Ellen 't Hoen: Medicine Patent Pool redt levens

In 2002 kwam een groep behandelingsactivisten samen om te spreken over de ontwikkeling van het vliegtuig. In het begin van de vorige eeuw slaagden de gebroeders Wright er voor de eerste keer in om zo'n toestel te doen vliegen. Ze hadden ook verschillende patenten genomen op belangrijke delen van het vliegtuig. Ze waren niet de enigen. Het was gebruikelijk in die sector en wie patenten had op vliegtuigen verdedigde ze fel. Links en rechts klaagden ze hun concurrenten aan.

Dit was niet zo goed voor de ontwikkeling van de luchtvaartindustrie. En het was op een moment dat vooral de overheid van de VS geïnteresseerd was om de productie van militaire vliegtuigen op te voeren. Er was dus een zeker conflict. De overheid van de VS besloot om actie te nemen, en dwong de patenthouders om hun patenten te delen met anderen om de productie mogelijk te maken.

Wat heeft dit te maken met dit?

In 2002 ontdekte Nelson Otwoma, een Keniaanse sociale wetenschapper, dat hij hiv had en toegang nodig had tot een behandeling. Men vertelde hem dat er geen behandeling bestond. "Aids was dodelijk, en er was geen behandeling." Dit was op een moment dat behandeling wel beschikbaar was in rijke landen. Aids was een chronische ziekte geworden. In Europa en Noord-Amerika leidden mensen met hiv een gezond leven. Maar Nelson was niet rijk genoeg, net als zijn 3-jarige zoontje bij wie een jaar later ook hiv werd vastgesteld.

Nelson werd behandelingsactivist en werd lid van andere groeperingen. In 2002 werden ze geconfronteerd met een andere strijd. De prijs van hiv-remmers schommelt rond 12.000 $ per patiënt per jaar. De patenten op deze medicijnen zijn in handen van een aantal Westerse farmaceutische bedrijven die niet noodzakelijk bereid waren deze patenten ter beschikking te stellen. Als je een patent hebt, kan je anderen beletten om een goedkope versie te maken van die medicatie. Dit leidde uiteraard tot patentenoorlogen over de hele wereld.

Gelukkig bestonden deze patenten niet overal. Er waren landen die de farmaceutische patenten niet erkenden - zoals India - en Indische farmaceutische bedrijven begonnen zogenaamde generische versies te fabriceren, goedkope kopieën van hiv-remmers. Ze maakten ze beschikbaar in de ontwikkelingslanden en binnen een jaar was de prijs gedaald van 10.000 $ per patiënt per jaar tot 350 $ per patiënt per jaar, Vandaag is dezelfde medicijnen-cocktail te verkrijgen tegen 60 $ per patiënt per jaar. Dat had uiteraard een enorm effect op het aantal mensen dat toegang kreeg tot deze medicijnen. Behandelingsprogramma's werden mogelijk, financiering werd beschikbaar, en het aantal mensen dat hiv-remmers nam, steeg zeer snel.

Vandaag hebben 8 miljoen mensen toegang tot hiv-remmers. 34 miljoen mensen zijn besmet met hiv. Dit cijfer is nog nooit zo hoog geweest, maar dat is goed nieuws, want het betekent dat mensen niet meer sterven. Mensen die toegang hebben tot hiv-remmers gaan niet meer dood. Er is nog iets. Ze geven het virus niet meer door. Recent onderzoek heeft dat aangetoond. Dat betekent dat we de instrumenten hebben om deze epidemie te stoppen.

Wat is dan het probleem? De dingen zijn veranderd. Ten eerste zijn de regels veranderd. Vandaag zijn alle landen verplicht patenten te verlenen die minstens 20 jaar blijven gelden. Dit is een resultaat van de regels op intellectueel eigendom van de Wereldhandelssorganisatie. Wat India deed, is dus niet meer mogelijk. Ten tweede is de houding veranderd van bedrijven die patenten houden. Hier zie je de patenten van voor de regels van de Wereldhandelssorganisatie, van voor 1995, uit de tijd van voor de hiv-remmers. En dit zie je vandaag. Dit is in de ontwikkelingslanden. Als we dus niet bewust ingrijpen en als we nu niets doen, krijgen we zeer snel een nieuwe prijzencrisis. Er worden nieuwe medicijnen ontwikkeld en op de markt gebracht, maar deze zijn gepatenteerd in veel meer landen. Tenzij we nu ingrijpen, krijgen we zeer binnenkort wat sommigen de behandelings-tijdbom noemen.

