رۆری ستیوارت: بۆچی دیموکراسی گرنگە

کەواتە بیلی بچوک دەچێت بۆ قوتابخانە ئه‌و داده‌نیشێت و مامۆستاکه‌ ده‌ڵێت باوکت چی ده‌کات؟ بیلی بچوک ده‌ڵێت، باوکم پیانۆ لێده‌دات له‌ لانه‌ی ئه‌فیون له‌به‌رئه‌وه‌، مامۆستاکه‌ ته‌له‌فۆن بۆ دایکی و باوکی ده‌کات و ده‌ڵێت چیرۆکێکی سه‌رسوڕمان ئه‌مڕۆ له‌بیلی بچوکه‌وه‌ ئه‌و ده‌ڵێت که‌ تۆ پیانۆ لێده‌ده‌یت له‌ لانه‌ی ئه‌فیون باوکی بیلی ده‌ڵێت، بمبوره‌ به‌ڵێ ئه‌وه‌ ڕاسته‌، من درۆم کردووه‌ به‌ڵام چۆن ده‌توانم به‌ منداڵێکی هه‌شت ساڵان بڵێم که‌ باوکی سیاسه‌تمه‌داره‌؟ پێکه‌نین

ئێستا، وه‌ک سیاسه‌تمه‌دارێک له‌به‌رده‌م تۆدا وه‌ستاوم یان، کۆبوونه‌وه‌ له‌گه‌ڵ هه‌ر که‌سێکی نامۆ له‌ هه‌رشوێنێکی ئه‌م جیهانه‌ کاتێک به‌ تێپه‌ڕبوونی کات پیشه‌ سروشتیه‌که‌م بۆ ده‌رده‌که‌وێت ئه‌وان ته‌ماشای من ده‌که‌ن وه‌ک ئه‌وه‌ی من له‌شوێنێک بم له‌نێوان مارێک و مه‌یمونێک و داینه‌سۆرێکدا وه‌ له‌ڕێگه‌ی هه‌موو ئه‌مانه‌ به‌توندی هه‌ست ده‌که‌م که‌شتێکی هه‌ڵه‌ هه‌یه‌ چوارسه‌د ساڵ له‌ پێگه‌یاندنی دیموکراسی هاورێکانم له‌ په‌ڕله‌مان که‌ بۆ من وه‌ک که‌سایه‌تی خۆیان کاریگه‌رن، زۆر تێگه‌یشتوون چالاکن، له‌ناو کۆمه‌ڵگه‌دا، وه‌ هێشتا هه‌ستێکی زۆر زۆری بێهیوایی هه‌یه‌ هاوڕێکانم له‌ په‌رله‌مان، به‌ تازه‌ وه‌رگیراوه‌کانمه‌وه‌ بە پزیشکه‌کانی خێزانه‌وه‌، که‌سانی بازرگان، پڕۆفیسۆره‌کان ئابووریناسه‌کان، مێژوونوسه‌کان، نوسه‌ره‌کان ئه‌فسه‌رانی سوپا، سڵاو ده‌کەن له‌ کۆڵۆنێڵه‌وه‌ بۆ چاوه‌ش به‌ جلووبه‌رگی سه‌ربازییه‌وه‌ به‌ڵام، هه‌موویان، به‌خۆشمه‌وه‌، کاتێک ده‌ڕۆین به‌ژێر ئه‌و به‌رده‌ گه‌ورانه‌دا له‌خواره‌وه‌ی ڕێگاکه‌ هه‌ست به‌وه‌ بکه‌ که‌ ئێمه‌ که‌مترین بڕین لە به‌شه‌کانی خۆمان هه‌ست بکه‌، ئێمه‌ به‌شێوه‌یه‌کی دیار نامێنین

