शुक्ला बोसः एका वेळी एका मुलाचं शिक्षण

मी आज तुमच्यासमोर उपस्थित आहे अतिशय विनम्रतेनं, तुमच्यासोबत वाटण्याच्या ईच्छेनं माझा गेल्या सहा वर्षांचा प्रवास सेवाक्षेत्रातील, आणि शिक्षण क्षेत्रातील. आणि मी कुणी प्रशिक्षित विद्वान नाही. ना मी बुजुर्ग समाजसेविका आहे. मी २६ वर्षं उद्योगक्षेत्रात होते, कंपन्यांना नफा कमवून देण्याचा प्रयत्न करीत. आणि मग २००३ मध्ये मी परिक्रमा ह्युमॅनिटी फाउंडेशन सुरु केलं माझ्या स्वयंपाकाच्या टेबलवरुन.

सर्वप्रथम आम्ही झोपडपट्ट्यांतून फिरलो. जाता जाता, तुमच्या माहितीसाठी सांगते, दोन दशलक्ष लोक बेंगलोरमधील ८०० झोपडपट्ट्यांतून राहतात. आम्ही सर्वच वस्त्यांमध्ये नाही जाऊ शकलो, पण आम्ही शक्य तितक्या वस्त्यांना भेटी दिल्या. आम्ही या वस्त्यांमधून फिरलो, जिथली मुलं कधीच शाळेत गेली नाहीत अशी घरं शोधून काढली. आम्ही त्यांच्या पालकांशी बोललो, त्यांनी आपल्या मुलांना शाळेत पाठवावं म्हणून समजवण्याचा प्रयत्न केला. त्या मुलांशी खेळलो, आणि थकून भागून घरी परतलो, दमून, पण प्रतिमा घेऊन उजळ चेहर्‍यांच्या, चमकदार डोळ्यांच्या, आणि झोपी गेलो.

कामाला सुरुवात करण्यास आम्ही सारे उत्सुक होतो. पण मग आकडेवारीनं आम्हाला हादरवलं. २०० दशलक्ष मुलं ४ ते १४ वयोगटातील, ज्यांनी शाळेत जायला हवं, पण जात नाहीत. १०० दशलक्ष मुलं जी शाळेत जातात पण वाचू शकत नाहीत, १२५ दशलक्ष ज्यांना मुलभूत गणितही येत नाही. आम्ही असंही ऐकलं की २५० अब्ज रुपये सरकारी शाळांसाठी राखून ठेवले होते. त्यापैकी ९० टक्के रक्कम खर्च होई शिक्षकांच्या पगारावर आणि प्रशासकांच्या पगारावर. आणि तरीही, भारतात जवळजवळ सर्वाधिक शिक्षक अनुपस्थिती आहे जगामध्ये, तसंच चारपैकी एक शिक्षक संपूर्ण शैक्षणिक वर्षात एकदाही शाळेत जात नाही.

ही आकडेवारी गोंधळून टाकणारी होती, हतबल करणारी होती, आणि आम्हाला सतत विचारलं जाई तुम्ही कधी काम सुरु करणार? तुम्ही किती शाळा उघडणार? तुम्हाला किती मुलं मिळणार? तुम्ही कामाची व्याप्ती कशी वाढवणार? तुम्ही याला पर्याय कसा निर्माण करणार? यातून घाबरुन न जाणं, नाउमेद न होणं, खूपच अवघड होतं. पण आम्ही आमचे पाय घट्ट रोवले, आणि म्हणालो, “आम्हाला आकड्यांच्या खेळात स्वारस्य नाही.” आमची इच्छा आहे एका वेळी एका मुलाचा विचार करण्याची आणि त्या मुलाची शाळा पूर्ण करण्याची, महाविद्यालयात पाठवण्याची, आणि त्यांना सक्षम बनवायची, उत्तम जीवनासाठी एका चांगल्या पगाराच्या नोकरीसाठी

