Ben Dunlap spreekt over gepassioneerd leven

"Yo napot, pacak!" Wat, zoals sommigen hier zeker weten, betekent "Hoe gaat het, jongens?" in het Magyaars, die eigenaardige niet-Indo-Europese taal gesproken door Hongaren -- voor welke, gegeven het feit dat cognitieve diversiteit op zijn minst even bedreigd is als biodiversiteit op deze planeet, weinigen zich een toekomst zouden ingebeeld hebben, zelfs een eeuw of twee geleden. Maar daar is het: "Yo napot, pacak!" Ik zei dat iemand hier dat zeker moest weten, omdat ondanks het feit dat er om te beginnen niet veel Hongaren zijn, en het verdere feit dat, voor zover ik weet, er geen druppel Hongaars bloed door mij stroomt, op elke kritieke moment in mijn leven er een Hongaarse vriend of mentor aan mijn zijde was. Ik heb zelfs dromen die plaatshebben in landschappen die ik herken als landschappen uit Hongaarse films, vooral de vroege films van Milkos Jancso.

Dus hoe verklaar ik deze mysterieuze overeenkomsten? Misschien is het omdat mijn geboortestaat Zuid-Carolina, welke niet veel kleiner is dan het huidige Hongarije, zich ooit een toekomst voor zichzelf inbeelde als een onafhankelijk land. En als gevolg van die onbescheidenheid, is mijn geboortedorp met de grond gelijk gemaakt door een binnenvallend leger, een ervaring die ook vele Hongaarse steden en dorpen is overkomen doorheen hun lange en geplaagde geschiedenis. Of misschien is het omdat ik, toen ik een tiener was in de jaren 50, mijn oom Henry, na het opzeggen van de Ku Klux Klan -- werd hij gebombardeerd en kreeg hij brandende kruisen in zijn tuin -- hij leefde met doodsbedreigingen, bracht zijn vrouw en kinderen in veiligheid te Massachusetts en ging terug naar Zuid-California om de Klan alleen te trotseren. Dat was een erg Hongaars ding om te doen, wat iedereen zal beamen die zich 1956 herinnert. En natuurlijk, van tijd tot tijd hebben Hongaren hun eigen equivalent van de Klan uitgevonden.

Wel, het lijkt me dat deze Hongaarse aanwezigheid in mijn leven moeilijk te verklaren is, maar uiteindelijk schrijf ik het toe aan een bewondering voor mensen met een complex moraal bewustzijn -- met een erfenis van schuld en nederlagen gepaard met trots en braveur .............. Het is niet een typische gedachtenkader voor de meeste Amerikanen. Maar het is tegen wil en dank een typisch aan haast alle Hongaren. Dus, "Yo napot, pacak!"

Ik ging terug naar Zuid-Californie na ongeveer 15 jaren te midden van vervreemdende maisvelden, aan het einde van de 1960's, met de roekeloze neerbuigendheid van dat tijdperk, denkende dat ik mijn mensen zou redden. Niettemin het feit dat ze traag waren om te erkennen dat ze redding nodig hadden. Ik werkte in die wijngaard voor een kwart-eeuw voordat ik mijn weg maakte naar een klein koninkrijk van de rechtvaardigen in Zuid-Carolina, een methodistisch-verwant instituut van hoger onderwijs Wofford College genaamd. Ik wist niets over Wofford, en zelfs nog minder over methodisme, maar ik werd gerustgesteld op de eerste dag dat ik les gaf in Wofford College daar er, onder de luisteraars in mijn klas, een 90-jaar oude Hongaar zat, omringd door een schare aan Europese vrouwen van middelbare leeftijd die leken te functioneren als een entourage van Rijnse maagden.

Zijn naam was Sandor Teszler. Hij was een ondeugende weduwenaar wien's vrouw en kinderen gestorven waren en wien's kleinkinderen ver weg leefden. Uiterlijk leek hij op Mahatma Gandhi -- zonder de lendendoek, maar met orthopedische schoenen. Hij was geboren in 1903 in de provincies van het oude Oostenrijks-Hongaarse rijk, in wat later Joegoslavië zou worden. Hij was als kind verstoten, niet omdat hij joods was -- zijn ouders waren niet erg religieus -- maar omdat hij was geboren met twee horrelvoeten, een aandoening die, in die dagen, institutionalisering en een opeenvolging van pijnlijke operaties tussen de leeftijd van 1 en 11 vereistte. Als jongeman ging hij naar de handelsschool in Boedapest. En daar was hij even slim als bescheiden, en hij genoot aanzienlijk succes, en na afgestudeerd te zijn, toen hij in de textiel-industrie ging, ging het succes verder. Hij bouwde de ene fabriek na de andere. Hij trouwde en had twee zonen. Hij had hooggeplaatste vrienden die hem verzekerden dat hij van grote waarde was voor de economie.

