Жан-Батист Мишел: Тарыхтын математикасы

Ошентип, математика – күчтүү тил болгону белгилүү болду. Ал физика, биология, экономиканын маңызына сиңди, бирок гуманитардык илимдер жана тарыхка анча жайылган жок Бул мүмкүн эмес, адамзаттын аракеттерин эсептей албайсыз, тарыхты өлчөй албайсыз деген ишеним бар деп ойлойм. Бирок бул туура деп ойлобойм. Мен сиздерге эмнеге ал андай деген бир нече мисал көрсөткүм келет.

Ошентип, кесиптешим Эрез жана мен төмөнкү фактка кайрылдык: кылымдар менен айрылган эки король таптакыр башка тилде сүйлөшөт. Бул – таасирдүү тарыхый күч. Англиянын королу Улуу Алфред колдонгон сөз байлыгы жана грамматикасы хип-хоптун королу Жей Зеттикинен таптакыр айырмаланып турат. (Күлүү) Азыр ушундай. Убакыт өткөн сайын тил өзгөрөт жана бул таасирдүү күч.

Ошентип, Эрез жана мен бул тууралуу көбүрөөк билгибиз келди. Ошентип, биз грамматиканын өзгөчө жобосу этиштин өткөн чакта жакталышына көнүл бурдук. Сиз өткөндү белгилөө үчүн болгону этиштин аягына “ed” мүчөсүн жалгайсыз. “Today I walk” ("Бүгүн сейилдеп атам"). “Yesterday I walked” ("Кечээ сеилдедим"). Бирок кээ бир этиштер – стандарттуу эмес. “Yesterday I thought” ("Кечээ ойлондум"). Кызыктуусу, туура эмес этиштер Алфред менен Жей Зеттин ортосундагы убакта көбүнчө туура болуп калышты. Бул жерде көрүп тургандай, “to wed” – "үйлөнүү" этиши туура болуп калды.

Ошентип, Эрез жана мен 100 ашык туура эмес этиштердин англис тилинин 12 кылымындагы тагдырына көз салдык, жана иш жүзүндө бул татаал тарыхый өзгөрүүнү чагылдырган жөнөкөй математикалык модель бар болгонун көрдүк, тактап айтканда, кайсы бир этиш башка этишке караганда 100 эсе көбүрөөк колдонулса, ал туура этишке айланып 10 эсе жай өзгөрөт. Бул тарыхтын бөлүмү, бирок ал математикалык формада чагылдырылууда.

Эми математика кээ бир учурларда тарыхый күчтөрдү түшүндүрө алат же түшүндүрүүнү сунуштайт. Ошентип, бул жерде Стив Пинкер жана мен өткөн эки кылымдагы согуштардын өлчөмүнө кайрылдык. Иш жүзүндө белгилүү мыйзам ченемдүүлүк бар, ага ылайык өлүм эсеби 100 эсе көп болгон согуштардын саны 10 эсе аз. Ошентип, 30 согуштун өлүмдөрүнүн саны Алты күндүк согушундагыдай болгон, бирок Биринчи дүйнөлүк согушундагыдай 100 эсе көп өлүмгө алып келген 4 согуш болгон. Муну кандай тарыхый механизм жаратууда? Мунун себеби эмнеде?

Ошентип, Стив жана мен, математикалык анализ жолу менен, иш жүзүндө мунун түбүндө жөнөкөй кубулуш жатат деп ой жорудук, ал мээбиздин ичинде. Бул – абдан белгилүү өзгөчөлүк, ага ылайык биз санды салыштырмалуу ыкмалар менен сезе билебиз -- жарыктын интенсивдүүлүгү же үндүн катуулугу сыяктуу сандар. Мисалы, салгылашууга 10.000 жоокер жиберүү көптөй угулат. Бул салыштырмалуу көп, эгер мурун 1.000 жоокер жиберсеңиз. Бирок ал андай угулбайт, ал салыштырмалуу жетишээрлик эмес, бул көп айырма жаратпайт, эгер мурун 100.000 жоокер жиберсеңиз. Ошентип, санды кабыл алган ыкмабызга жараша, согуш созулса жиберилген жоокерлердин жана курмандардын саны арифметикалык прогрессия менен эмес -- 10.000, 11.000, 12.000 -- геометриялык прогрессия менен – 10.000, анан 20.000, анан 40.000 болуп өсөт. Жана биз мурун көргөн моделди мына бул түшүндүрөт.

Ошентип, математика жеке акылдын белгилүү өзгөчөлүгүн кылымдар жана жер жүзү бою өнүккөн узак мөөнөттүү тарыхый модель менен байланыштыра алат.

Ошентип бүгүн бул типтеги мисалдардын бир канчасы гана болсо, кийинки оң жылдыкта алар көнүмүш болуп калат деп ойлойм. Анын себеби – тарыхый жазуулар санарип калыбына абдан тез темпте өткөрүлүп жатат. Илгертен бери жазылган 130 миллиндой китеп бар. Google сыяктуу компаниялар 20 миллиондон ашык китепти санарип калыбына өткөрүштү. Жана тарыхый материал санарип калыпта жеткиликтүү болгондо, бул математикалык анализ менен абдан тез жана оңой тарых жана маданиятыбыздын тенденцияларын кароого мүмкүн кылат.

Ошентип, менимче, кийинки оң жылдыкта табигый жана гуманитардык илимдер жакындашып биригип адамзат тууралуу терең суроолорго жооп бере алышат. Жана менимче, муну жасоо үчүн математика абдан таасирдүү күч болот. Тарыхыбыздын жаңы тенденцияларын көрсөтүү, кээде аларды түшүндүрүү, жана балким келечекте боло турганды алдын ала айтууга мүмкүн болот.

Чоң ыракмат!

(Кол чабуулар)