Edward Tenner: Onbedoelde gevolgen

Ik heb niet altijd van onbedoelde gevolgen gehouden, maar ik heb wel geleerd om ze naar waarde te schatten. Ik heb geleerd dat ze de essentie van vooruitgang zijn, zelfs als ze verschrikkelijk zijn. Ik wil met jullie overlopen hoe onbedoelde gevolgen hun duit in het zakje doen.

Laten we eens teruggaan naar 40.000 jaar voor vandaag, naar de tijd van de culturele explosie toen muziek, kunst, technologie ontstonden. Zo veel van de dingen waar we vandaag van genieten, zo veel van de dingen die bij TED worden gedemonstreerd. De antropoloog Randall White maakte ooit een zeer interessante opmerking: als onze voorouders 40.000 jaar geleden hadden kunnen zien wat ze gedaan hadden, zouden ze het niet hebben begrepen. Ze waren bezig met te reageren op hun onmiddellijke behoeften. Ze maakten het voor ons mogelijk om te doen wat ze doen en toch begrepen ze niet echt hoe ze het deden.

Laten we nu verder gaan naar 10.000 jaar voor het heden. Dan wordt het pas echt interessant. Hoe zit het met de domesticatie van graan? Hoe zit het met de oorsprong van de landbouw? Wat zouden onze voorouders 10.000 jaar geleden hebben gezegd als ze technologie zouden evalueren? Ik kan me best voorstellen wat de commissies in hun rapport hen zouden vertellen over waar de landbouw de mensheid naartoe zou leiden. Tenminste in de volgende paar honderd jaar. Het was echt slecht nieuws. In de eerste plaats slechtere voeding, misschien een kortere levensduur. Het was gewoon vreselijk voor de vrouwen. De skeletresten uit die periode hebben aangetoond dat ze de hele dag door bezig waren met graan malen. Ook op politiek gebied was het vreselijk. Het was het begin van een veel hogere mate van ongelijkheid tussen de mensen. Als technologie toen rationeel was geëvalueerd, dan denk ik dat ze heel goed hadden kunnen zeggen: "Laten we dat zaakje maar afblazen."

Zelfs nu hebben onze keuzes onbedoelde effecten. Historisch gezien, bijvoorbeeld, resulteerde het gebruik van eetstokjes - volgens een Japans antropoloog die er een proefschrift over schreef aan de Universiteit van Michigan - op lange termijn in veranderingen van het gebit, de tanden, van de Japanse bevolking. Ook onze tanden zijn op dit moment aan het veranderen. Er is bewijs dat de menselijke mond en tanden geleidelijk aan kleiner worden. Dat is niet per se een slecht onbedoeld gevolg. Maar ik denk dat een Neanderthaler nogal afkeurend zou kijken naar de slappe bijtertjes die we nu hebben. Dit hangt allemaal af van de positie die jullie of jullie voorouders innemen.

In de antieke wereld was er veel respect voor onbedoelde gevolgen. Er is een zeer gezond gevoel van voorzichtigheid weerspiegeld in de Boom der Kennis, in de Doos van Pandora, en vooral in de mythe van Prometheus die zo’n belangrijke plaats inneemt in de recente metaforen over technologie. Dat is allemaal heel erg waar. De artsen van de oude wereld - in het bijzonder de Egyptenaren, die begonnen met de geneeskunde zoals wij die kennen - waren zich zeer bewust van wat zij al dan niet konden behandelen. De vertalingen van de overgeleverde teksten zeggen: "Dit zal ik niet behandelen. Dat kan ik niet behandelen." Ze waren zich daar zeer bewust van. Zo ook de volgelingen van Hippocrates. De Hippocratische manuscripten laten ook - herhaaldelijk, volgens recente studies - zien hoe belangrijk het is geen kwaad te doen. Meer recent ontwikkelde Harvey Cushing de neurochirurgie tot de vorm zoals wij die nu kennen. Hij veranderde het van een gebied van de geneeskunde met een meerderheid aan sterfgevallen als gevolg van een operatie naar een situatie waarin er hoopvolle vooruitzichten waren. Hij was zich zeer bewust dat hij niet altijd het juiste ging doen. Maar hij deed zijn best en hij hield een uiterst nauwgezette administratie bij. Daardoor kon hij die tak van de geneeskunde hervormen.

Als we een beetje vooruitlopen naar de 19e eeuw komen we een nieuwe stijl van technologie tegen. Wij vinden niet langer eenvoudig gereedschap, maar systemen. We vinden meer en meer complexe arrangementen van machines waarbij het steeds moeilijker wordt om uit te maken wat er misgaat. De eerste mensen die dat inzagen waren de telegrafisten van het midden van de 19e eeuw. Dat waren de oorspronkelijke hackers. Thomas Edison zou zich zeer op zijn gemak hebben gevoeld in de sfeer van een softwarebedrijf van vandaag. Deze hackers hadden een woord voor die mysterieuze bugs in telegraafsystemen die ze 'bugs' noemden. Dat was de oorsprong van het woord 'bug'. Dit bewustzijn sijpelde een beetje traag door naar de algemene bevolking. Zelfs naar mensen die zeer, zeer goed geïnformeerd waren.

