Dan Ariely: Pas op voor belangenconflicten

Ik heb lange tijd in het ziekenhuis gelegen. Een paar jaar nadat ik het ziekenhuis mocht verlaten, keerde ik terug. Het hoofd van de brandwondenafdeling was zeer blij om mij te zien. Hij zei: "Dan, ik heb een fantastische nieuwe behandeling voor jou." Ik was erg opgewonden. Ik liep met hem naar zijn kantoor. Hij vertelde me dat er wanneer ik mij scheer, wel stoppels staan op de linkerkant van mijn gezicht, maar niet op de rechterkant. Mijn huid is daar zó verbrand dat er geen haar groeit, en dat creëert asymmetrie. Wat was zijn briljante idee? Hij wilde kleine zwarte puntjes tatoeëren op de rechterkant van mijn gezicht voor meer symmetrie.

Het klonk interessant. Hij vroeg mij om me te gaan scheren. Mijn manier van scheren was vreemd, bedacht ik me toen. Ik besefte dat dit dé manier zou zijn waarop ik mij voor de rest van mijn leven zou scheren -- omdat ik de breedte gelijk moest houden. Toen ik terugkeerde naar zijn kantoor, was ik niet echt overtuigd. Ik zei: "Kun je me voorbeelden laten zien?" Hij toonde me wat foto's van wangen met kleine zwarte stippen, die me niet veel zeiden. Ik zei: "Wat als mijn haar wit wordt bij het ouder worden? Wat gebeurt er dan?" "Maak je geen zorgen," zei hij. "We hebben lasers, we kunnen het verbleken." Maar ik had zo mijn twijfels. Ik zei: “Weet je wat, ik doe het niet.”

Wat er toen kwam, gaf mij een immens schuldgevoel. En ik ben joods, dus dat wil heel wat zeggen. (Gelach) De man zei: "Dan, wat mankeert jou? Geniet je van je asymmetrische gezicht? Haal je er een pervers genoegen uit? Hebben vrouwen medelijden met je en willen ze daarom vaker seks met je hebben?" Niets van dat alles was waar. Zijn reactie verbaasde me. Ik heb veel behandelingen moeten ondergaan, en ook veel behandelingen afgewezen. Maar men had daarbij nooit zo op mijn schuldgevoel ingewerkt. Toch besloot ik deze behandeling niet te doen. Aan zijn assistent vroeg ik later: "Wat was er aan de hand? Waarom zette hij mij zo onder druk?" Hij legde uit dat deze procedure al was toegepast bij twee andere patiënten en dat ze een derde patiënt nodig hadden voor een publicatie.

(Gelach)

Nu denkt u waarschijnlijk dat deze man een eikel is. Zo komt hij ook wel over. Maar laat me jullie een andere invalshoek voor ditzelfde verhaal geven. Een paar jaar geleden voerde ik in mijn eigen lab wat experimenten uit. Als we experimenten doen, hopen we meestal dat de ene groep zich anders zal gedragen dan de andere. Van de leden van één groep verwachtte ik dat ze heel goed zouden presteren. De andere groep zou naar mijn idee heel slecht presteren. Dat bleek dan ook uit de resultaten. Ik was zeer tevreden. Toch was er één uitzondering. Er was één persoon in de groep die volgens mij zeer goed zou presteren, maar in werkelijkheid slecht had gepresteerd. Hij trok het hele gemiddelde naar beneden, en saboteerde aldus de statistische significantie van mijn test.

Ik bestudeerde de man aandachtig. Hij was 20 jaar ouder dan de anderen in de groep. Ik herinnerde mij een oude, dronken man die naar het lab was gekomen om gemakkelijk geld te verdienen. Dat was deze man. "Fantastisch!" dacht ik. "We gooien hem eruit. Wie neemt er nou een zuiplap op in een steekproef?"

Een paar dagen later had ik het er nog eens over met mijn studenten. We zeiden: "Wat zouden we hebben gedaan als deze kerel geen dronkenlap was? Wat zou er gebeurd zijn als hij in de andere groep had gezeten? Zouden we hem er dan uitgegooid hebben?" Waarschijnlijk hadden we de gegevens dan helemaal niet bekeken, en als we dat wel zouden hebben gedaan, zouden we waarschijnlijk gezegd hebben: "Fantastisch! Goed dat die man zo slecht presteert." Hij zou het gemiddelde van de groep verder omlaag gehaald hebben, wat onze statistische resultaten alleen maar meer zou hebben versterkt. We besloten de man er niet uit te gooien en het experiment opnieuw te doen.

Dit soort verhalen en de vele andere experimenten rond belangenconflicten die we hebben gedaan, benadrukken wat mij betreft twee belangrijke aspecten. Het eerste is dat we in ons leven veel mensen tegenkomen die op de een of andere manier proberen ons gezicht te tatoeëren. Ze hebben motieven die hun zicht op de realiteit vertroebelen en geven ons daarom bevooroordeelde adviezen. Ik weet zeker dat dit iets is wat wij allemaal herkennen, waar we allemaal tegenaan lopen. Misschien zien we het niet iedere keer, maar we begrijpen wel het achterliggende proces.

Het moeilijkste is natuurlijk te erkennen dat ook wij soms ons zicht laten vertroebelen door onze eigen motieven. Dat is een bittere pil voor ons om te slikken. We beseffen namelijk niet hoezeer conflicterende belangen ons beïnvloeden. Toen ik met deze experimenten bezig was, had ik het idee daarmee de wetenschap een dienst te bewijzen. Ik verwijderde details om het ware gegevenspatroon door te laten schijnen. Ik zag daar niets slechts in. In mijn beleving was ik eigenlijk een ridder die de wetenschap vooruit hielp. Maar zo was het niet. In feite beïnvloedde ik het proces met heel goede bedoelingen. De echte uitdaging lijkt me om na te gaan in welke facetten van ons leven conflicterende belangen ons beïnvloeden. We moeten niet vertrouwen op onze eigen intuïtie om daaraan te ontsnappen, maar stappen nemen om te voorkomen dat we in dat gedrag vervallen, want we zijn in staat om veel ongewenste omstandigheden te creëren.

Ik wil afsluiten met een positieve gedachte. Het is natuurlijk heel deprimerend: Mensen hebben conflicterende belangen die ze zelf niet zien. Een positief punt hierin is, volgens mij, dat als we begrijpen waar we in de fout gaan, als we de onderliggende mechanismen begrijpen, als we zien waar en waarom we falen, dan kunnen we werken aan een oplossing. En dat, denk ik, is de hoop. Hartelijk dank.

(Applaus)