Op een keer werd hij, volgens zijn eigen instructies gebeld in het midden van de nacht door de nachtwaker van één van zijn fabrieken. De nachtwaker had een werknemer betrapt die sokken aan het stelen was -- het was een kousenfabriek, en hij was simpelweg met de vrachtwagen naar het laaddok gereden en hij was bergen sokken aan het inladen. Mr. Teszler ging naar de fabriek en confronteerde de dief en zei, "Maar waarom steel je van mij? Als je geld nodig hebt moet je het maar vragen." De nachtwaker, die verontwaardigd was en zag hoe de dingen gingen aflopen, zei, "Dus, we gaan de politie opbellen, niet?" Maar Mr. Teszler antwoordde, "Nee, dat is niet nodig. Hij zal niet nogmaals van ons stelen."

Misschien was hij te vertrouwend, want hij bleef waar hij was lang na de Nazi Anschluss in Oostenrijk, en zelfs nadat de arrestaties en deportaties begonnen in Boedapest. Hij nam de simpele voorzorg van het hebben van cyanide-capsules geplaatst in medaillons die gedragen konden worden rond de nek door hemzelf en zijn familie. En toen, op een dag, gebeurde het: hij en zijn familie werden gearresteerd, en ze werden naar het doodshuis gebracht aan de Donau. In die vroege dagen van de Uiteindelijke Oplossing, was het geweld handgemaakt -- mensen werden doodgeslagen en hun lichamen werden in de rivier geworpen -- maar niemand die er heen ging is er ooit levend uit gekomen. En in een plotwending die je niet zou geloven in een film van Steven Spielberg bleek de Gauleiter die dit brutale geweld overzag dezelfde dief die de sokken had gestolen van Mr. Tesler's kousenfabriek. Het was een brutale ranseling . En midden in deze brutaliteit keek één van Mr. Tesler's zonen, Andrew, op en zei, "Is het tijd om onze capsules te nemen papa?" En de Gauleiter, die nadien verdwijnt uit dit verhaal, leunde voorover en fluisterde in Mr. Teszler's oor, "Nee, neem de capsule niet. Er is hulp onderweg." En toen hernam de afranseling.

Maar hulp -- hulp was onderweg, en kort nadien arriveerde er een auto van de Zwitserse ambassade Ze werden in veiligheid gebracht. Ze werden ge-herclassificeerd als Joegoslavische burgers en ze slaagden er in hun achtervolgers een stap voor te blijven gedurende de rest van de oorlog, ze overleefden branden en bombardementen, en, op het einde van de oorlog, werden ze gearresteerd door de Sovjets. Waarschijnlijk had Mr. Teszler wat geld staan op Zwitserse bankrekeningen, want hij slaagde er in zijn familie eerst naar Groot-Brittannië te leiden, dan naar Long Island, en dan naar het centrum van de textiel-industrie in het zuiden van Amerika. Welke, hoe onwaarschijnlijk ook, in Spartanburg te Zuid-Carolina gelegen was: de locatie van Wofford College. En daar begon Mr. Teszler opnieuw van nul af aan, en opnieuw bereikte hij enorm succes vooral nadat hij een proces uitvond voor het vervaardigen van een nieuwe stof genaamd 'double-knit'.

