Alain de Botton: Atheïsme 2.0

Een van de meest gangbare manieren om de wereld op te delen, is in gelovigen en niet-gelovigen -- in de religieuzen en de atheïsten. In de laatste tien jaar of zo was het heel duidelijk wat atheïst-zijn betekent. Er waren enkele heel uitgesproken atheïsten die erop wezen dat religie niet alleen fout zit, maar dat ze belachelijk is. Deze mensen van wie velen in Noord-Oxford gewoond hebben, betoogden -- ze betoogden dat in God geloven, lijkt op het geloof in feeën en dat de hele zaak een kinderlijk spel is.

Mij lijkt dit te gemakkelijk. Ik vind het te gemakkelijk om alle religie op die manier af te doen. Het is zo makkelijk als vis schieten in een ton. Wat ik vandaag zou willen onthullen, is een nieuwe manier om atheïst te zijn -- als je wil, een nieuwe versie van atheïsme die we Atheïsme 2.0 kunnen noemen. Wat is Atheïsme 2.0? Het begint met een heel basaal uitgangspunt: natuurlijk is er geen God. Natuurlijk zijn er geen godheden of bovennatuurlijke wezens of engelen en zo. En nu verder... dat is niet het einde van het verhaal, maar slechts het prille begin.

Ik ben geïnteresseerd in de bevolkingsgroep die zo'n beetje als volgt denkt: "Ik kan niet geloven in deze dingen. Ik geloof niet in de doctrines. Die doctrines kloppen niet. ..maar," -- een belangrijke maar -- "ik hou van kerstliedjes. Ik ben dol op de kunst van Mantegna. Ik bezichtig graag oude kerken. Ik blader graag door het Oude Testament." Wat het ook mag zijn, je weet waarover ik het heb -- mensen die van de ritualistische kant houden, de moralistische, gemeenschappelijke kant van het geloof, maar de doctrines niet kunnen uitstaan. Deze mensen stonden altijd voor een onplezierige keuze. Of je accepteert de doctrine en krijgt vervolgens alle leuke dingen, of je verwerpt de doctrine en wordt verbannen naar een soort spirituele wildernis met als leidraden CNN en Albert Heyn.

Dat is een lastige keuze. Ik denk dat die keuze onnodig is. Ik denk dat er een alternatief is. Ik denk dat er manieren zijn -- en ik ben hier zowel heel respectvol als volstrekt onbeschaamd -- om te stelen van religies. Als je niet in een religie gelooft, is er niets mis met kiezen en mengen, met het nemen van de leuke kanten van een geloof. Voor mij gaat Atheïsme 2.0 zoals gezegd over zowel een respectvolle, als een onbeschaamde manier van religies bekijken en zeggen: "Wat kunnen we gebruiken?" De seculiere wereld zit vol gaten. We zijn slecht geseculariseerd, zou ik stellen. Een grondige studie van religie zou ons allerhande inzichten kunnen geven op gebieden van het leven die niet zo goed gaan. Ik zou er vandaag een paar willen doornemen.

Ik trap af met een blik op onderwijs. Onderwijs is een terrein waarin de wereldlijke mens écht gelooft. Hoe gaan we de wereld een betere plaats maken? Onderwijs -- daar stoppen we een hoop geld in. Onderwijs geeft ons niet alleen commerciële en technische vaardigheden, het maakt ons ook betere mensen. Je kent dat wel bij afstudeerspeeches en -ceremonies, die lyrische claims dat onderwijs, het onderwijsproces -- met name hoger onderwijs -- ons tot nobeler en betere mensen zal maken. Dat is een mooi idee. Interessant waar het vandaan komt.

In de vroege 19e eeuw nam het kerkbezoek in West-Europa in hoog tempo af, en mensen raakten in paniek. Ze vroegen zich het volgende af. Ze zeiden: waar gaan mensen moraliteit vinden, waar gaan ze leiding vinden, en bronnen van troost? Invloedrijke stemmen vonden een antwoord. Ze zeiden cultuur. Het is cultuur waarnaar we moeten kijken voor sturing, troost en moraliteit. Laten we kijken naar de stukken van Shakespeare, de dialogen van Plato, de romans van Jane Austen. Daarin vinden we dan veel van de waarheden die we voorheen vonden in het evangelie van Johannes. Dat vind ik een erg mooi en erg waar idee. Ze wilden heilige geschriften vervangen door cultuur. Dat is een heel plausibel idee. Het is ook een idee dat we vergeten hebben.

