चार्लस मूर - प्लास्टिकचे महासागर

चला, थोडं कचरा (बद्दल) बोलुयात !

तुम्हाला माहिती आहे का, की जागतिक महामंदीच्या आणि दुसऱ्या महायुद्धाच्या काळात आपल्यावर झालेले बचतीचे प्रखर संस्कार पुसण्याची कला आपल्याला शिकवावी लागली. महायुद्धानंतरच्या काळात आपली प्रचंड उत्पादन क्षमता आपल्याला शांततेच्या काळात लागणाऱ्या वस्तूंच्या उत्पादनाकडे वळवावी लागली. लाईफ मासिकाने त्याला हातभार लावला, 'वापरा आणि फेका' या तत्त्वावर आधारलेल्या वस्तूंची घोषणा करून, ज्यामुळे घरोघरच्या गृहिणींची भांडी घासण्याच्या कष्टप्रद कामातून मुक्तता होणे शक्य होते.

अश्या मुक्तीदात्यांनी लक्षात घेण्यासारखी एक बाब म्हणजे: प्लास्टिकच्या टाकावू वस्तू खूप जागा व्यापतात आणि त्यांचे जैविक विघटन होत नाही. आपण माणसंच फक्त असा कचरा करतो जो निसर्ग पचवू शकत नाही.

प्लास्टिकचा पुनर्वापरही कठीण असतो. एकदा मला एका शिक्षकानी, संपूर्ण कचऱ्याच्या ५% हून कमी प्लास्टिकच फक्त वेगळे काढले जाते, हे प्रमाण कसे व्यक्त केले पाहिजे हे सांगितले होते. अगदीच नगण्य! आपण पुनर्वापर करत असलेल्या प्लास्टिकचं हे प्रमाण आहे.

आता, या सगळ्याशी वितलनांकाचा महत्त्वाचा संबंध आहे. काच आणि धातूंप्रमाणे पुन्हा वितळवून प्लास्टिक शुद्ध करता येत नाही. ते पाण्याच्या उत्कलनांकाखाली वितळण्यास सुरूवात होते. आणि यामुळे त्यातले तेलकट दूषित पदार्थही वेगळे होत नाहीत ज्यांच्यासाठी ते एखाद्या स्पंज सारखं काम करत. दरवर्षी उत्पादित होणाऱ्या १०० अब्ज पौंड छोट्या उष्णतेने वितळणाऱ्या प्लास्टिकच्या गोळ्यांमधले अर्धे लगेच कचऱ्यात जातात. आपल्या कचऱ्याचा एक फार मोठा, अनियोजित भाग नद्यांमधून वहात समुद्रात जातो.

हे विमानतळाजवळच्या बायना खाडीत साचलेल्या प्लास्टिकच्या कचऱ्याचे दृष्य आहे. आणि हे दृष्य आहे कॅलिफोर्निया स्टेट विद्यालय, लाँग बीच आणि तिथल्या नि-क्षारीकरण प्रकल्पाजवळ तरंगणाऱ्या कचऱ्याचं जिथे आम्ही काल भेट दिली.

अमानत रक्कम भरावी लागत असून सुद्धा, समुद्रात वाहून जाणाऱ्या कचऱ्याचा मोठा भाग पेयपदार्थांच्या प्लास्टिकच्या बाटल्यांचा असतो. आपण इथे अमेरिकेत अश्या प्रकारच्या २० लाख बाटल्या दर पाच मिनिटाला वापरतो. हे दृष्य आहे टेड व्याख्याता ख्रिस जॉर्डन याने टिपलेलं, जो सुरवातीला कलात्मकतेने प्लास्टिकचा प्रचंड वापर चित्रित करतो आणि नंतर तपशील दाखवण्यासाठी जवळून छायाचित्रण करतो.

ही आहे दूरवरच्या बाहा कॅलिफॉर्निया या बेटाच्या किनाऱ्यावर झालेली प्लास्टिकच्या बाटल्यांचा साठा. ईस्ला सॅन रोके ही बाहाच्या विरळ लोकवस्ती असलेल्या मध्य किनाऱ्याजवळ असलेली पक्षांच्या विणीची जागा. लक्षात घ्या की असलेल्या बाटल्या झाकणासकट दिसत आहेत. पॉलिइथिलीन टेरेफ्थॅलेट, पी.इ.टी. पासून बनवलेल्या बाटल्या, समुद्राच्या पाण्यात बुडतील आणि मानवी वस्तीपासून इतक्या दूरवर येणार नाहीत. पण त्यांची झाकण वेगळ्या कारखान्यात तयार केली जातात. निराळ्या प्रकारच्या प्लास्टिक पासून, पॉलीप्रॉपिलिन. ही झाकण समुद्राच्या पाण्यावर तरंगतात, पण दुर्दैवाने पेय पदार्थांच्या बाटल्यांसाठी असलेल्या कायद्यात यांच्या पुनर्वापराची तरतूद नाही.

