Georgette Mulheir: De tragedie van de weeshuizen

Over heel Europa en Centraal-Azië leven ongeveer een miljoen kinderen in grote opvanghuizen, beter gekend als weeshuizen. De meeste mensen stellen zich weeshuizen voor als milde omgevingen die voor kinderen zorgen. Anderen weten meer over de leefomstandigheden maar geloven dat ze een noodzakelijk kwaad zijn. Waar moeten we anders heen met al die kinderen die geen ouders hebben?

Maar 60 jaar onderzoek heeft aangetoond dat kinderen van hun familie scheiden en ze in grote instellingen plaatsen, een aanslag is op hun gezondheid en ontwikkeling, vooral bij jonge baby's. Baby's worden geboren met onvolkomen ontwikkelde spieren en hersenen. Tijdens de eerste drie levensjaren groeit het brein tot zijn volle grootte. De meeste groei heeft plaats in de eerste 6 maanden. Het brein ontwikkelt zich als het kind ervaring opdoet en prikkels krijgt. Telkens als een baby iets leert -- zijn ogen richten, een beweging of een gelaatsuitdrukking imiteren, iets oppakken, een woord vormen, rechtop zitten -- worden nieuwe synaptische verbindingen gelegd in het brein. Jonge ouders verbazen zich over de snelheid van het leerproces. Ze zijn terecht verbaasd en verrukt over hun slimme kinderen. Ze geven dat gevoel door aan hun kinderen, die reageren: ze lachen en willen meer kunnen en leren. De vorming van deze krachtige hechting tussen kind en ouder zorgt voor de bouwstenen voor fysieke, sociale, taal-, cognitieve en psychomotorische ontwikkeling. Het is het model voor alle toekomstige relaties met vrienden, met partners en met hun eigen kinderen. Het gebeurt in de meeste families zo natuurlijk dat we het zelfs niet merken. De meesten van ons beseffen niet hoe belangrijk het is voor de menselijke ontwikkeling en dus ook van een gezonde maatschappij. Pas als het fout gaat, beseffen we hoe belangrijk families zijn voor kinderen.

In augustus 1993 was ik voor het eerst getuige, op grote schaal, van de impact op kinderen van verblijf in een instelling en gebrek aan ouderschap. Wie zich de krantenartikels herinnert uit Roemenië, na de revolutie in 1989, kent de gruwelijke omstandigheden in sommige instellingen. Ik kreeg de vraag om de directeur van een grote instelling om te helpen voorkomen dat kinderen van hun ouders werden gescheiden. Dit weeshuis met 550 baby's was het kijkweeshuis van Ceausescu, en dus waren de omstandigheden blijkbaar veel beter. Ik had veel met jonge kinderen gewerkt en verwachtte dat het een hels kabaal zou zijn in de instelling, maar het was er stil als in een klooster. Het was moeilijk te geloven dat er kinderen waren, maar de directeur toonde me zaal na zaal, met rijen en rijen wiegjes, waarin telkens een kind naar het plafond lag te staren. In een kamer met 40 pasgeborenen huilde er niet één. Toch zag ik vuile luiers, en ik kon zien dat sommige kinderen overstuur waren, maar ik hoorde alleen een laag, voortdurend gekreun. De hoofdverpleegster zei trots: "U ziet het, onze kinderen gedragen zich prima." De komende dagen drong het tot me door dat deze stilte niet uitzonderlijk was. De nieuwe kindjes huilden de eerste paar uur, maar ze kregen geen gehoor, en dus leerden ze om die moeite niet meer te doen. Na enkele dagen staarden ze lethargisch omhoog, zoals alle anderen.

Door de jaren heen hebben vele mensen en nieuwsberichten het personeel in de instellingen de schuld gegeven van de schade die de kinderen werd berokkend, Maar vaak zorgt één personeelslid voor 10, 20, tot zelfs 40 kinderen. Ze hebben dus geen andere keuze dan militaire discipline. De kinderen worden gewekt om 7u en gevoed om 7u30. Om 8u worden hun luiers ververst, dus een personeelslid heeft soms maar 30 minuten om 10 tot 20 kinderen te voeden. Als een kind zijn luier bevuilt om 8u30, zal het enkele uren moeten wachten voor het verschoond kan worden. Het dagelijkse menselijke contact van het kind is beperkt tot enkele gehaaste minuten van voeding en verschoning. Verder is de enige stimulus het plafond, de muren of de spijlen van hun wieg.

Sinds mijn eerste bezoek aan de instelling van Ceausescu heb ik honderden van dit soort plekken gezien in 18 landen, van Tsjechië tot Soedan. In al deze verschillende landen en culturen zijn de instellingen, en het pad dat het kind er aflegt, deprimerend eenvormig. Gebrek aan stimulus leidt vaak tot zelf-stimulering, zoals wapperen met de handen of schommelen, of tot agressie. Soms worden psychofarmaca gebruikt om het gedrag van de kinderen onder controle te krijgen. Elders worden kinderen vastgebonden, zodat ze zichzelf en anderen geen pijn doen. Deze kinderen krijgen snel het etiket 'gehandicapt' en worden dan overgebracht naar een instelling voor gehandicapte kinderen. De meeste kinderen zullen de instelling niet meer verlaten. De kinderen zonder handicap worden als ze 3 jaar zijn naar een andere instelling gebracht, en als ze 7 zijn naar nog een andere. Ze worden ingedeeld volgens leeftijd en geslacht, en dus gescheiden van hun broers en zussen, vaak zonder afscheid te kunnen nemen. Er is nauwelijks voldoende te eten. Ze lijden vaak honger. De oudere kinderen pesten de jongere. Ze leren overleven. Ze leren zichzelf te verdedigen, of ze gaan er onderdoor.