Als je naar een topuniversiteit zou gaan, laten we zeggen Harvard of Oxford of Cambridge, en je zou zeggen: "Ik kom hier omdat ik op zoek ben naar moraliteit, sturing en troost; Ik wil weten hoe ik moet leven", zouden ze je naar het gekkenhuis verwijzen. Dit is eenvoudigweg niet wat onze vooraanstaande instituten van hoger onderwijs te bieden hebben. Waarom? Ze vinden dat we dat niet nodig hebben. Ze vinden niet dat we dringend hulp nodig hebben. Ze zien ons als rationele volwassenen. Wat wij nodig hebben is informatie. We hebben data nodig, geen hulp.

Religies hebben echt een heel ander uitgangspunt. Alle religies, alle grote religies noemen ons op enig moment 'kinderen'. En net als kinderen hebben we grote behoefte aan assistentie. We kunnen ons maar net handhaven. Ben ik het alleen... of jullie ook? Maar hoe dan ook, we kunnen ons maar net redden. En uiteraard hebben we hulp nodig. We hebben sturing nodig en onderwijs.

In het Groot Brittannië van de 18e eeuw, was de bekendste religieuze prediker een man genaamd John Wesley, die het land afreisde om te preken, en mensen te adviseren hoe ze konden leven. Hij preekte over de plichten van ouders naar hun kinderen en kinderen naar hun ouders, de plichten van de rijken naar de armen, en de armen naar de rijken. Hij vertelde mensen hoe ze moesten leven via het medium van preken, het klassieke communicatiemiddel van religies.

Wij hebben het idee van preken laten varen. Als je tegen een moderne liberale individualist zegt: "Hee, wil je een preek?" zeggen ze: "Nee, nee. Die heb ik niet nodig. Ik ben een onafhankelijke, individuele persoon." Wat is het verschil tussen een preek en ons moderne, wereldse communicatiemiddel: de lezing? Nou, een preek wil je leven veranderen en een lezing wil je wat informatie verstrekken. Ik vind dat we terug moeten naar de traditie van de preek. De traditie van het preken is buitengewoon waardevol, want we hebben leiding, moraliteit, en troost nodig -- en religies weten dat.

Nog een punt over onderwijs: we geloven doorgaans in de moderne seculiere wereld, dat iemand onthoudt wat je hem één keer vertelt. Zet ze in een klas, vertel ze op hun 20ste over Plato, en na een 40-jarige carrière als management consultant herinneren ze zich die les nog. Religies zeggen: "Nonsens. Je moet die les 10x per dag blijven herhalen. Op je knieën en herhalen maar." Dat is wat alle religies ons vertellen: "Op je knieën en herhaal het 10 of 20 of 15 maal per dag." Anders zijn onze geesten als zeven.

Dus religies zijn culturen van repetitie. Ze circuleren de grote waarheden keer op keer. Wij associëren herhaling met verveling. "Geef ons het nieuwe", zeggen we altijd. "Het nieuwe is beter dan het oude." Als ik je vertel: "Oké, we gaan geen nieuwe TED houden. We gaan alle oude TEDs afspelen en ze 5x kijken, want ze zijn zo waar. We gaan 5x naar Elizabeth Gilbert kijken want wat zij zegt, is zo zinnig", zou je je bedot voelen. Niet met een religieuze manier van denken.

Wat religies nog meer doen, is tijd arrangeren. Alle grote religies geven ons kalenders. Wat is een kalender? Een kalender zorgt dat je door het jaar heen op bepaalde, zeer belangrijke ideeën stoot. In de katholieke chronologie, de katholieke kalender, denk je aan het eind van maart aan St. Hiëronymus en zijn kwaliteiten van bescheidenheid en goedheid en zijn gulheid naar de armen. Dat doe je niet bij toeval... je werd gestuurd. Wij denken zo niet. In de seculiere wereld denken we: "Als een idee belangrijk is, stoot ik er wel op. Ik kom het wel tegen." Nonsens, zegt het religieuze wereldbeeld. Dat zegt dat we kalenders nodig hebben, we moeten tijd structureren, we moeten ontmoetingen synchroniseren. Dit komt ook naar voren in de manier waarop religies rituelen organiseren rond belangrijke gevoelens.