म्हणून, आम्ही परिक्रमा सुरु केलं, पहिली परिक्रमा शाळा सुरु झाली एका वस्तीमध्ये जिथं होते ७०,००० लोक दारिद्र्यरेषेखाली जगणारे. आम्ही प्रारंभ केला, आमची पहिली शाळा होती त्या झोपडपट्टीतील एका इमारतीच्या गच्चीवर, ती एक दुमजली इमारत होती, एकमेव दुमजली इमारत त्या वस्तीमधील. आणि त्या गच्चीला नव्हतं कसलंही छप्पर, केवळ अर्धा पत्र्याचा तुकडा. ती आमची पहिली शाळा होती. १६५ मुलं. भारतीय शैक्षणिक वर्ष सुरु होतं जूनमध्ये. तर, जूनमध्ये पाऊस पडतो, कित्येकदा आम्हा सर्वांना त्या पत्र्याखाली दाटीवाटीनं घुसावं लागे, पाऊस थांबण्याची प्रतिक्षा करीत. बाप रे, संघभावनेचा काय अनुभव असे तो. आणि आम्ही सर्वजण जे त्या पत्र्याखाली होते, ते आजही इथं एकत्र आहोत. मग आली दुसरी शाळा, तिसरी शाळा, चौथी शाळा, आणि एक कनिष्ठ महाविद्यालय. या सहा वर्षांमध्ये आमच्या चार शाळा आहेत, एक कनिष्ठ महाविद्यालय, १,१०० मुलं २८ वस्त्यांमधून आणि चार अनाथालयांतून. (टाळ्या)

आमचं स्वप्न खूप साधं आहे, यांपैकी प्रत्येक मुलाला पाठवणं, त्यांना तयार करणं जगण्यासाठी, शिकण्यासाठी, त्याबरोबरच शांततेत जगण्यासाठी, समाधानानं या मतभेदांनी जखडलेल्या अनागोंदी जागतिकीकरण झालेल्या या जगात. आता, जेव्हा तुम्ही जागतिक पातळीवर बोलता तेव्हा तुम्हाला इंग्रजीमध्येच बोलावं लागतं. आणि म्हणून आमच्या सर्व शाळा इंग्रजी माध्यमाच्या शाळा आहेत. पण त्यांना जाणीव आहे या गैरसमजाची की झोपडपट्टीतील मुलं चांगलं इंग्रजी बोलू शकत नाहीत. त्यांच्या कुटुंबात कुणीही इंग्रजी बोललेलं नाही. त्यांच्या पिढीतील कुणीही इंग्रजी बोललेलं नाही. पण किती चुकीचं आहे हे.

चित्रफीतः मुलगीः मला साहसप्रधान पुस्तकं आवडतात, आणि माझ्या आवडीचं आहे मला अल्फ्रेड हिचकॉक आवडतो आणि आणि हार्डी बॉईज. हे तिन्हीसुद्धा म्हणजे, जरी ते म्हणजे वेगवेगळ्या प्रकारचे असले, एक जादूमय आहे, इतर दोन म्हणजे शोध मोहीमेसारखी आहेत, मला ती पुस्तकं आवडतात कारण त्यांच्यामध्ये काहीतरी खास आहे, त्या पुस्तकांतील शब्दसंपत्ती, आणि तिची पद्धत, लेखनशैली. मी म्हणजे एकदा मी एक पुस्तक घेतलं की मी ते खाली ठेवूच शकत नाही जोपर्यंत मी ते आख्खं पुस्तक वाचून संपवत नाही. जरी मला त्यासाठी म्हणजे साडेचार तास लागले, किंवा साडेतीन तास जरी पुस्तक संपवायला लागले, तरी मी ते करते.

मुलगाः मी शोधाशोध केली आणि मला माहिती मिळाली जगातील सर्वात वेगवान गाड्या. मला ड्युकाटी ZZ१४३ आवडते, कारण ती सर्वाधिक वेगवान आहे, जगातील सर्वात वेगवान दुचाकी. आणि मला पल्सर २२० डीटीएसआय आवडते कारण ती भारताची सर्वात वेगवान दुचाकी आहे.

