Damon Horowitz: Filosofie in de gevangenis

Even voorstellen: Tony, een student van mij. Hij is ongeveer even oud als ik en zit in de Staatsgevangenis van San Quentin. Toen Tony 16 was, gebeurde het op een dag, op een moment: "Het geweer was van mama. Gewoon mee zwaaien, de kerel bang maken. Het is een sukkelaar. Hij nam wat geld, wij nemen zijn geld. Zal hem leren. Op het laatste ogenblik denk ik: 'Kan ik niet maken. Dit is fout.' Mijn maat zegt: 'Komaan, we gaan ervoor.' Ik zeg: 'We gaan ervoor.' " Die drie woorden zal Tony zich herinneren. Het volgende dat hij hoort, is de plof. De sukkelaar ligt op de grond, in een plas bloed. Dat is moord -- 25 jaar tot levenslang, vrij onder voorwaarden als je geluk hebt. Tony voelt zich niet zo gelukkig.

Als we elkaar ontmoeten tijdens mijn filosofieles in de gevangenis, en ik zeg "Tijdens deze les bespreken we de grondslagen van de ethiek," onderbreekt Tony mij. "Wat ga jij me leren over goed en kwaad? Ik weet wat kwaad is. Ik heb kwaad gedaan. Ik krijg elke dag de boodschap, van elk gezicht dat ik zie, van elke muur, dat ik fout ben. Als ik hier ooit buiten kom, zal er altijd een kruisje bij mijn naam staan. Ik ben een misdadiger. Ik ben gebrandmerkt als 'kwaad'. Wat ga jij me vertellen over goed en kwaad?"

Ik zeg aan Tony: "Sorry, maar het is erger dan je denkt. Denk je dat je goed en kwaad kent? Kan je me zeggen wat kwaad is? Nee, niet gewoon een voorbeeld geven. Ik wil weten wat het kwade zelf is, de idee van het kwade. Wat is die idee? Wat maakt dat iets slecht is? Hoe weten we dat het slecht is? Misschien verschillen we van mening. Misschien heeft één van ons het fout over de fout. Misschien jij, misschien ik -- we zijn hier niet om opinies uit te wisselen. Iedereen heeft een mening. We zijn hier omwille van de kennis. Onze vijand is gedachtenloosheid. Dit is filosofie."

Voor Tony verandert er iets. "Misschien ben ik fout. Ik ben het beu om fout te zijn. Ik wil weten wat fout zijn is. Ik wil weten wat ik weet." Wat Tony op dat moment ziet, is het project van de filosofie, het project dat begint met verwondering -- wat Kant noemde "verwondering en ontzag voor de sterrenhemel boven ons en de morele wet vanbinnen." Wat kunnen schepselen als wij daarvan weten? Het is het project dat ons steeds terugbrengt naar de conditie van het bestaan -- wat Heidegger noemde "wat altijd al daar was". Het is het project van het in vraag stellen wat en waarom we geloven -- wat Socrates "het onderzochte leven" noemde. Socrates, een man die wijs genoeg was om te weten dat hij niets weet. Socrates stierf in de gevangenis, met behoud van zijn filosofie.

Tony begint zijn huiswerk te doen. Hij studeert zijn waaroms, waarvoors, oorzaken en verbanden, zijn logica, zijn drogredeneringen. Blijkt dat Tony over de filosofiespier beschikt. Zijn lichaam is gevangen, zijn geest is vrij. Tony leert over het ontologisch promiscue individu, de epistemologische bangerik, het ethische twijfelgeval en de metafysische risee. Dat zijn Plato, Descartes, Nietzsche en Bill Clinton.

Als hij me zijn eindwerk overhandigt, waarin hij betoogt dat de categorische imperatief misschien te onbuigzaam is voor de omgang met de conflicten van elke dag, en als hij me uitdaagt om hem te zeggen of we daardoor gedoemd zijn tot moreel falen, zeg ik: "Ik weet het niet. Laten we daarover nadenken." Want op dat moment staat er geen kruisje bij Tony's naam. Het zijn gewoon wij tweeën die daar staan. Niet de professor en de veroordeelde, gewoon twee geesten die klaar zijn om aan filosofie te doen. Ik zeg aan Tony: "We gaan ervoor."

Hartelijk dank.

(Applaus)