चला, आपण आता समुद्रात पोहोचणाऱ्या एकाकी झाकणांच्या प्रवासाचा मागोवा घेऊ या. एका वर्षानंतर जपान मधील झाकण सरळ प्रशांत महासागरामधून प्रवास करत आहेत, तर आपल्याकडील झाकण कॅलिफोर्नियाच्या प्रवाहात अडकतात आणि कॅबो सॅन लुकस अक्षांशाच्या दिशेने जातात. दहा वर्षानंतर बरीचशी जापनीज टोपण महासागराच्या विशिष्ट भागात दिसतात ज्याला आपण पूर्व कचरा पट्टा असे म्हणतो, त्यावेळी आपल्याकडील झाकण फिलिपिन्सच्या आसपास आढळतात. २० वर्षांनंतर आपल्याला उत्तर प्रशांत महासागराच्या भागात भोवऱ्याच्या आकाराचा कचरा पट्टा तयार झालेला आढळतो.

योगायोगाने लाखो अल्बाट्रॉस पक्षी जे वायव्य हवाई नॅशनल मॉन्युमेंट बेटांमधील क्युर आणी मिडवे प्रवाळद्वीपांवर घरटी बांधून रहातात इथे अन्न शोधत असतात आणि आपल्या पिल्लांना खाऊ घालण्यासाठी मिळेल ते उचलतात. मृत्यूमुखी पडलेल्या चार महिन्याच्या लायसन अल्बाट्रॉस पक्षाच्या पिल्लाच्या पोटातून या गोष्टी मिळाल्या. बदकाच्या आकाराची लाखो पिल्लं पोटात बाटल्यांची झाकण आणि बाकी कचरा गेल्याने मृत होत आहेत सिगारेट लाईटर सारख्या... पण मुख्यत्वेकरून बाटल्यांची झाकणं. दुर्दैवाने त्यांचे पालक समुद्रावर तरंगणाऱ्या बाटल्यांच्या झाकणांनाच अन्न समजतात.

बाटलीच्या झाकणाला आधार देणाऱ्या गोलाकार पट्ट्यांचाही समुद्री जीवांवर दुष्परिणाम होतो. हा मे वेस्ट, न्यू ऑर्लियन्स प्राणीसंग्रहालयाच्या एका कर्मचाऱ्याच्या घरी अजुनही जिवंत आहे.

मला पहायचे होते की माझे जन्मगाव लाँग बीच या समस्येमध्ये काय योगदान देत आहे, म्हणून मी २००५ च्या समुद्रकिनारा स्वच्छता दिनाच्या दिवशी लाँग बीचच्या पुर्व टोकावरच्या लाँग बीच द्विपकल्पावर गेलो. आम्ही समुद्रकिनाऱ्याचे हे पट्टे साफ केले. मी एका बाटलीच्या झाकणासाठी ५ सेंट देऊ केले. बरेच जण उत्साहाने पुढे आले. ही आहेत त्यांनी जमा केलेली ११०० बाटल्यांची झाकण. मला वाटले होते की माझे २० डॉलर खर्च होतील. पण त्या दिवशी माझे जवळजवळ ६० डॉलर खर्च झाले.

मी त्यांचे रंगाप्रमाणे वर्गीकरण केले आणि ते दुसऱ्या दिवशी वसुंधरा दिनाच्या निमित्ताने सॅन पेट्रो येथील कॅब्रिलो समुद्री मत्सालयात प्रदर्शनासाठी ठेवली. गव्हर्नर श्वार्ट्श्नेगर आणि त्यांची पत्नी मारिया यांनी थांबून मांडलेल्या वस्तूंविषयी चर्चा केली. मी, खरेदीच्या प्लास्टिक पिशव्यांपासून विणलेली बायकी टोपी घातलेली असून सुद्धा त्यांनी माझ्याशी हस्तांदोलन केले. मी त्यांना आणि मारियाला झूप्लांक्टन (एक प्रकारचे समुद्री जीव) पकडण्याचे जाळे दाखवले जे हवाई बेटांच्या उत्तरेकडील भोवऱ्यात पसरले होते ज्याच्यात प्लांक्टन पेक्षा प्लास्टिक जास्त अडकले होते.

