Dan Dennett over gevaarlijke memen

Hoeveel creationisten zitten er hier in de zaal? Waarschijnlijk geen. Ik vermoed dat we allen Darwinisten zijn. En toch, veel Darwinisten zijn bezorgd, voelen zich een beetje ongemakkelijk, en zouden graag enkele grenzen zien aan de draagwijdte van het Darwinisme. Geeft niet. Al gehoord van spinnenwebben? Uiteraard, ze zijn het product van evolutie. Het World Wide Web? Daar ben ik niet zo zeker van. Beverdammen, ja. Hoover Dam, nee. Wat denkt men dat verhindert dat producten van menselijk vernuft zelf ook de vruchten van de boom des levens zijn? Dus, in zekere zin, ook gehoorzamen aan evolutionaire wetten? Niettemin bieden mensen weerstand tegen het idee om evolutionair denken toe te passen op het denken -- ons denken.

Daar ga ik het nu een beetje over hebben. Ik besef wel dat er heel wat op het programma staat. Stel, je bent in het bos of je staat in een weiland. Je ziet een mier langs een grasspriet omhoog kruipen. Hij klimt naar de top en hij valt naar beneden, hij klimt en valt, en klimt. Telkens probeert hij op de top van het grassprietje te blijven. Wat is deze mier aan het doen? Waar is dit goed voor? Wat probeert deze mier te bereiken met het beklimmen van deze grasspriet? Wat levert het op voor de mier? Het antwoord is: niets. Het levert de mier niets op. Maar waarom doet hij dit dan? Heeft hij iets op zijn lever? Ja, hij heeft iets op zijn lever. Het is de kleine leverbot. Dat is een kleine hersenworm. Het is een parasitaire hersenworm die in de maag van een schaap of een koe moet geraken om zijn levenscyclus voort te zetten. Zalmen zwemmen de rivier op om hun broedgrond te bereiken, en de leverbot eist een voorbijkomende mier op, kruipt in zijn hersenen en stuurt het als een terreinwagen naar het topje van een grasspriet. Dus de mier heeft er niets aan. De hersenen van de mier zijn gekaapt door een parasiet die zijn brein infecteert, waardoor zelfmoordgedrag wordt opgewekt. Behoorlijk beangstigend.

Welnu, vindt er iets dergelijks plaats bij mensen? Natuurlijk voor iets anders dan voor zijn eigen genetische overleving. Misschien is het je ook al opgevallen dat islam ‘overgave’ of ‘onderwerping van eigenbelang aan de wil van Allah’ betekent. Het zijn dus ideeën -- geen wormen -- die onze hersenen kapen. Betekent dit nu dat ik beweer dat de hersenen bij een aanzienlijke minderheid van de wereldpopulatie gekaapt zijn door parasitaire ideeën? Nee. Het is erger. Bij de meeste mensen is dat zo. (Gelach) Er zijn een heleboel ideeën waarvoor iemand wil sterven. Vrijheid, als je uit New Hampshire komt. (Gelach) Gerechtigheid. Waarheid. Communisme. Veel mensen zijn gesneuveld voor het communisme en velen zijn gesneuveld voor het kapitalisme. Velen voor het katholicisme, velen voor de islam. Dit zijn slechts enkele voorbeelden van ideeën om voor te sterven. Ze zijn besmettelijk.

Gisteren sprak Amory Lovins over 'besmettelijke repititis'. Eigenlijk was het een scheldwoord. Het is onbezonnen ingenieurswerk. Het merendeel van de culturele verspreiding die zich afspeelt is niet briljant, nieuw, of denken vanuit nieuwe gezichtspunten. Het is besmettelijke repetitis. We kunnen maar beter een theorie verzinnen over wat er zich afspeelt wanneer dat gebeurt. Zo kunnen we de besmettingscondities proberen te begrijpen. Gastheren verspreiden ijverig deze ideeën naar anderen. Zelf ben ik een filosoof en een van de risico's in ons vak is dat mensen ons vragen wat de zin is van het leven. Dan heb je een uithangbord nodig. Je moet een verklaring hebben klaarstaan. Dit is de mijn verklaring.