Samuel Clemens, Mark Twain, was een grote investeerder in de meest complexe machine ooit - in ieder geval tot 1918 - geregistreerd bij de US Patent Office. Dat was de Paige-letterzetter. De Paige-letterzetter had 18.000 onderdelen. Het patent besloeg 64 pagina's tekst en 271 figuren. Het was zo'n mooie machine omdat ze alles deed wat een mens deed bij het letterzetten - ook het terugplaatsen van de letters naar hun bakjes, wat zeer moeilijk was. Mark Twain, die alles wist over typografie, was echt weg van deze machine. Helaas was hij in meer dan één opzicht weg want ze veroorzaakte zijn failliet. Hij moest zijn geld terugverdienen met het geven van voordrachten over de hele wereld. Dit was een belangrijke les over de 19e-eeuwse technologie: dat al deze relaties tussen onderdelen het meest briljante idee konden laten stranden zelfs wanneer het beoordeeld werd door de meest deskundige mensen.

Nu is er iets anders dat in het begin van de 20e eeuw alles nog ingewikkelder maakte. De veiligheidtechnologie kan zelf een bron van gevaar zijn. De les van de Titanic was voor een groot deel van de tijdgenoten dat je genoeg reddingsboten moest hebben voor iedereen op het schip. Dit was het resultaat van het tragische verlies van levens van mensen die er niet in konden geraken. Er was echter een ander geval, de Eastland. Het schip kapseisde in 1915 in Chicago Harbor waarbij 841 mensen de dood vonden - dat waren er 14 meer dan het dodental van de Titanic. Voor een deel was de reden daarvoor dat extra reddingsboten werden toegevoegd. Wat dit toch al instabiele schip nog onstabieler maakte. Dat bewijst opnieuw dat wanneer je het hebt over onbedoelde gevolgen, het niet zo is gemakkelijk om er de juiste lessen uit te trekken. Het is echt een kwestie van het systeem, hoe het schip was geladen, de ballast en vele andere dingen.

De 20e eeuw leerde inzien dat de werkelijkheid veel complexer was maar er was ook een positieve kant aan. Ze zag dat inventiviteit haar voordeel kon doen met noodgevallen. We konden profijt trekken uit tragedies. Mijn favoriete voorbeeld hiervan - niet echt bekend als een technologisch wonder, maar het zou een van de grootste aller tijden kunnen zijn - was het opschalen van penicilline in de Tweede Wereldoorlog. Penicilline werd ontdekt in 1928, maar zelfs tegen 1940 werden er nog geen commercieel en medisch nuttige hoeveelheden van geproduceerd. Een aantal farmaceutische bedrijven was er mee bezig. Allemaal op zichzelf en ze kwamen geen meter vooruit. Het Research Bureau van de regering bracht vertegenwoordigers bij elkaar en vertelde hen dat dit iets was dat moest worden gedaan. Niet alleen deden zij het maar binnen de twee jaar schaalden ze de bereiding van penicilline op van literflessen naar vaten van veertig kubieke meter. Daardoor werd penicilline snel geproduceerd en werd het een van de grootste medische vooruitgangen aller tijden. Ook in de Tweede Wereldoorlog werd het bestaan van radiostraling door de zon aangetoond door studies van storingen die werden gedetecteerd door de radarstations van Groot-Brittannië. Uit die rampen kwamen dus voordelen - voordelen voor de zuivere wetenschap, de toegepaste wetenschap en de geneeskunde.

Nu komen we tot de periode na de Tweede Wereldoorlog waar onbedoelde gevolgen nog interessanter werden. Mijn favoriete voorbeeld daarvan kwam begin 1976 toen werd ontdekt dat de bacterie die veteranenziekte veroorzaakte, altijd al aanwezig was in natuurlijke wateren. Het had te maken met de temperatuur van het water. In verwarmings-, ventilatie- en airconditioningsystemen werd de temperatuur zodanig verhoogd dat de maximale reproductie van de Legionellabacil er het gevolg van was. Technologie moest het oplossen. Dus gingen chemici aan het werk en ze ontwikkelden een bactericide voor toepassing in deze systemen.

Maar iets anders gebeurde in de vroege jaren '80. Er was een mysterieuze epidemie van uitvallen van computer-bandrecorders overal in de Verenigde Staten. Bij de fabrikant IBM wisten ze gewoon niet wat doen. Ze gaven een groep van hun beste wetenschappers de opdracht om het te onderzoeken. Wat ze ontdekten, was dat al deze computer-bandrecorders in de buurt van ventilatiekanalen stonden. Het erin toegepaste bactericide bevatte minieme sporen van tin. Deze tindeeltjes werden afgezet op de koppen en deden de koppen crashen. Ze herformuleerden het bactericide. Maar het interessante voor mij was dat dit het eerste geval was van een mechanisch apparaat dat, onrechtstreeks dan toch, leed aan een menselijke ziekte. Dit laat zien dat we allemaal echt in hetzelfde schuitje zitten.

