De lyrische natuurfoto's van Frans Lanting

De natuur is mijn muze en mijn passie. Als fotograaf voor National Geographic heb ik ze jarenlang geportretteerd. Vijf jaar geleden vertrok ik op een persoonlijke reis. Ik wilde de geschiedenis van het leven visualiseren. Het is het moeilijkste dat ik ooit heb geprobeerd. Er zijn vele momenten geweest dat ik ermee wilde stoppen. Maar ik heb ook revelaties gekend. Eén daarvan wil ik vandaag met jullie delen.

Ik ging naar een afgelegen lagune in Australië. Ik hoopte de Aarde te zien zoals ze drie miljard jaar geleden was, voor de hemel blauw werd. Je hebt daar stromatolieten -- de eerste levende wezens die gebruik maakten van fotosynthese -- en het is de enige plek waar die nog bestaan. Daarheen gaan, was als in een tijdscapsule stappen. Na afloop had ik een ander besef van mezelf in de tijd. De zuurstof die deze stromatolieten uitademen, is alles wat we vandaag ademen.

De stromatolieten zijn de helden van mijn verhaal. Ik hoop dat dit verhaal wat weerklank krijgt in onze tijd. Het is een verhaal over jou en mij, natuur en wetenschap. Dit gezegd zijnde, nodig ik jullie graag uit voor een korte, beknopte reis van het leven door de tijd. Onze reis begint in de ruimte, waar materie door de tijd heen tot bollen indikt. Ze stolt tot oppervlak, gevormd door het vuur. Waar het vuur het begaf, verscheen de Aarde - maar het was een vreemde planeet. De maan stond dichterbij. Alles was anders. De hitte vanbinnen deed geisers uitbarsten. Zo werden de oceanen geboren. Het water bevroor rond de polen en vormde de uiteinden van de Aarde. Water is de sleutel tot leven, maar in bevroren toestand is het een latente macht. Als het verdwijnt, wordt de Aarde Mars.

Deze planeet is anders. Ze kolkt vanbinnen. Als die energie met water botst, ontstaat iets nieuws: leven. Het ontstaat rond de barsten in de Aarde. Modder en mineralen worden substraat. Er zijn bacteriën. Ze leren zich vermenigvuldigen. Hier en daar klonteren ze samen. Levende structuren gedijen onder een vreemde hemel. De stromatolieten waren de eersten die zuurstof uitademden. Ze veranderden de atmosfeer. Hun adem is nu gefossiliseerd tot ijzer.

Meteorieten leverden chemie, en misschien ook membranen. Het leven heeft een membraan nodig om zichzelf te bevatten, zodat het zich kan vermenigvuldigen en kan repliceren. Dit zijn diatomeeën, eencellig fytoplankton met een skelet van silicium. Printplaten van de toekomst. Ondiepe zeeën herbergden al vroeg leven. Daar ontpopte het zich tot complexere vormen. Het groeide naarmate er meer licht en zuurstof kwam. Het leven verhardde en werd defensief. Het leerde bewegen en begon te zien. De eerste ogen ontstonden bij trilobieten. Het zicht werd verfijnd bij de degenkrabben, die bij de eersten waren om de zee te verlaten. Ze doen nog steeds wat ze al eeuwen doen, al zijn hun vijanden al lang verdwenen.

Schorpioenen volgden hun prooi, de zee uit. Naaktslakken werden slakken. Vissen probeerden het leven van een amfibie. Kikkers pasten zich aan de woestijn aan. Korstmossen ontstonden als een coöperatieve: schimmels trouwden met algen. Ze klampten zich aan rots vast en aten het ook. Ze vormden het onvruchtbare land om. Echte landplanten verschenen, eerst zonder bladeren. Zodra ze leerden hoe ze rechtop moesten blijven staan, werden ze groter en omvangrijker. De basisvormen van de varen volgden, met sporen die een voorafschaduwing van zaden waren. Het leven floreerde in de moerassen.