Het geheim van gelukkig zijn is: zoek naar iets dat belangrijker is dan jezelf en wijdt er je leven aan. De meesten van ons -- nu het 'Ik-tijdperk' voorbij is -- doen dit ook werkelijk. Een of andere verzameling ideeën heeft onze biologische doelen in onze levens vervangen. Dit is ons hoogste goed. Het is ons aantal kleinkinderen niet aan het maximaliseren. Dit is een diepgaand biologisch effect. Het is de ondergeschiktheid van genetische belangen aan andere belangen. Geen enkel andere soort doet iets gelijkaardigs.

Hoe gaan we hierover denken? Aan de ene kant een heel groot biologisch effect. Onmiskenbaar. Welke theorieën willen we hiervoor gebruiken? Veel theorieën eigenlijk. Maar hoe maken we een samenhangend geheel? De idee van replicerende ideeën; ideeën die zich verdubbelen door van brein naar brein te bewegen. Richard Dawkins, die jullie straks te horen krijgen, bedacht de term 'memen'. Hij zette de eerste duidelijke en levendige versie van dit idee uiteen in zijn boek 'Onze zelfzuchtige genen'. Ik ben hier nu over zijn idee aan het vertellen. Het is niet van hem. Ja, hij is er wel mee begonnen. Maar nu is het van iedereen. Hij is niet verantwoordelijk voor wat ik over memen zeg. Ik ben verantwoordelijk voor wat ik zeg over memen.

Eigenlijk zijn we niet alleen verantwoordelijk voor de bedoelde effecten van onze ideeën, maar ook voor het mogelijke misbruik ervan. Het is dus belangrijk voor Richard en mezelf, denk ik, dat deze ideeën niet misbruikt worden. Ze zijn heel gemakkelijk te misbruiken. Daarom zijn ze gevaarlijk. Het is bijna een voltijdse baan om te verhinderen dat mensen die afkerig staan tegenover deze ideeën, er een karikatuur van maken en dan een of ander verschrikkelijk doel gaan najagen. Daarom moeten we tegen de stroom ingaan en allerlei misvattingen verbeteren zodat enkel de goedaardige en bruikbare varianten van onze ideeën zich blijven verspreiden. Maar dit is problematisch. We hebben weinig tijd en ik ga er slechts een klein deel van bespreken omdat er nog vele andere dingen zijn die besproken zullen worden.

Laat me dit even zeggen: memen zijn net als virussen. Richard zei dit al in 1993. Je denkt wellicht: "Hoe kan dat nu? Een virus is iets tastbaars! Waarvan is een meme gemaakt?" Gisteren had Negroponte het over virale telecommunicatie, maar wat is een virus? Een virus is een streng nucleïnezuur met karakter. (Gelach) Er is iets bijzonders aan waardoor het beter repliceert dan de concurrentie. Dit geldt ook voor memen; informatiepakketen met karakter. Waar is een meme van gemaakt? Waar worden bits van gemaakt, mama? Niet van silicium. Ze bestaan uit informatie en worden gedragen door elk fysiek medium. Waar worden woorden van gemaakt? Soms vragen mensen: "Bestaan memen?" Dan zeg ik: "Bestaan woorden? Zitten ze in jouw ontologie?" Als dat zo is dan zijn woorden memen die uitgesproken kunnen worden.

Dan heb je alle andere memen die niet uitgesproken kunnen worden. Er zijn verschillende soorten memen. Herinner je de Shakersekte nog? "Gift to be simple?" Mooie en eenvoudige meubels? Uiteraard bestaan ze nu niet meer. Eén van de redenen hiervoor is dat het credo van het Shakerdom onder meer zegt dat je celibatair moet blijven. Niet alleen de priesters. Iedereen. Het is dus niet zo verrassend dat ze uitgestorven zijn. (Gelach) In feite is dat niet de reden waarom ze uitgestorven zijn. Ze hebben lang kunnen overleven op een moment dat er geen sociale vangnetten waren. Er waren veel weduwen en weeskinderen, mensen die een pleeggezin nodig hadden. Ze hadden dus een beschikbare voorraad bekeerlingen. Zo konden ze blijven doorgaan. In principe kon het eeuwig door zijn gegaan. Met volkomen celibaat vanwege de gastheren. De idee werd door middel van bekering overgedragen in plaats van via de genen.