En toen -- toen in de late jaren 1950, in de nasleep van Brown versus Board of Education, wanneer de Klan was wederopgeleefd over het gehele zuiden, Zei Mr. Teszler, "Ik heb dit gesprek eerder gehoord." En hij riep zijn top-assistent bij zich en vroeg, "Waar zou je zeggen dat het racisme, in deze regio, het venijnigste is?" "Wel, ik weet het niet precies, Mr. Teszler. Ik denk dat dat in Kings Mountain is." "Goed, koop ons wat land in Kings Mountain, en kondig dan aan dat we daar een grote fabriek gaan bouwen." De man deed zoals hem was opgedragen, en kort nadien kreeg Mr. Teszler bezoek van de blanke burgemeester van Kings Mountain. Nu, u moet weten dat in die tijd de textiel-industrie in het Zuiden berucht gesegregeerd was. De blanke burgemeester bezocht Mr. Teslzer en zei, "Mr. Teszler, ik geloof er in dat u een heleboel blanke werknemers zult aannemen" Mr. Teszler zei hem: "Breng me de beste werknemers die u kan vinden, en als ze goed genoeg zijn, zal ik ze aannemen." Hij ontving ook een bezoek van de leider van de zwarte gemeenschap, een minister, die zei: "Mr. Teszler, ik hoop dat u wat zwarte werknemers zult aannemen voor u nieuwe fabriek." Hij kreeg hetzelfde antwoord: "Breng je beste werklieden, en als ze goed genoeg zijn, zal ik ze aannemen." Het gebeurde dat de zwarte minister zijn job beter deed dan de blanke burgemeester, maar dat is niet van belang. Mr. Teszler nam 16 man in dienst, acht blanken, acht zwarten.

Ze zouden zijn nieuwe leidende groep, zijn toekomstige voormannen zijn. Hij had de zware apparatuur voor zijn nieuwe proces geïnstalleerd in een verlaten loods in de nabijheid van Kings Mountain, en gedurende twee maanden zouden deze 16 mannen samenleven en -werken, om het nieuwe proces te leren beheersen. Hij verzamelde hen na een initiële rondleiding in de inrichting en vroeg of er vragen waren. Er was wat gemor en geaarzel, en toen stapte één van de blanke werkers naar voren en zei: "Ja, be hebben deze plaats bekeken -- en er is maar één plaast om te slapen, er is maar één plaats om te eten, er is maar één badkamer, er is maar één water-fontein. Zal deze fabriek geïntegreerd zijn dan?" Mr. Teszler zei: "Jullie wordt het dubbele loon betaald tegenover andere textielwerkers in deze regio, en dit is hoe wij zaken doen. Heb je nog andere vragen?" "Nee, ik denk van niet." En twee maanden later, wanneer de algemene fabriek opende en honderden nieuwe werkers, blanken en zwarten, binnenstroomden om de faciliteit voor de eerste keer te bekijken, werden ze ontvangen door 16 voormannen, blank en zwart, ze stonden schouder aan schouder. Ze werden door de installatie geleid en er werd gevraagd of ze vragen hadden. En onontkomelijk werd dezelfde vraag gesteld: "Zal deze fabriek geïntegreerd zijn dan?" Eén van de blanke voormannen stapte naar voren en zei, "Jullie word het dubbele loon betaald van eender welke andere werknemers in deze industrie in deze regio en dit is hoe wij zakendoen. Heb je andere vragen?"

En er waren er geen. In één klap had Mr. Teszler de textiel-industrie geïntegreerd in dat deel van het Zuiden. Het was een prestatie Mahatma Gandhi waardig, uitgevoerd met de snuggerheid van een advocaat en het idealisme van een heilige. In zijn tachtiger jaren heeft Mr. Teszler, na met pensioen te zijn gegaan in de textiel-industrie, Wofford College aangenomen -- elke semester cursussen bijwonende. En, omdat hij de neiging had om alles te kussen wat beweegde, werd hij liefkozend bekend als Opi -- welk Magyaars is voor grootvader -- bij iedereen in het instituut. Tegen de tijd dat ik daar kwam was de bibiliotheek van het college genoemd naar Mr. Teszler, en nadat ik aankwam in 1993, besloot de faculteit zichzelf te eren door Mr. Teszler tot Professor van het college te benoemen. Deels omdat hij op dat punt al alle cursussen uit de catalogus had gevold, maar vooral omdat hij zo opvallend veel wijser was dan éénieder van ons. Voor mij was het enorm geruststellend dat de voorzittende geest van dit kleine methodistische college in Zuid-Carolina een holocaust-overlever was van Centraal-Europa. Wijs was hij, inderdaad, maar hij had ook een wonderlijk gevoel voor humor. En één keer, voor een interdisciplinaire klas, was ik de openings-scene van Ingmar Bergman's "The Seventh Seal" aan het projecteren. Wanneer de middeleeuwse Antonius Blok terugkerende van een wilde eenden-jacht op de kruistochten en aankomende aan de rotskusten van Zweden, alleen het spook des doods op hem vond te wachten, zat Mr. Teszler in het donker met zijn medestudenten. En toen de dood zijn mantel opende om de ridder te omhelzen in een huiveringwekkende omhelzing, hoorde ik Mr. Teszler's sidderende stem: "O o", zei hij, "Dit ziet er niet zo goed uit."