हे आहेत अक्षरशः प्लास्टिकचं सार बनलेल्या आपल्या महासागरांचे जाळ्यात अडकलेले नमुने. झूप्लांक्टन पकडण्याची जाळी समुद्रातून साधारण १ मैल फिरवल्यावर अश्या प्रकारचे नमुने सापडतात. आणि हे सुद्धा. आणि जेव्हा जा कचरा हवाई बेटांच्या किनाऱ्याला लागतो तेव्हा असा दिसतो. आणि हा आहे कैलुआ समुद्रकिनारा, जिथे आपल्या राष्ट्रपतींनी वॉशिंग्टनला जाण्यापूर्वी आपल्या कुटुंबियांसमवेत सुट्टी घालवली.

आता आपण अश्या प्रकारच्या नमुन्यांचा अभ्यास कशा प्रकारे करू शकतो ज्यामधे प्लांक्टन पेक्षा प्लास्टिक जास्त आहे ? आम्ही प्लास्टिकच्या तुकड्यांचं त्यांच्या आकाराप्रमाणे वर्गीकरण केलं. ५ मिलिमीटर पासून ते एक तृतियांश मिलिमीटर. छोट्या प्लास्टिकच्या तुकड्यांच्या भोवती अविनाशी जैविक दूषित पदार्थ आजूबाजूच्या समुद्राच्या पाण्याच्या लाखो पटींनी जास्त प्रमाणात एकवटतात.

आम्हाला पहायचं होतं की खोल समुद्रात सर्वत्र आढळणारे आणि अन्नसाखळीच्या तळाशी असणारे, मासे ह्या विषारी गोळ्या गिळतात का. आम्ही शेकडो विच्छेदने केली, आणी एक तृतियांशापेक्षा जास्त माशांमध्ये हे विषारी प्लास्टिकचे तुकडे आढळून आले. एका अडीच इंच लांबीच्या माशाच्या छोट्याश्या पोटात विक्रमी ८४ तुकडे सापडले.

आज तुम्ही प्रमाणित सेंद्रिय उत्पादन खरेदी करू शकता. पण या पृथ्वीवरचा कोणताही मासे विक्रेता तुम्हाला प्रमाणित सेंद्रिय नैसर्गिक मासे विकू शकणार नाही.

हा वारसा आपण पुढच्या पिढ्यांसाठी ठेवून जात आहोत. 'वापरा आणि फेका' पद्धतीने जगणारा समाज मर्यादित ठेवता येत नाही, तो जगात सर्वदूर पसरलेला आहे. आज आपल्याला आपल्या वस्तू साठवून ठेवणे, त्यांचे व्यवस्थित नियोजन किंवा पुनर्वापर करणे अशक्य झालय. त्या आपल्याला फेकून द्याव्या लागत आहेत. बाजार आपल्यासाठी खूप काही करू शकतो, पण आपण विस्कळित केलेली महासागरांची नैसर्गिक व्यवस्था पुन्हा पूर्वपदावर आणू शकत नाही. आज सर्व देशांची ढोरमेहनत आणि सरकारी मनुष्यबळ एकत्र आले तरी महासागरातील सर्व प्लास्टिक गोळा करू शकणार नाहीत आणि महासागर पुन्हा पहिल्यासारखे होणार नाहीत.

चित्रफीत: पातळ्या वाढत आहेत, वेष्टणिकरण वाढत आहे, 'वापरा आणि फेका' पद्धतीच्या जगण्याची संकल्पना फोफावत आहे, आणि याचा परिणाम महासागरांवर दिसू लागला आहे.

नांगर: तो हे सगळं स्वच्छ करेल ही आशा वाटत नाही. महासागराच पाणी गाळून प्लास्टिक वेगळे करणे हे कोणत्याही राष्ट्राच्या अंदाजपत्रकापलीकडची गोष्ट आहे आणि या प्रक्रियेमध्ये किती समुद्रीजीवांचा विनाश होऊ शकेल हे सांगताच येणार नाही. मूर सांगतो, यावर उपाय म्हणजे, प्लास्टिक त्याच्या उगमापाशीच रोखणे: महासागरांमध्ये पोहोचण्यापूर्वी जमिनीवरच अडवणे. आणि प्लास्टिकमध्ये गुंडाळलेल्या आणि वेष्टित केलेल्या या जगात, तो याचीही फारशी आशा धरत नाहीये. मी, ब्रायन रूनी, नाईटलाईनसाठी, लाँग बीच, कॅलिफॉर्निया मधून.

चार्ल्स मूर: धन्यवाद.