तर, ती जी मुलगी तुम्ही पाहिलीत, तिचे वडील रस्त्याकडेला फुलं विकतात. आणि हा छोटा मुलगा पाच वर्षांपासून शाळेला येतोय. पण हे विलक्षण नाही का, की जगभरातील लहान मुलांना वेगवान गाड्याच आवडतात? त्यानं अजून ती पाहिली नाही. त्यानं ती चालवलीही नाही, अर्थातच, पण त्यानं गुगल सर्च मधून खूप शोधाशोध केलीय. तुम्हाला माहितीय, जेव्हा आम्ही आमच्या इंग्रजी माध्यमाच्या शाळा सुरु केल्या आम्ही स्वीकारण्याचा निर्णय घेतला शक्य तितका उत्तम अभ्यासक्रम, आयसीएसई अभ्यासक्रम. आणि पुन्हा, काही लोक आम्हाला हसले आणि म्हणाले, “तुम्हाला वेड लागलंय का या विद्यार्थ्यांसाठी इतका अवघड अभ्यासक्रम निवडायला? त्यांना कधीच पेलणार नाही.” आमच्या मुलांनी तो फक्त उत्तमरीत्या पेललाच नाही तर, त्यांनी त्यात उत्कृष्ट कामगिरी केली आहे. तुम्ही एकदा येऊन बघितलंच पाहिजे आमची मुलं किती छान शिकतात ते.

असाही एक समज आहे की झोपडपट्ट्यांतल्या पालकांची आपल्या मुलांनी शाळेत जावं अशी इच्छा नसते, त्यापेक्षा ते त्यांना कामाला जुंपतात. हा तद्दन खोटा समज आहे. जगातील सर्व पालकांची त्यांच्या मुलांनी स्वतःसाठी चांगलं आयुष्य जगावं अशी इच्छा असते. पण परिवर्तन शक्य आहे यावर त्यांनी विश्वास ठेवायला हवा.

चित्रफीत : (हिंदी)

शुक्ला बोसः आमच्याकडे ८०% उपस्थिती असते आमच्या सर्व पालक-शिक्षक बैठकींसाठी. कधीकधी १००% देखील, कित्येक प्रस्थापित शाळांपेक्षा खूपच जास्त. वडिलही उपस्थित राहू लागले आहेत. काय गंमत आहे बघा. जेव्हा आम्ही आमची शाळा सुरू केली तेव्हा पालक, उपस्थिती यादीत अंगठा उठवायचे. आता ते आपली सही करू लागले आहेत. मुलांनीच त्यांना शिकवलं आहे. मुलं किती शिकवू शकतात हे विस्मयकारक आहे.

आमच्याकडं, काही महिन्यांपूर्वी, खरंतर गेल्या वर्षाअखेर, आमच्याकडे काही आया आल्या आणि म्हणाल्या, माहितेय का, आम्हाला लिहाय-वाचायला शिकायचं आहे. तुम्ही आम्हाला शिकवाल का? म्हणून, आम्ही शाळेनंतर वर्ग उघडले आमच्या पालकांसाठी, आमच्या आयांसाठी. आमच्याकडे २५ आया नियमितपणे येत होत्या शाळेनंतर अभ्यास करण्यासाठी. आम्हाला हा उपक्रम चालू ठेवायचा आहे आणि आमच्या सर्व शाळांमध्ये पसरवायचा आहे.

आमच्या वडिलांपैकी ९८% मद्यपी आहेत. यावरुन तुम्हाला कल्पना येईल, किती पिडीत आणि किती अकार्यक्षम घरांतून आमची मुलं येतात. आम्हाला या वडिलांना व्यसनमुक्ती शिबिरांत पाठवावं लागतं आणि जेव्हा ते परत येतात शक्यतो दारू न पिता, तेव्हा आम्हाला त्यांच्यासाठी काम शोधून द्यावं लागतं ते पुन्हा बिघडू नयेत म्हणून. आमच्याकडं जवळपास तीन वडील आहेत ज्यांना स्वयंपाक शिकवण्यात आला आहे. आम्ही त्यांना पोषण, आरोग्य यांबद्दल शिकवलं आहे. आम्ही त्यांना स्वयंपाकघर उभं करायला मदत केली आहे आणि आता ते आमच्या सर्व मुलांना अन्न पुरवतात. ते खूप चांगलं काम करतात कारण त्यांची मुलं त्यांचं अन्न खात असतात, पण त्याहून महत्त्वाचं म्हणजे पहिल्यांदाच त्यांना आदर मिळाला आहे, आणि आपण काहीतरी उपयुक्त काम करतोय असं त्यांना वाटत आहे.