Maar muziek was zijn grootste passie, vooral opera, en op de eerste gelegenheid dat ik zijn huis bezocht gaf hij me de eer te beslissen naar welk muziekstuk we zouden luisteren. En ik verblijdde hem door "Cavalleria Rusticana" af te wijzen in plaats van Bela Bartok's "Bluebeard's Castle". Ik houd van Bartok's muziek, net als Mr. Teszler, en hij had haast elke opname van Bartok's muziek ooit uitgegeven. En het was bij hem thuis dat ik voor de eerste keer Bartok's Derde Piano Concerto hoorde, en leerde van Mr. Teszler dat het gecomposeerd was in de buurt van Asheville, Noord-Carolina, in het laaste jaar van het leven van de componist. Hij ging dood een leukemie, en hij wist het, en hij droeg dit concerto op aan zijn vrouw, Dita, die zelf een concert-pianiste was. En tijdens het trage, tweede deel, aangeduid "adagio religioso", verwerkte hij de geluiden van vogelgezang die hij hoorde door zijn raam, in wat hij wist dat zijn laatste lente was. Hij beeldde zich een toekomst in voor haar waarin hij geen rol zou spelen. En klaarblijkelijk, klaarblijkelijk was deze compositie zijn finale betuiging aan haar -- het stuk werd voor het eerst uitgevoerd na zijn dood -- en door haar, aan de wereld. En al even duidelijk, zegt het, "het is oké, het was allemaal zo mooi. Elke keer als je dit hoort, zal ik er zijn."

Het was slechts na Mr. Teszler's dood dat ik leerde dat de grafsteen op het graf van Bela Bartok in Hartsdal, New York betaald was door Sandor Teszler. "Yo napot, Bela!" Niet lang voor Mr. Teslzer's eigen dood op de leeftijd van 97 jaar, hoorde hij mij vertellen over menselijke ongerechtigheid. Ik deed een les in welke ik de geschiedenis beschreef als over het geheel bekeken een vloedgolf aan menselijk lijden en brutaliteit, en nadien kwam Mr. Teszler naar mij toe en zei met een zachte aanpak, "Weet je, Doktor, dat mensen fundamenteel goed zijn." En ik deed een eed aan mezelf, toen en daar, dat als een man die zulke redenen had gezien om anders te denken tot deze conclusie was gekomen, dat ik me niet zou voornemen dat het anders was tot dat hij mij vrij maakte van deze eed. En nu is hij dood, dus zit ik vast aan mijn eed. "Yo napot, Sandor!"

Ik dacht dat mijn streng aan Hongaarse mentors tot een einde was gekomen, maar haast onmiddelijk ontmoette ik Francis Robicsek, een Hongaarse doktor -- feitelijk een hartchirurg in Charlotte, Noord-Carolina, toen in zijn late zeventiger jaren -- die een pionier was geweest in open-hart-chirurgie, en die, knutselend in zijn garage achter zijn huis, vele toestellen had uitgevonden die standaard-onderdelen zijn van die ingrepen. Hij is ook een enorm kunstverzamelaar, beginnende als een stagist in Boedapest door het verzamelen van 16de- en 17de-eeuwse Nederlandse kunst en Hongaarse schilderijen, en toen hij naar dit land kwam, ging hij verder met Spaanse koloniale kunst, Russische iconen en ten slotte, Mayaanse keramiek. Hij is de auteur van zeven boeken, van dewelke zes gaan over Mayaanse keramiek. Hij was het die de Mayaanse codex ontcijferde, waardoor hij het geleerden mogelijk maakte om pictogrammen op Mayaanse keramiek te relateren met de hiërogliefen van het Mayaanse geschrift.