Op het land bereikte het leven een omslagpunt. Kaken vormden zich eerst. Tanden volgden later. Lederschildpadden en brughagedissen zijn echo's uit die tijd. Het leven had tijd nodig om los te komen van het water, en het wenkt nog voortdurend. Het leven werd hard om zich in het binnenland te kunnen wagen. De draken die ontstonden, zijn er vandaag nog steeds. Jurassic Park sluimert nog steeds in delen van Madagascar en in het centrum van Brazilië. Planten met de naam cycaden blijven hard als rotsen. Wouden ontstonden en herbergden dingen met vleugels. Eén vroege vorm liet een indruk na, alsof hij pas gisteren uitstierf. Andere vliegen vandaag rond als echo's uit het verleden. Met de vogels kreeg het leven een nieuwe mobiliteit. Flamingo's bedekten de continenten. Migraties geraakten op dreef.

Vogels zagen de opkomst van de bloeiplanten. Waterlelies waren bij de eerste. Planten begonnen te diversifiëren en werden groter. Het werden bomen. In Australië werd een lelie een grasboom, en in Hawaii werd een madelief een argyroxiphium. In Afrika vormde Gondwana Proteas. Maar toen dat oude continent in stukken brak, werd het leven weliger. Tropische regenwouden ontstonden, en creëerden nieuwe lagen van onderlinge afhankelijkheid. Paddenstoelen vermenigvuldigden zich. Orchideeën ontstonden, met de vorm van genitaliën om insecten te lokken. Een truc die ze gemeen hebben met de grootste bloem ter aarde. Co-evolutie maakte insecten, vogels en planten deel van dezelfde keten. Als vogels niet kunnen vliegen, worden ze kwetsbaar. Dat is zo voor kiwi's, en voor deze haviken, die nabij Antarctica in de val zitten.

Uitsterving kan langzaam gaan, maar soms komt ze erg snel. Een asteroïde slaat in, en de wereld verging in vlammen. Maar er waren getuigen, overlevenden in het duister. Toen de hemel opklaarde, was een nieuwe wereld geboren. Een wereld die geschikt was voor zoogdieren. Uit kleine spitsmuizen, en tenreks die aan het donker waren gewend, ontstonden nieuwe levensvormen, vleermuizen, civetten. Nieuwe roofdieren, hyena's die alsmaar sneller werden.

Graslanden schiepen kansen. De kudde dankte haar veiligheid aan verbeterde zintuigen. Groot worden was nog een oplossing, maar grootte heeft altijd haar prijs. Sommige zoogdieren keerden terug naar het water. Walrussen pasten zich aan met vetlagen. Zeeleeuwen werden glad. Walvissen bewogen zich in een wereld zonder grenzen. Er zijn vele manieren om zoogdier te zijn. Een kangoeroe hupt rond in Australië. Een paard rent in Azië, en een wolf ontwikkelt steltpoten in Brazilië. Primaten komen uit de regenwouden, eerst als spookdiertjes, die niet veel later lemuren worden. Het leerproces wordt versterkt. Groepen apen wagen zich in het open veld. En de wouden droogden nogmaals op. Rechtop lopen werd een manier van leven.

Wie zijn wij? Broers van de mannelijke chimpansees. Zussen van de vrouwelijke bonobo's. Dat zijn we allemaal, en nog meer. We zijn gevormd door dezelfde levenskracht. De bloedvaten in onze handen zijn echo's van de loop van watersporen op de aarde. Ons brein -- ons gevierde brein -- is een afspiegeling van het droogleggen van een getijdenmoeras.

Leven is een kracht op zich. Het is een nieuw element. Het heeft de Aarde gewijzigd. Het bedekt de Aarde als een huid. Waar dat niet zo is, zoals in Groenland in de winter, is Mars nog steeds niet ver weg. Maar dat wordt minder waarschijnlijk zolang ijs blijft smelten. Waar water vloeibaar is, wordt het een baarmoeder. Voor cellen die groen zijn door chlorofyl -- dat is het moleculaire wonder dat het verschil maakte -- het geeft alles energie. De hele dierenwereld van vandaag leeft op een voorraad bacteriële zuurstof die constant wordt gerecycleerd door planten en algen. Hun afval is onze adem, en omgekeerd. Deze Aarde leeft, en ze heeft haar eigen omhulsel gemaakt. We noemen het de atmosfeer. Het is het icoon van onze reis. Jullie allen die hier vandaag zijn, kunnen zich inbeelden waar we heen gaan, en geven het mee vorm. (Applaus) Dankjewel. Dankjewel.