdperk van stabiliteit zou volgen voor de wereld of voor Europa, wat overigens het geval was in Europa tussen 1650 en 1750.

Als we deze conferentie hadden gehad 30 of 40 jaar gelden, dan hadden we kunnen zien hoe de komst van nucleaire wapens en de bedreiging van de verzekerde wederzijdse vernietiging die ermee gepaard gaat, een rechtstreeks conflict tussen de twee supermachten verhindert. Maar als we deze conferentie 60 jaar geleden hadden gehad, dan hadden we kunnen zien hoe de opkomst van tankwapens en luchtmacht, die het voordeel geven aan het offensief, de Blitzkrieg-doctrine geloofwaardig maken, en bijgevolg ook de mogelijkheid van een oorlog in Europa. De militaire technologie is dus in staat om de loop van de wereld te beïnvloeden, om de vrede op de wereld te maken en te kraken. Dat is het probleem met de cyberwapens.

Eerste probleem: stel je voor dat en potentiële tegenstander aankondigt dat hij nieuwe cyberoorlogscapaciteit aan het opbouwen is, maar alleen ter verdediging van zijn land. Heel goed, maar waarin onderscheidt hij zich van een aanvalseenheid? Het probleem is des te scherper naarmate de gebruiksdoctrines vervagen. Pas drie jaar geleden zeiden de VS en Frankrijk allebei dat ze militair in de cyberruimte investeerden, maar louter ter verdediging van hun informaticasystemen. Maar vandaag zeggen beide landen dat de aanval de beste verdediging is. Daarin treden ze China bij, dat al 15 jaar lang een gebruiksdoctrine huldigt die tegelijk defensief en offensief is.

Tweede probleem: je land zou het doelwit van een cyberaanval kunnen zijn, hele regio's zouden in volslagen duisternis kunnen worden gedompeld, en de kans is groot dat je niet weet wie de aanvaller is. Cyberwapens hebben dit speciale kenmerk dat ze kunnen worden gebruikt zonder sporen na te laten. Dit geeft een belangrijk voordeel aan de aanvaller. Want de verdedigende partij weet niet tegen wie ze zich moet laten gelden. Als ze zich laat gelden tegen de verkeerde tegenstander riskeert ze zichzelf een bijkomende vijand te bezorgen en diplomatiek te worden geïsoleerd. Dit is geen theoretisch probleem.

In mei 2007 was Estland het doelwit van cyberaanvallen die zijn communicatiesysteem aantastten, en ook zijn banksysteem. Estland beschuldigde Rusland. Maar de NAVO, die Estland verdedigt, toonde zich erg voorzichtig. Waarom? Omdat de NAVO niet 100% zeker kon zijn dat het Kremlin daadwerkelijk achter deze aanvallen zat. Samengevat: enerzijds, als een potentiële tegenstander aankondigt dat hij een cyberoorlogseenheid ontwikkelt, dan weet je niet of het is om de aanval voor te bereiden dan wel om zich te verdedigen. Anderzijds weten we dat deze wapens het voordeel aan de aanvaller geven.

In een belangrijk artikel uit 1978 heeft professor Robert Jervis van Columbia University in New York een model beschreven om te begrijpen hoe conflicten kunnen ontstaan. In een omgeving waarin je niet weet of de potentiële vijand de verdediging of de aanval voorbereidt, en waar de wapens het voordeel aan de aanval geven, in dergelijke omgeving is er het meeste kans dat er een conflict ontstaat. Dit is de omgeving die zich vandaag aan het vormen is door de cyberwapens. Historisch gezien is het de omgeving van Europa aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog. De cyberwapens op zich zijn van nature gevaarlijk. Bovendien komen ze op in een omgeving die vandaag veel instabieler is.

Als je je de koude oorlog herinnert, wel, de koude oorlog was een bikkelhard spel, maar een relatief stabiel spel met maar twee spelers. Je kon een zekere coördinatie tussen de twee supermachten hebben. Vandaag stappen we een multipolaire wereld binnen. De coördinatie wordt veel ingewikkelder. We hebben het gezien met Kopenhagen. Deze coördinatie dreigt nog moeilijker te worden met de introductie van cyberwapens. Waarom? Heel eenvoudig omdat een natie niet zeker zal weten of de buurman op het punt staat om aan te vallen of niet. De naties dreigen onder de bedreiging te leven die door Thomas Schelling, winnaar van de Nobelprijs economie, 'de wederzijdse angst voor de verrassingsaanval' wordt genoemd: vermits ik niet weet of mijn buurman al dan niet op het punt staat om me aan te vallen, en dat wellicht nooit zal weten, zal ik misschien het voortouw nemen en zelf de eerste zijn om aan te vallen.

Deze week nog, in een artikel van 26 januari 2010 uit de New York Times, is voor het eerst onthuld dat de ambtenaren van het Agentschap voor Nationale Veiligheid nadachten over de mogelijkheid van preventieve aanvallen voor het geval dat Amerika het doelwit zou worden van een cyberaanval. Deze preventieve aanvallen, deze vergeldingen, zullen waarschijnlijk niet strikt beperkt blijven tot het domein van de cyberruimte In mei 2009 heeft generaal Kevin Chilton, commandant van de Amerikaanse nucleaire macht, aangekondigd dat bij een elektronische aanval tegen Amerika alle opties op tafel lagen.

Cyberbewapening maakt geen eind aan conventionele bewapening of nucleaire bewapening. Het is gewoon een extra wapen in het al aanwezige terreurarsenaal. Daar bovenop komt zijn eigen risico op ontketening van een conflict, een risico dat substantieel is, zoals we daarnet zagen, een risico dat we misschien het hoofd moeten bieden met een oplossing van collectieve veiligheid, die uiteraard ons allen omvat, Europese bondgenoten, leden van de NAVO, met onze Amerikaanse bondgenoten en vrienden, met onze andere westerse bondgenoten, en misschien, als we ze een handje helpen, onze Russische en Chinese partners.

Want de informatietechnologie waarover Joël de Rosnay het had, en die historisch voortkomt uit militair onderzoek, staat vandaag op het punt om een offensieve vernietigingscapaciteit te ontwikkelen, die morgen, als we niet opletten, de wereldvrede kan bedreigen en vernietigen.

Hartelijk dank.

(Applaus)