Het gaat niet enkel om het aantal medicijnen dat gepatenteerd is. Er is nog iets dat producenten van generische versies kan afschrikken. Dit is het patent-landschap van één medicijn. Als je een generisch bedrijf bent dat moet beslissen of het zal investeren in de ontwikkeling van dit product, tenzij je weet dat de licenties op deze patenten beschikbaar zullen worden, zal je waarschijnlijk kiezen om iets anders te doen. Bewuste actie is noodzakelijk.

Ongetwijfeld, als er een patent-pool kan gevormd worden om de productie van militaire vliegtuigen op te voeren, dan moet dat ook mogelijk zijn om de hiv/aids-epidemie te bestrijden.

En dat hebben we gedaan. In 2010 vormde UNITAID de Medicines Patent Pool voor hiv. Het werkt op volgende manier: Patenthouders, uitvinders die nieuwe medicijnen ontwikkelen, patenteren deze uitvindingen maar maken de patenten beschikbaar voor de Medicines Patent Pool. Die geeft dan licenties aan wie toegang nodig heeft tot deze patenten. Dat kunnen generische producenten zijn. Het kan zijn voor de ontwikkeling van medicijnen zonder winstoogmerk. Het kan zijn voor de ontwikkeling van medicijnen zonder winstoogmerk. Deze producenten kunnen die medicijnen dan verkopen tegen een veel lagere prijs aan mensen die ze nodig hebben, of aan behandelingsprogramma's. Op de verkoop betalen ze rechten aan de patenthouders, die beloond worden voor het delen van hun intellectuele eigendom.

Er is een belangrijk verschil met de patent pool voor vliegtuigen. De Medicines Patent Pool is een vrijwillig mechanisme. De vliegtuigpatenthouders kregen geen keuze om al dan niet licenties te geven. Ze werden gedwongen. Zoiets kan de Medicnes Patent Pool niet doen. Ze berust op de bereidwilligheid van farmaceutische bedrijven om hun patenten beschikbaar te maken voor anderen.

Nelson Otwoma is nu gezond. Hij heeft toegang tot hiv-remmers. Zijn zoon wordt binnenkort 14. Nelson is lid van de adviesgroep van deskundigen van de Medicines Patent Pool, en hij vertelde me onlangs "In Kenia en vele andere landen hangen we af van de Medicines Patent Pool om te verzekeren dat we toegang krijgen tot nieuwe medicijnen, zonder vertraging."

Dit is geen droom meer. Een voorbeeld: In augustus keurde het medicijnenagentschap van de VS een nieuw medicijn tegen aids goed. Gilead, het bedrijf dat het patent houdt, heeft een licentie gegeven aan de Medicines Patent Pool. Vandaag, twee maanden later, is de pool al bezig met generische producenten om zeker te zijn dat dit product tegen een lage prijs aangeboden kan worden waar en wanneer het nodig is. Dat is helemaal nieuw. Zoiets werd nooit eerder gedaan. Normaal gezien is er een vertraging van 10 jaar om een product beschikbaar te maken in ontwikkelingslanden. Dit is nooit eerder vertoond. Nelsons verwachtingen liggen heel hoog, en terecht. Hij en zijn zoon zullen toegang nodig hebben tot de volgende generatie hiv-remmers, en tot die erna, gedurende hun hele leven, zodat hij en vele anderen in Kenia en andere landen een gezond en actief leven kunnen leiden.

We rekenen nu op de bereidwilligheid van farmaceutische bedrijven om dat waar te maken. We rekenen op bedrijven die begrijpen dat het niet enkel in het belang is van de wereld, maar ook in hun eigen belang om conflict in te ruilen voor samenwerking. Dat is mogelijk via de Medicines Patent Pool. Ze kunnen ook beslissen om dat niet te doen maar wie dat pad kiest, kan eindigen in dezelfde situatie als de gebroeders Wright in de vorige eeuw: gedwongen overheidsmaatregelen. Ze springen beter nu al op de kar. Dankuwel. (Applaus)