(Gelach)

Sterker nog, het toont ook iets interessants. Onze mogelijkheden en technologie breiden zich geometrisch uit. Maar helaas, ons vermogen om hun lange-termijngedrag - en daarvan is er ook steeds meer - te voorspellen neemt alleen maar rekenkundig toe. Een van de kenmerkende problemen van onze tijd is hoe deze kloof te dichten tussen mogelijkheden en vooruitziendheid. Een ander zeer positief gevolg van de 20e-eeuwse technologie was de manier waarop andere vormen van calamiteiten tot positieve ontwikkelingen kunnen leiden. Er zijn twee economiehistorici aan de Universiteit van Maryland, Brent Goldfarb en David Kirsch, die heel wat interessant werk hebben gedaan, veel ervan nog ongepubliceerd, over de geschiedenis van de grote innovaties. Zij hebben de lijsten van belangrijke innovaties samengesteld en hebben ontdekt dat het grootste aantal, het grootste decennium, voor fundamentele innovaties, zoals weerspiegeld in alle lijsten die anderen hebben gemaakt - een aantal lijsten die ze hebben samengevoegd - de Grote Depressie was.

Niemand weet precies waarom dit zo was maar een verhaal kan daar iets van weergeven. Het was de oorsprong van de Xerox-kopieermachine, die vorig jaar haar 50ste verjaardag vierde. Chester Carlson, de uitvinder, was een octrooigemachtigde. Hij was echt niet van plan om te gaan werken in octrooionderzoek maar hij kon geen andere technische baan vinden. Dit was de beste baan die hij kon krijgen. Hij was geschokt door de lage kwaliteit en de hoge kosten van bestaande octrooireproducties en begon een systeem voor droog fotokopiëren te ontwikkelen. Hij patenteerde het in de late jaren ‘30 - en dat werd in 1960 de eerste commercieel praktische droge kopieermachine. Zo zien we dat soms door deze tegenvallers mensen hun oorspronkelijk bedoelde carrière mislopen. Ze komen ergens anders terecht waar hun creativiteit het verschil kan uitmaken. Op die manier kunnen depressies en allerlei andere ongelukkige gebeurtenissen paradoxaal genoeg een stimulerend effect hebben op creativiteit.

Wat betekent dit? Het betekent, denk ik, dat we leven in een tijd van onverwachte mogelijkheden. Denk aan de financiële wereld bijvoorbeeld. De mentor van Warren Buffett, Benjamin Graham, ontwikkelde zijn investeringssysteem door zijn eigen verliezen in de crash van 1929. Hij publiceerde zijn boek in de vroege jaren ‘30. Dat boek bestaat nog steeds in verdere edities en is nog steeds een fundamenteel leerboek. Veel belangrijke creatieve dingen zijn het gevolg van tegenslag.

Denk eens aan de grote en kleine plagen waar we nu mee zitten - bedwantsen, killerbijen, spam - en het is heel goed mogelijk dat de oplossingen ervoor veel verder zullen gaan dan de oplossing van het probleem. Denk bijvoorbeeld aan Louis Pasteur. Hij werd in de jaren 1860 gevraagd om de ziekten van de zijderupsen voor de zijde-industrie te bestuderen. Zijn ontdekkingen waren het begin van de kiemtheorie van ziektes. Zo vaak kan een of andere tegenvaller - soms het gevolg, bijvoorbeeld, van het overmatig kweken van zijderupsen, zoals toen in Europa - de sleutel tot iets veel groter worden.

Dit betekent dat we onbedoelde gevolgen anders moeten gaan bekijken. We moeten een positief standpunt innemen. We moeten zien wat ze voor ons kunnen doen. We moeten iets leren van die cijfers die ik vernoemde. We moeten bijvoorbeeld leren van Dr. Cushing, die patiënten doodde in de loop van zijn vroege operaties. Hij moest een aantal fouten maken. Hij moest een aantal missers hebben. En hij leerde nauwgezet van zijn fouten. Als we nu zeggen "Dit is geen hersenchirurgie" dan is dat een eerbetoon aan hoe moeilijk het voor iedereen was om te leren van hun fouten op een gebied van de geneeskunde dat zulke ontmoedigende vooruitzichten had. We mogen ook niet vergeten hoe de farmaceutische bedrijven bereid waren om hun kennis met elkaar te delen in een noodsituatie. Dat hadden ze nooit eerder gedaan. Het had eerder gekund.

Voor mij is de boodschap uit die onbedoelde gevolgen: chaos komt voor. Laten we er beter gebruik van maken.

Heel hartelijk bedankt.

(Applaus)