आमच्या शिक्षकेतर कर्मचार्‍यांपैकी ९०% हून अधिक आमचे सर्व पालक आणि संबंधित कुटुंबिय आहेत. आम्ही बरेच उपक्रम सुरू केले आहेत केवळ मूल खात्रीशीर शाळेत येत राहण्यासाठी. मोठ्या भावंडांसाठी व्यावसायिक कौशल्य शिबिर जेणेकरुन लहान भावंडांचं शाळेत येणं बंद होऊ नये.

असाही एक गैरसमज आहे की वस्त्यांमधील मुलं मुख्य प्रवाहाशी एकरूप होऊ शकत नाहीत. या मुलीकडं पहा जी त्या २८ मुलांपैकी एक आहे जी आहेत सर्व प्रस्थापित शाळांतून, देशातील सर्वोत्तम शाळांतून ज्यांची निवड झाली ड्यूक विद्यापीठाच्या गुणवत्ता शोध कार्यक्रमासाठी आणि ज्यांना पाठवलं गेलं आयआयएम अहमदाबाद मध्ये.

चित्रफीत : मुलगी : जेव्हा जेव्हा आम्हाला हे बघायला मिळालं आमच्यासाठी त्या शिबिराला जाणं इतकं अभिमानाचं होतं. आणि आम्ही तिथं गेलो. सर्वजण खूप मैत्रीपूर्ण होते, खास करुन मला खूप मित्र मिळाले. आणि मला असं वाटलं की माझं इंग्रजी खूप सुधारलं आहे तिथं जाण्यामुळं आणि मित्र व तेथील सर्वांशी गप्पा मारल्यामुळं. तिथं त्यांना भेटली अशी मुलं वेगळ्या राहणीमानाची आणि सर्व, वेगळ्या विचारसरणीची, एका संपूर्ण निराळ्या समाजाची. मी जवळपास सर्वांमध्ये मिसळून गेले. ते खूपच मैत्रीपूर्ण होते. तिथं माझे खूप चांगले मित्र झाले, कुणी दिल्लीचे, कुणी मुंबईचे. अगदी आत्तासुद्धा आम्ही फेसबुकच्या माध्यमातून संपर्कात आहोत.

या अहमदाबाद भेटीनंतर माझ्यामध्ये आमूलाग्र बदल झालाय सर्वांमध्ये मिळून मिसळून राहण्याचा. त्यापूर्वी मी अशी नव्हतेच मुळी. मी कोणामध्ये मिसळत नव्हते, किंवा पटकन कुणाशी बोलू शकत नव्हते. माझे इंग्रजी उच्चार खूप सुधारले. आणि मी शिकले फुटबॉल, व्हॉलीबॉल, फ्रिस्बी, खूप सारे खेळ. आणि माझी बेंगलोरला जाण्याची मुळीच इच्छा नव्हती. मला इथंच राहू द्या. किती छान खायला मिळतं. मी पुरेपूर आनंद घेतला. किती छान. मी खाण्याचा आनंद लुटला वेटर येऊन मला विचारी, येस मॅम, व्हॉट यू वॉन्ट? हे ऐकून इतकं छान वाटे !

(हशा) (टाळ्या)

ही मुलगी मोलकरणीचं काम करीत होती शाळेत येण्यापूर्वी. आणि आज तिला व्हायचं आहे मज्जातंतुविशारद.

आमची मुलं खेळांमध्ये उत्तम कामगिरी करतात. ते खरोखर उत्कृष्टपणे खेळतात. एक आंतरशालेय ऍथलेटीक स्पर्धा असते जी दरवर्षी भरवली जाते बेंगलोरमध्ये, जिथं ५,००० मुलं भाग घेतात शहरातील १४० सर्वोत्तम शाळांमधून. आम्हाला सर्वोत्तम शाळेचं बक्षिस मिळालं आहे, सलग तीन वर्षं . आणि आमची मुलं परत येतात पदकांनी भरलेल्या पिशव्या घेऊन, खूप सारे प्रशंसक आणि मित्रांसह. गेल्या वर्षी काही मुलं उच्चभ्रू शाळांमधून आमच्याकडं आली आमच्या शाळेमध्ये प्रवेश मिळेल का ते पाहण्यासाठी. आमची स्वतःची ड्रीम टीम देखील आहे.