Tijdens mijn eerste bezoek, wandelden we door zijn huis en we zagen honderden werken van museum-kwaliteit, en toen bleven we staan voor een gesloten deur en Dr. Robicsek zei, met duidelijke trots, "Nu, het pièce de resistance". Hij opende de deur, en we wandelden binnen in een raamloze kamer van 6 op 6 meter met planken van de vloer tot aan het plafond, en elke plank was volstouwd met zijn collectie Mayaanse keramiek. Nu, ik weet absoluut niets over Mayaanse keramiek, maar ik wilde zo gedienstig zijn als mogelijk. Dus ik zei, "Maar Dr. Robicsek, dit is absoluut beeldig." "Ja", zei hij. "Dat is wat het Louvre zei. Ze lieten me niet met rust tot ik hen een stuk gaf, maar het was geen goed stuk."

Het kwam in me op dat ik Dr. Robicsek moest uitnodigen om een les te geven aan het Wofford College over -- wat anders? -- Leonardo da Vinci. En verder, zou ik hem uitnodigen om mijn oudste vertrouweling te ontmoeten, welke zich had verdiept in Franse geschiedenis te Yale, ongeveer een 70-tal jaar daarvoor, en, op een leeftijd van 89 nog altijd een 's wereld's grootste privé-imperium textiel bezat met ijzeren hand. Zijn naam is Roger Miliken. En Mr. Miliken stemde toe, en Dr. Robicsek stemde toe. En Dr. Robicsek bezocht en leverde de literatuur, en het was een ongelooflijk succes. En nadien werden we bijeengeroepen op het presidentiële huis met aan de ene kant Dr. Robicsek, en aan de andere kant Mr. Miliken. En het was maar toen, op dat moment, toen we samen zaten om te eten, dat ik dacht aan het enorme risico dat ik had gecreëerd. Want het samenbrengen van deze twee titanen, deze twee meesters van het universum, was als het introduceren van Mothra aan Godzilla aan de horizon van Tokyo. Als ze elkaar niet mochten, zouden we allemaal tot de dood vermorzeld worden.

Maar ze mochten elkaar. Ze kwamen geweldig overeen -- tot het absolute einde van de maaltijd, en toen raakten ze in een furieuze ruzie verstrikt. En dit was waarover ze ruzieden: Of de tweede Harry Potter-film even goed was als de eerste. Mr. Miliken zei dat het niet zo was. Dr. Robicsek was het oneens. Ik was nog steeds bezig het feit te verwerken dat deze titanen, deze meesters van het universum, in hun vrije tijd keken naar Harry Potter-fims, wanneer Mr. Miliken dacht dat hij de discussie zou winnen door te zeggen, "Je denkt dat het goed is omdat je het boek niet gelezen hebt." En Dr. Robicsek wankelde achteruit in zijn stoel, maar kwam snel tot rede. Hij leunde voorover en zei, "Dat is waar, maar ik wed dat je naar de film ging met je kleinkind". "Ja, dat deed ik", beaamde Mr. Miliken. "Aha!", zei Dr. Robicsek. "Ik ging alleen naar de film".

En ik realiseerde me, in dit moment van openbaring, dat wat deze twee mannen onthulden het geheim was van hun uitzonderlijke succes, elk in zijn eigen recht. En het lag precies in die onverzadigbare nieuwsgierigheid, dat ononderdrukbare begeren om te weten -- ongeacht het onderwerp, ongeacht de kosten. Zelfs in een tijd wanneer de houders van de klok des doems bereid zijn om zelfs geld te wedden dat het menselijke ras niet meer zal bestaan om iets in te beelden in het jaar 2100, een karige 93 jaar van nu verwijderd. "Leef elke dag alsof het je laatste is", zei Mahatma Ghandi. "Leer alsof je voor eeuwig zult leven". Dat is wat waarover ik gepassioneerd ben. Dat is het. Het is deze onblusbare, onverschrokken lust naar leren en ervaring, hoe lachwekkend, obscuur, of opruiend het ook mag klinken. Dit defineert de ingebeelde toekomsten van onze mede-Hongaren, Robicsek en Teszler en Bartok, alsook ik. Alsook, vermoed ik, iedereen hier.

Hier moet ik alleen maar aan toevoegen, "Ez a mi munkank; es nem is keves". Dis is onze taak. We weten dat het zwaar zal zijn. "Ez a mi munkank; es nem is keves." Yo napot, pacak!