ئه‌وه‌ ته‌نها کێشه‌ی به‌ریتانیا نیه‌ ئه‌وه‌ کێشه‌یه‌که‌ له‌هه‌موو جیهانی پێشکه‌وتودا وه‌ له‌وڵاتانی مام ناوه‌ندیشدا، له‌ جامایکا بۆنمونه‌، ته‌ماشای ئه‌ندامانی په‌ڕله‌مانی جامایکا بکه‌ ده‌یان بینیت، و ئه‌وان زۆربه‌ی کات ئه‌و که‌سانه‌ن که‌ توێژه‌ری ڕۆدسن، ئه‌وان که‌ له‌ هارڤارد یان پرێنسیتۆن خوێندویانه‌ وه‌ هێشتا، به‌ره‌و خواره‌وه‌ی کینگستۆن بڕۆ وه‌ ته‌ماشای یه‌کێک له‌شوێنه‌ کاریگه‌ره‌کان بکه‌ که‌ له‌وڵاتانی مامناوه‌ندی جیهاندا ده‌یبینی وێنه‌یه‌کی په‌ژاره‌ و ترسناکی بینا سوتاوه‌کان و نیوه‌ پشت گوێ خستنێک ئه‌مه‌ بۆ ماوه‌ی (٣٠) ساڵه‌ هه‌یه‌، وه‌ گۆڕانکارییه‌کان ساڵانی (١٩٧٩ و ١٩٨٠) له‌نێوان سه‌رۆکێکی جامایکی که‌ کوڕی یه‌کێک له‌ توێژه‌ره‌وه‌کانی ڕۆدس بو، وه‌ لە (کیو.سی)یه‌که‌وه‌ بۆ دانه‌یه‌کی تر که‌سێک که‌ دکتۆرای له‌ ئابووری دا له‌ هارڤارد ته‌واو کردبوو زیاتر له‌ (٨٠٠) که‌س له‌سه‌ر شه‌قامه‌کان کوژران ئاژاوه‌گێڕیه‌که‌ په‌یوه‌ندی به‌ ده‌رمانه‌وه‌ بوو

به‌ڵام، دوای (١٠) ساڵ، به‌ڵێندان بۆ دیموکراتی له‌شتێکی باوه‌ڕ نه‌کراو ده‌چوو، (جۆرج ده‌بلیو بۆش) هه‌ڵسا له‌ شاره‌که‌ی خۆی له‌ژێر ناوی یه‌ک بوون له‌ ساڵی ٢٠٠٣ وتی که‌ دیموکراسی هێزێکه‌ که‌ لەزۆربه‌ی نه‌خۆشیه‌کانی جیهان ده‌دات، ئه‌و وتی له‌به‌رئه‌وه‌ی حکومه‌ته‌ دیموکراتییه‌کان ڕێز له‌ خه‌ڵکه‌کانیان ده‌گرن وه‌ ڕێز له‌ دراوسێکانیان ده‌گرن، ئازادی و ئاشتی ده‌هێنن چاودێرانی ئه‌کادیمی له‌هه‌مان کاتدا باسی ئه‌وه‌یان کرد که‌ دیموکراسی قازانجی ماوه‌ درێژی هه‌یه‌ ئەوان دەڵێن سه‌رکه‌وتن و ئاسایش زاڵ بوون به‌سه‌ر ناکۆکی مه‌زهه‌بی، ده‌هێنێت ئه‌وه‌ دڵنیا ده‌کاته‌وه‌ که‌ وڵاتان هه‌رگیز دوباره‌ تیرۆرست داڵده‌ ناده‌ن