Neem de maan. Heel belangrijk om naar te kijken. Als je naar de maan kijkt, denk je: "Ik ben nietig. Wat stellen mijn problemen voor?" Het plaatst dingen in perspectief, enz. enz. We zouden allemaal vaker naar de maan moeten kijken. Waarom doen we dat niet? Omdat niets ons vertelt: "Kijk naar de maan". Maar als je een Zenboeddhist bent, word je medio september uit je huis gehaald en moet je op een voorgeschreven platform gaan staan om het Tsukimi-festival te vieren. Je krijgt gedichten te lezen ter ere van de maan en het verstrijken van de tijd en de broosheid van het leven. Je krijgt rijstkoeken. De maan en het reflecteren op de maan hebben een vaste plaats in je hart. Dat is erg goed.

Waar religies zich eveneens van bewust zijn is: welsprekendheid -- Ik bak er hier niet echt veel van -- maar welsprekendheid is een absolute sleutel tot religies. In de seculiere wereld kun je als slechte spreker toch afstuderen en een glansrijke carrière hebben. Maar de wereld van religie denkt zo niet. Wat je zegt moet worden ondersteund door een echt overtuigende manier van spreken.

Dus als je naar een zuidelijke zwarte Pinksterkerk gaat in de Verenigde Staten, en je luistert naar hoe ze praten... ongelooflijk, wat kunnen die spreken! Na elk overtuigend punt roepen mensen: "Amen, amen, amen." Aan het eind van een opzwepend stuk staan ze allemaal op, en roepen: "Dank U Jezus, dank U Christus, dank U Verlosser." Als we het zouden doen zoals zij -- liever niet eigenlijk, maar als... Dan zou ik iets zeggen als: "Cultuur moet de Bijbel vervangen." En jullie zouden roepen: "Amen, amen, amen." Aan het eind van mijn talk zouden jullie opstaan en roepen: "Dank je Plato, dank je Shakespeare, dank je Jane Austen." Dan zouden we pas een echt ritme hebben met elkaar. Oké, oké! We komen er wel. We komen er.

(Applaus)

Wat religies ook weten is dat we niet slechts hersenen zijn; we hebben ook lichamen. Als ze ons een les leren, doen ze dat via het lichaam. Neem bijvoorbeeld de Joodse idee van vergeving. Joden zijn erg geïnteresseerd in vergeving en hoe we opnieuw kunnen beginnen. Ze geven ons niet alleen preken hierover. Ze geven ons niet alleen boeken of woorden hierover. Ze vertellen ons om een bad te nemen. Dus in Orthodoxe Joodse gemeenschappen ga je elke vrijdag naar een Mikveh. Je dompelt je onder in het water, en een fysieke actie ondersteunt een filosofische idee. Wij plegen dat niet te doen. Onze ideeën en ons lichamelijk gedrag zijn totaal gescheiden zaken. Religies zijn fascinerend in hoe ze proberen deze twee te combineren.

Laten we naar kunst kijken. Kunst is iets waar we in de seculiere wereld een hoge pet van op hebben. We vinden kunst erg belangrijk. Veel van onze rijkdom vloeit naar musea enz. We horen soms zeggen dat musea onze nieuwe kathedralen of kerken zijn. Je kent dat gezegde wel. Nu denk ik dat het potentieel er is, maar we hebben onszelf schromelijk tekort gedaan. We hebben onszelf tekort gedaan omdat we niet genoeg bestuderen hoe religies kunst benutten.

Twee slechte ideeën die in de moderne wereld rondwaren die ons vermogen beperken om kracht uit kunst te halen: het eerste idee is dat kunst er is omwille van de kunst -- een belachelijk idee -- dat kunst zich hermetisch moet afsluiten en niets moet proberen te doen met deze geplaagde wereld. Helemaal niet mee eens. Ten tweede geloven we dat kunst zich niet hoort te verklaren, dat kunstenaars niet moeten vertellen wat ze bedoelen, want als ze het zeggen, gaat de betovering verloren en vinden we het te makkelijk. Daarom is vaak het gevoel als je in een museum bent: -- laten we dat maar toegeven -- "Ik weet niet waar dit over gaat." Maar als we serieuze mensen zijn, geven we dat niet toe. Maar dat gevoel van verwardheid zit ingebakken in moderne kunst.

Religies hebben een veel gezonder instelling tot kunst. Ze vertellen ons graag waar het over gaat. Kunst gaat over twee dingen in alle grote godsdiensten. Het herinnert je eraan wat er is om van te houden. En het herinnert je eraan wat er is om te vrezen en te verafschuwen. Dat is kunst: een niet-rationele ontmoeting met de belangrijkste ideeën van je geloof. Dus als je door een kerk loopt, of een moskee of kathedraal, neem je door je ogen, je zintuigen, die waarheden op die je anders bereikten via je geest.