De ideeën houden dus stand ondanks het feit dat ze niet op genetische basis werden overgedragen. Een meme kan bloeien ondanks dat het een negatieve impact heeft op genetische overleving. De meme voor het Shakerdom was in essentie een steriliserende parasiet. Er bestaan andere parasieten die dit doen -- de gastheer steriel maken. Het is een onderdeel van hun plan. Ze hoeven geen verstand te hebben om een plan te hebben.

Ik ga even jullie aandacht vestigen op slechts één van de vele implicaties van het memetisch perspectief. Ik beveel het aan. Ik heb geen tijd om er meer op in te gaan. In het prachtige boek van Jared Diamond, "Zwaarden, paarden en ziektekiemen". Hij vertelt dat het eerder ziektekiemen dan wapens en staal waren die het nieuwe halfrond veroverden, het westelijk halfrond, en de rest van de wereld veroverden. Toen Europese ontdekkingsreizigers zich verspreidden, brachten ze ziektekiemen mee waarvoor ze zelf immuun waren geworden. Ze hadden geleerd om honderden en duizenden jaren samen te leven met gedomesticeerde dieren die de bron waren van die ziektekiemen. Deze ziektekiemen hebben de oorspronkelijke bevolking gewoon vernietigd, ze waren immers niet immuun.

Nu doen we het opnieuw. Dit keer met toxische ideeën. Gisteren spraken een aantal mensen, Nicholas Negroponte en anderen, over alle wonderbaarlijke dingen die gebeuren wanneer onze ideeën zich verspreiden over heel de wereld, dankzij al de nieuwe technologie. Ik ga akkoord. Het is grotendeels wonderbaarlijk. Grotendeels wonderbaarlijk. Onder al die ideeën die onvermijdelijk de hele wereld instromen dankzij onze technologie, zijn er ook veel toxische ideeën. Dit is al een tijdje verwezenlijkt. Sayyid Qutb is een van de stichters van de fanatieke islam, één van de ideologieën die Osama bin Laden heeft geïnspireerd. "Je moet alleen maar een kijkje nemen naar de films, modeshows, schoonheidswedstrijden, balzalen, wijnbars en radiostations." Memen.

Deze memen verspreiden zich over de wereld en ze vernietigen hele culturen. Ze vernietigen talen. Ze vernietigen tradities en gebruiken. Het in onze fout niet, net zoals het onze fout niet is als ziektekiemen mensen ziek maken die nog geen immuniteit verworven hebben. We zijn immuun voor alle rotzooi die aan de rand van onze cultuur rondzwerft. We zijn een vrije samenleving, dus halen we onze schouders op bij pornografie en dat soort dingen. Ze zijn net zoals een milde verkoudheid. Ze zijn niet zo belangrijk voor ons. We zouden moeten inzien dat dit voor veel mensen in de wereld wel belangrijk is. We moeten hier waakzaam voor zijn terwijl we ons onderwijs en technologie verspreiden. We zijn dragers van memen die door gastheren van vele andere memen terecht gezien worden als een verschrikkelijke dreiging voor hun favoriete memen, de memen waarvoor ze bereid zijn te sterven.

Hoe gaan we dan de goede memen onderscheiden van de slechte? Dat is niet de taak van de wetenschap van de memetica. Memetica is moreel neutraal. Zoals het hoort. Dit is niet de plek voor haat en woede. Als je vriend sterft aan aids, dan haat je hiv. De manier om hiermee om te gaan is door aan wetenschap te doen om in een moreel neutraal perspectief te begrijpen hoe en waarom het zich verspreidt.

Zoek naar de feiten. Werk de implicaties verder uit. Er is ruimte genoeg voor morele passie eenmaal we de feiten kennen en kunnen uitzoeken wat we het beste kunnen doen. Het is niet de bedoeling om ze te vernietigen, net zo min als ziektekiemen. Ziektekiemen kan je nooit vernietigen. Wat je wel kunt doen, is maatregelen nemen op gebied van de volksgezondheid die de kwaadaardigheid ervan zal doen afnemen. Het zal de verspreiding van relatief goedaardige mutaties bevorderen van de meest toxische varianten. Mijn tijd zit erop. Heel erg bedankt voor jullie aandacht.