له‌و کاته‌وه‌، چی ڕویداوه‌؟ باشه‌، ئه‌وه‌ی ئێمه‌ له‌و دروست بوونه‌دا بینیومانه‌، له‌ شوێنی وه‌ک عێراق و ئه‌فغانستان، سیسته‌می حکومڕانی دیموکراتیدا که‌ هیچ یه‌کێک له‌و قازانجانه‌ی نه‌بوو بۆنمونه‌، له‌ ئه‌فغانستان، ئێمه‌ ته‌نها یه‌ک هه‌ڵبژاردنمان نه‌بووه‌ یان دوو هه‌ڵبژاردن، سێ هه‌ڵبژاردنمان ته‌واو کردووه‌ سه‌رۆکایه‌تی و په‌رله‌مانی چیمان ده‌ست ده‌که‌وێت؟ ئایا بڵاوبونه‌وه‌ی کۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نی ده‌بینین، چه‌سپاندنی یاسا وه‌ ئاسایشێکی باش؟ نه‌خێر، له‌ ئه‌فغانستان ده‌یبینین دادوەریه‌کی لاواز و گه‌نده‌ڵ ژماره‌یه‌کی که‌می کۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نی که‌ زۆر ناچالاکه‌ میدیایه‌ک که‌ له‌سه‌ره‌تای هه‌ستان له‌سه‌ر پێی خۆیەتی به‌ڵام، حکومه‌تێک که‌ زۆر ناوی نییه‌ زۆر گه‌نده‌ڵه‌، وه‌ ئاسایش سه‌رسوڕهێنه‌ره‌، ئاسایش زۆر خراپه‌ له‌ پاکستان، له‌زۆرێک له‌ قه‌راغه‌کانی ساهارانی ئه‌فریقا دووباره‌ دیموکراسی و هه‌ڵبژاردن ده‌بینن زۆر گونجاون له‌گه‌ڵ حکومه‌ته‌ گه‌نده‌ڵه‌کان، له‌گه‌ڵ ئه‌و شارانه‌ی که‌ سه‌قامگیرنین وه‌ مه‌ترسیدارن کاتێک گفتوگۆ له‌گه‌ڵ خه‌ڵک ده‌که‌م، ئه‌وه‌م له‌بیره‌ گفتوگۆیه‌ک بۆنمونه‌ هه‌بێت له‌سه‌ر عێراق له‌گه‌ڵ کۆمه‌ڵگه‌یه‌ک که‌ پرسیارم لێ ده‌کات که‌ ئایا ئه‌و ئاژاوه‌یه‌ی که‌ ده‌یبینن و له‌به‌رده‌مماندایه‌ ئه‌مه‌ ژاوه‌ ژاوێکه‌ که‌ به‌ناو بینای ئه‌نجومه‌نی پارێزگادا دێت و ده‌ڕوات نیشانه‌ی دیموکراسییه‌کی تازه‌ بوو هه‌مان شت، پێم وابوو، ڕاسته‌ له‌ هه‌ریه‌کێک له‌ وڵاتانی مامناوه‌ند و وڵاتانی پێشکه‌وتوو که‌ من چووم وه‌ تاڕاده‌یه‌ک بۆ ئێمه‌ش ڕاسته‌