In principe is het propaganda. Rembrandt is een propagandist vanuit Christelijk standpunt. Bij het woord 'propaganda' gaan alarmbellen rinkelen. We denken aan Hitler, aan Stalin. Dat hoeft niet. Propaganda is een vorm van didactiek ter ere van iets. Als dat iets goeds is, is het geen probleem.

Naar mijn mening moeten musea te rade gaan bij religies. Ze zouden moeten zorgen dat als je een museum binnenloopt -- als ik een museumcurator was, zou ik een ruimte maken voor liefde, voor gulheid... Alle kunstwerken spreken tot ons over dingen. Als we ruimtes konden creëren waar we werken tegenkomen en ons wordt gezegd: gebruik deze kunstwerken om deze ideeën in je geest te verankeren, dan zouden we veel meer hebben aan kunst. Kunst zou haar voormalige taak weer oppikken die we verwaarloosd hebben vanwege bepaalde misplaatste ideeën. Kunst zou een middel moeten zijn waarmee we onze samenleving verbeteren. Kunst zou didactisch moeten zijn.

Laten we iets anders bekijken. De mensen in de moderne, seculiere wereld die geïnteresseerd zijn in spirituele zaken, in zaken van de geest, in hogere zaken, de ziel betreffend, zijn doorgaans geïsoleerde individuen. Dat zijn dichters, filosofen, fotografen, filmmakers. En ze staan doorgaans alleen. Zij zijn onze kleinschalige producenten; kwetsbare, eenzame mensen. Ze raken gedeprimeerd zo op zichzelf. En ze veranderen niet erg.

Denk even aan georganiseerde religies. Wat doen die? Ze groeperen zich, vormen instituten. Dat heeft allerlei voordelen. Ten eerste: schaal, kracht. De Katholieke Kerk haalde vorig jaar 97 miljard dollar binnen, volgens het Wall Street Journal. Dit zijn enorme machines. Ze werken samen, het zijn merken, het zijn multinationals, en ze zijn zeer gedisciplineerd.

Dat zijn allemaal zeer goede kwaliteiten. We herkennen ze van bedrijven En bedrijven lijken in veel dingen erg op religies, alleen zitten ze helemaal onderaan de piramide van behoeften. Ze verkopen ons schoenen en auto's. Terwijl de mensen die ons de hogere dingen verkopen, de therapeuten, de dichters, op zichzelf zitten en geen macht hebben; ze zijn krachteloos. Dus religies zijn de belangrijkste voorbeelden van een instelling die vecht voor de dingen van de geest. We hoeven het niet eens te zijn met wat ze ons trachten te leren, maar we kunnen bewonderen hoe ze dat als instituut doen.

Boeken alleen, geschreven door individuen, gaan geen verandering brengen. We moeten samenscholen. Als je de wereld wil veranderen, moet je groeperen en samenwerken. Dat is wat religies doen. Ze zijn multinationaal, zoals ik zei, ze zijn een merk met een duidelijke identiteit, en gaan niet verloren in een drukke wereld. Dat is iets waarvan we kunnen leren.

Ik wil afronden. Wat ik werkelijk wilde zeggen, is dat voor velen van jullie die in verschillende vakgebieden werken er iets te leren valt van het voorbeeld dat religies geven, zelfs als je er niets van gelooft. Als je betrokken bent in iets dat communaal is, dat de samenwerking van veel mensen vergt, zijn er dingen voor je in religie. Als je bijvoorbeeld in de reisindustrie werkt, kijk dan naar bedevaarten. Kijk eens heel goed naar bedevaarten. We benutten nog maar een fractie van wat reizen zou kunnen zijn, omdat we niet gekeken hebben naar wat religies doen met reizen. Zit je in de kunstwereld, kijk naar het voorbeeld van wat religies doen met kunst. Als je op een of andere manier onderwijs geeft, kijk dan naar hoe religies ideeën verspreiden. Wellicht ben je het niet eens met de ideeën, maar het zijn absoluut effectieve mechanismen om dit te doen.

Dus mijn punt ter afsluiting is dat je het misschien niet eens bent met religie, maar uiteindelijk zijn religies zo subtiel, zo gecompliceerd en zo intelligent op vele manieren, dat ze niet overgelaten mogen worden enkel aan de gelovigen; ze zijn voor ons allemaal.

Dank je wel.