Als ze de instelling verlaten, valt het ze moeilijk om stand te houden en een plaats te vinden in de maatschappij. In Moldavië zijn jonge vrouwen uit instellingen 10 keer zo vaak slachtoffer van mensenhandel. Uit een Russische studie blijkt dat twee jaar na hun vertrek uit de instelling 20 procent van de jongvolwassenen een strafblad hebben, 14 procent in de prostitutie zitten en 10 procent zelfmoord hebben gepleegd.

Maar waarom zijn er zoveel wezen in Europa als er recent geen grote oorlog of ramp is gebeurd? De ouders van 95 procent van deze kinderen zijn in leven. De maatschappij verwijt de ouders meestal dat ze hun kinderen achterlaten, maar uit onderzoek blijkt dat de meeste ouders hun kinderen willen, en dat de grote oorzaken voor opname in een instelling armoede, handicap en etnische afkomst zijn. Vele landen hebben geen inclusieve scholen en dus worden zelfs kinderen met een lichte handicap naar internaten voor bijzonder onderwijs gestuurd als ze zes of zeven zijn. De instelling is soms honderden km van huis verwijderd. Als de familie arm is, kunnen ze moeilijk op bezoek komen. De relatie brokkelt langzaam af. Achter elk van die één miljoen kinderen in instellingen zit meestal een verhaal van ouders die wanhopig zijn en denken dat ze geen opties meer hebben, zoals Natalia in Moldavië, die maar genoeg geld had om haar baby te voeden en haar oudere zoon dus naar een instelling moest sturen. Of Desi in Bulgarije, die thuis voor haar 4 kinderen zorgde tot haar echtgenoot stierf. Toen moest ze voltijds gaan werken. Bij gebrek aan steun zag ze geen andere oplossing dan een gehandicapt kind in een instelling plaatsen. Bij gebrek aan steun zag ze geen andere oplossing dan een gehandicapt kind in een instelling plaatsen. Of de ontelbare jonge meisjes die te bang zijn om hun ouders te vertellen dat ze zwanger zijn, en die hun baby's in een ziekenhuis achterlaten. Of de jonge ouders die pas vernamen dat hun eerste kind gehandicapt is en die, in plaats van positieve berichten over het potentieel van hun kind, van de dokters te horen krijgen: "Vergeet haar, laat haar in de instelling, ga naar huis en maak een gezond kind."

Deze toestand is niet nodig en niet onvermijdelijk. Elk kind heeft recht op een familie, elk kind heeft er een nodig, en kinderen zijn verrassend veerkrachtig. Als we ze vroeg uit de instelling halen en aan liefdevolle families toevertrouwen, halen ze hun ontwikkelingsachterstand in en leven ze een normaal, gelukkig leven. Het is goedkoper om families te ondersteunen dan om instellingen te onderhouden. Een studie geeft aan dat gezinsondersteuning 10 procent kost van plaatsing in een instelling, en dat pleegzorg van goede kwaliteit meestal 30 procent kost. Als we minder besteden aan deze kinderen, maar het aan de juiste dingen geven, kunnen we wat we besparen, herinvesteren in residentiële zorg van hoge kwaliteit voor de weinige kinderen met zeer complexe noden.

Over heel Europa groeit een beweging om de focus te verschuiven en de middelen over te brengen van grote instellingen die zorg van lage kwaliteit leveren, naar diensten binnen de gemeenschap die kinderen voor schade behoeden en zorgen voor hun ontwikkeling tot hun volle potentieel. Toen ik begon te werken in Roemenië, 20 jaar geleden, waren er 200.000 kinderen in instellingen, en er kwamen er elke dag bij. Nu zijn er minder dan 10.000 en zijn er diensten voor gezinsondersteuning in het hele land. In Moldavië is ondanks extreme armoede en de vreselijke gevolgen van de financiële crisis het aantal kinderen in instellingen met meer dan 50 procent afgenomen de jongste vijf jaar. De middelen worden herverdeeld richting gezinsondersteuning en inclusieve scholen. Vele landen hebben een nationaal plan voor verandering opgesteld. De Europese Commissie en andere grote donoren vinden manieren om geld af te leiden van instellingen naar gezinsondersteuning en zo gemeenschappen te ondersteunen bij de zorg voor hun eigen kinderen.

Maar er moet nog veel gebeuren om een eind te maken aan de systematische opname van kinderen in instellingen. Er moet op elk niveau van de samenleving gesensibiliseerd worden. Mensen moeten weten welke schade instellingen aanrichten en welke betere alternatieven er zijn. Als we mensen kennen die weeshuizen willen steunen, moeten we ze overtuigen om liever gezinshulpdiensten te steunen.

Dit is dé vorm van kindermisbruik die we met ons allen kunnen uitroeien nog tijdens ons leven.

Hartelijk dank. (Applaus)

(Applaus)