باشه‌، وه‌ڵامم بۆ ئه‌مه‌ چییه‌؟ ئایا وه‌ڵامه‌که‌ ته‌نها بۆ وازهێنانه‌ له‌ بیرۆکه‌ی دیموکراسی؟ به‌دڵنیاییه‌وه‌ نه‌خێر، ئه‌وه‌ بێ مێشکانه‌ ده‌بێت ئه‌گه‌ر ئێمه‌ دووباره‌ تێکه‌ڵاوی جۆرێک له‌م هه‌وڵدانانه‌ بین که‌ توش بووین له‌ عێراق و ئه‌فغانستان ئه‌گه‌ر ئێمه‌ له‌ناکاو خۆمان له‌ دۆخێکدا بدۆزیینه‌وه‌ که‌ ڕێگر بووین له‌ سیسته‌می دیموکراسی هه‌رشتێکی تر به‌رهه‌ڵستی تواناکانمان ده‌کات به‌رهه‌ڵستی هیواکانی خه‌ڵک ده‌کات له‌سه‌ر زەویدا، به‌رهه‌ڵستی حه‌زه‌کانمان ده‌کات بۆنمونه‌، به‌بیرم دێت له‌ عێراق که‌ به‌دۆخێکدا ڕۆشتین که‌ هه‌ستمان کرد پێویسته‌ دیموکراسی دوابخه‌ین به‌و هه‌سته‌دا ڕۆشتین که‌ ئه‌و وانه‌یه‌ فێربووین له‌ بۆسنیاوه‌ که‌ هه‌ڵبژاردن به‌زوویی ئه‌نجام درا ئاژاوه‌ی مه‌زهه‌بی هێنایه‌ کایه‌وه‌، حزبی توند ڕه‌وی هێنایه‌کایه‌وه‌ که‌واته‌، له‌ عێراق له‌ساڵی (٢٠٠٣) بڕیاره‌که‌ درا با هه‌ڵبژاردن بۆ دووساڵ نه‌کرێت، با یارمه‌تی په‌روه‌رده‌ی ده‌نگده‌ران بده‌ین، با یارمه‌تی به‌دیموکراس کردن بده‌ین ئه‌نجامه‌که‌ ئه‌وه‌ بوو که‌ من له‌ ده‌ره‌وه‌ی نوسینگه‌که‌م خه‌ڵکێکی زۆرم بینی، له‌ڕاستیدا ئه‌مه‌ وێنه‌که‌یه‌ له‌ لیبییا گیراوه‌، به‌ڵام هه‌مان دیمه‌نم له‌ عێراق بینی که‌ خه‌ڵک له‌ده‌ره‌وه‌ هاوار ده‌که‌ن بۆ هه‌ڵبژاردن وه‌ کاتێک ڕۆشتمه‌ ده‌ره‌وه‌ و وتم کێشه‌ چییه‌ له‌گه‌ڵ هه‌ڵبژاردنی ئه‌نجومه‌نی پارێزگاکان؟ کێشه‌ چییه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و که‌سانه‌ی که‌ ئێمه‌ هه‌ڵمان بژاردوون؟ شێخێکی سونی هه‌یه‌، شیخێکی شیعی هه‌یه‌ ئه‌وه‌ حه‌وت سه‌رۆکه‌ له‌ حه‌وت خێله‌ گه‌وره‌که‌ ئه‌وه‌ مه‌سیحیه‌که‌، سابیانێکه‌ نوێنه‌ری ئافره‌ت هه‌یه‌، له‌ ئه‌نجومه‌نه‌که‌، هه‌موو حزبه‌ سیاسیه‌کانی تێدایه‌ کێشه‌ چییه‌ له‌و که‌سانه‌ی که‌ ئێمه‌ هه‌ڵمان بژاردوون؟ وه‌ڵامه‌که‌ گه‌یشت، کێشه‌که‌ خه‌ڵکه‌که‌ نیه‌ که‌ئێوه‌ هه‌ڵتان بژاردووه‌، کێشه‌که‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئێوه‌ هه‌ڵتان بژاردوون هه‌تا ئه‌وه‌م له‌ ئه‌فغانستان، له‌ناو کۆنترین کۆمه‌ڵگه‌دا نه‌م بینی بوو، هه‌رکه‌سێک که‌ نه‌یده‌ویست شتێک بڵێ که‌ کێ حکومیان بکات له‌ نامۆترین کۆمه‌ڵگه‌دا، هه‌رگیز گوندنشینێکم نه‌بینیوه‌ که‌ نه‌یه‌وێت ده‌نگ بدات