(Applaus)

Chris Anderson: Dit is eigenlijk een dappere presentatie. Je plaatst jezelf in een positie die kwetsbaar is voor hoon vanuit sommige hoeken.

AB: Je kunt van beide zijden beschoten worden. Door de verstokte atheïsten, en door degenen die vurig geloven.

CA: Inkomend vuur uit Noord-Oxford elk moment nu.

AB: Inderdaad.

Maar je liet een aspect van religie buiten beschouwing. Veel mensen zouden stellen dat jouw agenda daarbij gebaat zou zijn namelijk het gevoel -- waarschijnlijk het belangrijkste voor ieder religieus mens -- van een spirituele connectie, van een zekere connectie met iets dat groter is dan jij bent. Is er ruimte voor die ervaring in Atheïsme 2.0?

AB: Absoluut. Ik ontmoet, net als velen van jullie, mensen die zeggen: "Maar is er niet iets groters dan wij, iets anders?" En ik zeg: "Natuurlijk". En zij zeggen: "Ben je dan niet toch religieus?" En ik zeg: "Nee". Waarom moet dat gevoel van mysterie, van duizelingwekkende schaal van het universum, gepaard gaan met een mystiek gevoel? Wetenschap en enkel observatie geven ons dat gevoel ook, dus religie is niet nodig. Het universum is groot en wij zijn klein, zonder de noodzaak voor religieuze superstructuur. Je kan zogenaamde spirituele momenten hebben zonder geloof in het bovenzinnelijke.

CA: Mag ik jullie een vraag stellen. Hoeveel mensen hier zouden zeggen dat religie belangrijk voor ze is? Is er een equivalent proces waardoor er een soort brug is tussen waarover jij het hebt en wat je hen zou willen vertellen?

Ik zou zeggen dat er heel veel gaten zitten in het wereldse leven, en die kunnen worden opgevuld. Het hoeft niet, zoals ik suggereerde, je hoeft niet te kiezen voor ófwel religie, en dan moet je allerlei dingen accepteren, óf: geen religie, en dan ben je afgesloten van al die goede dingen. Het is zo triest dat we voortdurend zeggen: "Ik geloof niet, dus ik pas niet in een gemeenschap, dus ben ik afgesloten van moraliteit, dus kan ik niet op bedevaart." Dan zou je willen zeggen: "Nonsens. Waarom niet?" Dat is in wezen de kern van mijn talk. Er is zo veel dat we kunnen absorberen. Atheïsme zou zichzelf niet moeten afsnijden van de rijke bronnen van religie.

CA: Het lijkt me dat veel mensen in de TED-gemeenschap atheïst zijn. Maar waarschijnlijk denken de meeste mensen hier zeker niet dat religie binnenkort zal verdwijnen en willen de taal vinden om een constructieve dialoog te hebben en het gevoel hebben dat we met elkaar kunnen praten en tenminste sommige dingen kunnen delen. Zijn we dom als we optimistisch zijn over de mogelijkheid van een wereld waarin religie niet de strijdkreet van verdeeldheid en oorlog is, maar dat er bruggen kunnen worden gebouwd?

AB: Nee, we moeten beleefd zijn over verschillen. Beleefdheid wordt als deugd vaak over het hoofd gezien. Het wordt gezien als hypocrisie. Maar we moeten naar het stadium waarin je als atheïst als iemand zegt: "Weet je, ik heb gisteren gebeden", je het beleefd negeert. Je gaat verder. Want je bent het over 90% van de dingen eens, en je hebt een gedeeld perspectief op zoveel dingen, dat je beleefd van mening verschilt. Ik denk dat de recente religieuze oorlogen dit negeerden. Ze negeerden de mogelijkheid van harmonieus meningsverschil.

CA: Tot slot, heeft dit nieuwe iets dat je voorstelt, dat geen religie is maar iets anders, een leider nodig? Stel je je beschikbaar als paus?

(Gelach)

AB: Nou, een ding dat we allemaal wantrouwen is individuele leiders. Het heeft het niet nodig. Ik heb geprobeerd een grove structuur te schetsen, en hoop dat mensen die zelf kunnen invullen. Ik heb een brede structuur geschetst. Maar waar je ook bent: in de reisindustrie, doe het reisgedeelte. Werk je met samenwerkingsverbanden, kijk dan naar het communale stuk van religie. Dus het is een wiki-project.

(Gelach)

CA: Alain, dank je voor de aanzet tot vele conversaties later.

(Applaus)