हे कशामुळं घडून आलं? हा विश्वास कुठून आला? हे प्रसिद्धीमुळं झालं का? आमच्याकडं प्राध्यापक आहेत एमआयटी, बर्कले, स्टॅन्फोर्ड, इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ सायन्स जे येतात आणि आमच्या मुलांना शिकवतात खूप सारी शास्त्रीय सूत्रं, प्रयोग, वर्गाबाहेरील खूप काही. कला, संगीत समजले जातात उपचार आणि माध्यम अभिव्यक्तीचे. आमचा विश्वास आहे की आशय सर्वात महत्त्वाचा आहे. ना पायाभूत सुविधा, ना स्वच्छतागृहे, ना वाचनालये, तर जे प्रत्यक्ष या शाळांमध्ये घडतं तेच जास्त महत्त्वाचं आहे. शिक्षणाचं वातावरण निर्माण करणं, चौकसतेचं, शोधाचं हेच खरं शिक्षण आहे.

जेव्हा आम्ही परिक्रमा सुरू केलं आम्हाला ठाऊक नव्हतं कोणत्या दिशेनं आम्ही चाललो आहोत. आम्ही मॅकेन्झी कडून बिझनेस प्लॅन बनवून नाही घेतला. पण आम्हाला खात्रीशीर माहिती आहे आम्हाला आज काय करायचं आहे एका वेळी एका मुलावर लक्ष केंद्रीत करणं, आकड्यांमध्ये गोंधळून न जाता, आणि वस्तुतः पाहणं की ते मूल पूर्ण करेल आयुष्याचं वर्तुळ, आणि बाहेर आणेल आपली पूर्ण क्षमता. आमचा फक्त वृध्दीवर विश्वास नाही कारण आमचा विश्वास आहे गुणवत्तेवर, आणि वाढ व आकडेवारी आपोआप येतील. आमच्यामागे उद्योगजगत उभं आहे, आणि आता, आम्ही अजून शाळा उघडू शकतो. पण आम्ही सुरुवात केली एका कल्पनेतून एकावेळी एका मुलाच्या.

हा आहे पाच वर्षांचा परशुराम. हा भीक मागायचा एका बस स्टॉपजवळ, काही वर्षांपूर्वी, त्याला तिथून उचललं गेलं आणि आता एका अनाथाश्रमातून, शाळेत येत आहे गेल्या साडेचार महिन्यांपासून. तो बालवाडीत आहे तो इंग्रजी बोलायला शिकला आहे आमच्याकडं एक मॉडेल आहे ज्यायोगे मुलं शिकतात इंग्रजी बोलायला आणि इंग्रजी समजायला तीन महिन्यांच्या कालावधीत. तो तुम्हांला गोष्टी सांगू शकेल, इंग्रजीमध्ये, तहानलेल्या कावळ्याची, मगरीची, आणि जिराफाची. आणि तुम्ही जर त्याला विचाराल त्याला काय करायला आवडतं तो म्हणेल, “मला झोपायला आवडतं. मला खायला आवडतं. मला खेळायला आवडतं.” आणि जर तुम्ही त्याला विचाराल त्याला काय करायचं आहे तो सांगेल, “मला घोडेस्वारी करायची आहे.” आता, तो घोडेस्वारी करायची वाट पाहतोय. म्हणून, परशुराम दररोज माझ्या ऑफीसला येतो. तो पोटाला खाजवण्यासाठी येतो, कारण ते त्याच्यासाठी शुभ आहे असं त्याला वाटतं.

जेव्हा मी 'परिक्रमा' सुरू केलं मी मोठ्या घमेंडीत होते, जग बदलण्याच्या. पण आज मी स्वतः बदलून गेलेय. मी बदलले आहे माझ्या मुलांसह . मी त्यांच्याकडून खूप काही शिकलेय, प्रेम, करुणा, कल्पनाविलास, आणि इतकी निर्मिती क्षमता. परशुराम म्हणजेच परिक्रमा आहे छोटीशी सुरुवात करुन खूप लांबचा पल्ला गाठायचा आहे. माझं वचन आहे, परशुराम काही वर्षांनंतरच्या टेड कॉन्फरन्समध्ये बोलायला उभा असेल. धन्यवाद. (टाळ्या)