له‌به‌رئه‌وه‌، پێویسته‌ ئه‌وه‌ بزانین که‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی گومان له‌ داتاکاندا هه‌یه‌، له‌ڕاستیدا که‌ لە (%٨٤)ی خه‌ڵک له‌ به‌ریتانیا هه‌ست ده‌که‌ن سیاسه‌ت تێک شکاوه‌ له‌ڕاستیدا کاتێک له‌ عێراق بووم، ڕاپرسیه‌کمان کرد له‌ساڵی (٢٠٠٣) پرسیارمان کرد چ جۆره‌ سیسته‌مێکی سیاسیان ده‌وێت وه‌ڵامه‌که‌ گه‌ڕایه‌وه‌ که‌ لە (%٧) ئه‌مه‌ریکایان ده‌ویست لە (%٥)یان فه‌ڕه‌نسایان ده‌ویست لە (%٣)ی به‌ریتانیایان ویست وە نزیکه‌ی لە (%٤٠)یان دوبه‌یان ده‌ویست، که‌ دوای هه‌موو شتێک نه‌ک وڵاتێکی دیموکراتی، به‌ڵام په‌یوه‌ندی به‌دیموکراسییه‌وه‌ هه‌بێت که‌مێک پاشایه‌تی، دیموکراسی شتێکی نرخداره‌ که‌ ده‌بێت شه‌ڕی بۆ بکه‌ین، به‌ڵام، بۆئه‌وه‌ی ئه‌وه‌ بکه‌ین پێویستمان به‌ ڕزگاربوونه‌ له‌ گفتوکۆی ئامڕازانه‌ پێویسته‌ واز له‌ قسه‌کردن بهێنین که‌ دیموکراسی گرنگه‌ چونکه‌ هه‌ندێ شتی تر له‌گه‌ڵ خۆیدا ده‌هێنێت پێویستمان به‌ ڕزگاربوونه‌ له‌و هه‌سته‌، بەهه‌مان شێوه‌ مافی مرۆڤ گرنگه‌ چونکه‌ هه‌ندێ شتی تر له‌گه‌ڵ خۆی ده‌هێنێت یان مافی ئافره‌ت گرنگه‌ بۆ هێنانی هه‌ندێ شتی تر بۆچی پێویسته‌ واز له‌و گفتوگۆیانه‌ بهێنین؟ چونکه‌ ئه‌وان زۆر مه‌ترسیدارن، ئه‌گه‌ر بڵێین بۆنمونه‌، ئه‌شکه‌نجه‌دان هه‌ڵه‌یه‌ چونکه‌ زانیاری باش به‌ده‌ست ناهێنێت، یان ده‌ڵێن، پێویستمان به‌ مافی ئافره‌ت هه‌یه‌ چونکه‌ یارمه‌تی گه‌شانه‌وه‌ی ئابووری ده‌دات له‌ ڕێگه‌ی دوو قات کردنی هێزی کار تۆ خۆت بۆ شتێک ئاماده‌ ده‌که‌یت که‌ حکومه‌تی کۆریای باکور ده‌توانێت بڵێت له‌ڕاستیدا، ئێمه‌ سه‌رکه‌وتنێکی گه‌وره‌مان به‌ده‌ست هێناوه‌ له‌ به‌ده‌ست هێنانی زانیاری باش له‌م کاته‌ به‌هۆی ئه‌شکه‌نجه‌ دانه‌وه‌ یان حکومه‌تی سعودی ده‌ڵێت، باشه‌ گه‌شانه‌وه‌ی ئابووریمان باشه‌، زۆر سوپاس تاڕاده‌یه‌ک له‌وه‌ی ئێوه‌ باشتره‌ له‌به‌رئه‌وه‌، له‌وانه‌یه‌ پێویستمان به‌وه‌ نه‌بێت بچینه‌ ناو ئه‌و پڕۆگرامه‌ له‌باره‌ی مافی ئافره‌تان

مه‌به‌ستی دیموکراسی وه‌ک ئامێر نیه‌ په‌یوه‌ندی به‌و شتانه‌وه‌ نیه‌ که‌ ده‌یانهێنێت مه‌به‌ستی دیموکراسی، ئه‌وه‌ نییه‌ که‌ یاساییه‌، کاریگه‌ره‌، چه‌سپاندنی یاسا ئه‌وه‌نیه‌ که‌ گه‌ره‌نتی ئاشتی ده‌دات له‌گه‌ڵ خۆیان له‌گه‌ڵ دراوسێکانیدا مه‌به‌ستی دیموکراسی ئه‌وه‌یه‌ که‌ جیاناکرێته‌وه‌ دیموکراسی گرنگه‌ چونکه‌ کاردانه‌وه‌ی له‌سه‌ر یه‌کسانی هه‌یه‌ له‌سه‌ر بیرۆکه‌ی ئازادی، کاردانه‌وه‌ی له‌سه‌ر بیرۆکه‌ی ڕاستگۆیی هه‌یه‌ ڕاستگۆیی تاکه‌که‌سی، بیرۆکه‌ی که‌ هه‌مووکه‌سێک پێویسته‌ ده‌نگدانی یه‌کسانی و وتنی هه‌بێت له‌ژێر فه‌رمانی حکومه‌ته‌که‌یاندا

به‌ڵام، ئه‌گه‌ر به‌ڕاستی ئێمه‌ بمانه‌وێت دووباره‌ دیموکراسی بگه‌شێته‌وه‌ ئه‌گه‌ر ئێمه‌ ئاماده‌ین بۆ دوباره‌ ژیانه‌وه‌ی، پێویسته‌ تێکه‌ڵاوی پڕۆژه‌یه‌کی تازه‌ی دانیشتوانه‌کان و سیاسه‌تمه‌داره‌کان ببین دیموکراسی شێوازێکی ئاسانی پرسیار کردن نیه‌ ئه‌وه‌ په‌یوه‌ندی به‌ مێشکه‌وه‌ هه‌یه‌، ئه‌وه‌ چالاکیه‌که‌ به‌شێک له‌و چالاکیه‌ ڕاستگۆییه‌ دوای ئه‌وه‌ ئه‌مڕۆ قسه‌تان له‌گه‌ڵ ده‌که‌م، من ده‌چم بۆ پڕۆگرامێکی ڕادیۆیی به‌ناوی "پرسیارێک هه‌یه‌ " وه‌ ئه‌و شته‌ی که‌ ئێوه‌ تێبینیتان کردوه‌ له‌باره‌ی سیاسه‌تمه‌داره‌کان له‌سه‌ر ئه‌م جۆره‌ پڕۆگرامانه‌ی ڕادیۆ ئه‌وه‌یه‌ که‌ هه‌رگیز ئه‌وان، ناڵێن که‌ وه‌ڵامی پرسیاره‌کان نازانن، گرنگ نیه‌ ئه‌وه‌ چییه‌ ئه‌گه‌ر پرسیار له‌باره‌ی باجی پێدانی منداڵ بکه‌یت، داهاتووی په‌نگوینه‌کان له‌ باشوری ئه‌نتارسکتک، پرسیار کرا که‌ ئایا گه‌شه‌کردنه‌کان له‌ (کۆنگ کیک) بڵاو ده‌بێته‌وه‌ بۆ ڕاگرتنی گه‌شه‌کردنی گه‌وره‌بونی کاربۆن ئێمە وه‌ڵامێکمان بۆ تۆ هه‌یه‌ پێویسته‌ ئه‌وه‌ بوه‌ستێنین، وه‌ستاندنی خۆنیشاندانمان به‌و شێوه‌یه‌ی ببین به‌ زیره‌کترین دروست کراو هه‌روه‌ها سیاسه‌تمه‌داره‌کان پێویستیان به‌وه‌یه‌ فێربن که‌ بڵێن شته‌ دیاره‌کان که‌ ده‌نگده‌ران ده‌یانه‌وێت، شته‌ دڵنیاکان که‌ ده‌نگده‌ران به‌ڵێنیان پێدراوه‌، له‌وانه‌یه‌ ئه‌و شتانه‌ی که‌ ناتوانین ئاماده‌ی بکه‌ین و پێیگه‌یه‌نین یان له‌وانه‌یه‌ که‌ هه‌ست ده‌که‌ین که‌ نه‌یگه‌یه‌نین

دووه‌م شت که‌ پێویسته‌ بیکه‌ین تێگه‌یشتنه‌ له‌ زیره‌کی کۆمه‌ڵگاکانمان کۆمه‌ڵگاکانمان به‌م شێوه‌یه‌ په‌روه‌رده‌ نه‌کرابوو، به‌م شێوه‌یه‌ توانا و وزه‌یان نه‌بوو، به‌م شێوه‌یه‌ ته‌ندروست نه‌بوو به‌م شێوه‌یه‌ ناسراو نه‌بوو، گرنگی پێدراو نه‌بوو یان نه‌یده‌ویست ئه‌م شتانه‌ بکات، و ئه‌وه‌ زیره‌کی که‌سه‌ ناوخۆییه‌کانه‌ یه‌کێک له‌ هۆکاره‌کان بۆچی ئێمه‌ ده‌ڕۆین له‌ هۆڵی نانخواردن وه‌ک ئه‌وه‌ی که‌ ئێمه‌ لێوه‌ستاوین هۆڵی نانخواردن له‌گه‌ڵ وێنه‌ باوه‌ڕ پێنه‌کراوه‌کان له‌سه‌ر سه‌قفه‌که‌ کۆبونه‌وه‌ی پاشایانه‌ هه‌موو دراماکه‌ لێره‌ له‌م شوێنه‌ کراوه‌ که‌ پاشای ئینگلیزی سه‌ری بڕا بۆچی ئێمه‌ له‌ شوێنی وه‌ک ئه‌مه‌، تاجی وه‌ک ئه‌وه‌ به‌ره‌و ناو شار، ئه‌وه‌یه‌ ئێمه‌ زیاتر و زیاتر ده‌ڕۆین به‌ره‌و هێز و توانای خه‌ڵکه‌کانمان، وه‌ پێویسته‌ ئه‌وه‌ بسه‌لمێنین

که‌ ئه‌وه‌ مانای ئەوەیە جیاوازی هه‌یه‌ له‌ وڵاته‌ جیاوازه‌کاندا له‌به‌ریتانیا، له‌وانه‌یه‌ ته‌ماشاکردنی فه‌ڕه‌نسییه‌کان بێت له‌ فێربوون له‌ فه‌ڕه‌نسییه‌کانه‌وه‌ هه‌ڵبژاردنی ڕاسته‌وخۆی سه‌رۆک شاره‌وانیه‌کان له‌ شوێنێکدا له‌ سیسته‌می کۆمه‌ڵگه‌ی فه‌ڕه‌نسیدا له‌ ئه‌فغانستان، له‌وانه‌یه‌ ئه‌وه‌ بگه‌یه‌نێت له‌ جیاتی جه‌خت کردنه‌وه‌ له‌سه‌ر هه‌ڵبژاردنێکی گه‌وره‌ی سه‌رۆکایه‌تی و په‌رله‌مانی پێویست بوو ئه‌وه‌مان ته‌واو کردایه‌ که‌ له‌ ده‌ستوری ئه‌فغانی هه‌یه‌ هه‌ر له‌سه‌رەتاوه‌، که‌ هه‌ڵبژاردنی ناوخۆیی بکردایه‌ له‌ ئاستی ناوچه‌یی و خه‌ڵکی پارێزگاری هه‌رێمه‌کانیان هه‌ڵبژاردایه‌

به‌ڵام. بۆ هه‌رکارێکی له‌م شێوه‌یه‌ ڕاستگۆیی له‌ قسه‌کردندا، دیموکراسی ناوخۆییە پرسیاره‌که‌ ئه‌وه‌ نیه‌ که‌ سیاسه‌تمه‌داره‌کان چی ده‌که‌ن پرسیاره‌که‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ هاوڵاتیه‌کان چی ده‌که‌ن بۆئه‌وه‌ی سیاسه‌تمه‌داره‌کان ڕاستگۆبن، کۆمه‌ڵگاکه‌ پێویسته‌ ڕێگه‌یان پێبدات که‌ ڕاستگۆبن وه‌ میدیا، که‌ نێوانی سیاسه‌تمه‌داران و کۆمه‌ڵگه‌ ڕێک ده‌خات، پێویسته‌ ڕێگه‌ به‌ سیاسه‌تمه‌داره‌کان بدات که‌ ڕاستگۆبن ئه‌گه‌ر دیموکراسی ناوخۆیی پێشکه‌ش کردن بێت، ئه‌وه‌ له‌باره‌ی چالاکی و تێکه‌ڵ بونی هاوڵاتیان ئه‌وه‌ ده‌بێت

به‌شێوه‌یه‌کی تر، ئه‌گه‌ر دیموکراسی بنیادبنرێته‌وه‌ دووباره‌ ده‌نگ بداته‌وه‌ و ببوژێته‌وه‌ پێویسته‌ نه‌ک بۆ کۆمه‌ڵگه‌ تافێربن که‌ متمانه‌ به‌ سیاسه‌تمه‌داران بکه‌ن به‌ڵکو بۆ سیاسه‌تمه‌دارانه‌ بۆ فێربون بۆ متمانه‌کردن به‌ کۆمه‌ڵگه‌ زۆر سوپاس، چه‌پڵه‌ لێدان