جۆرجێت موڵهایەر: تراژیدیای هەتیوخانەکان

بە درێژایی ئەورروپا و ئاسیای ناوەڕاست نزیکەی یەک ملیۆن منداڵ دەژین لە ناو دامەزراوەی نیشتەجێ کردندا کە پێیان دەگوترێت هەتیوخانە زۆرینەی خەڵک وا بیر لە هەتیو خانە دەکەنەوە کە ژینگەیەک بێت بۆ چاودێری کردنی منداڵان هەندێکی تریان زیاتر لەبارەی چۆنیەتی گوزەران کردنی ئەو شوێنەوە دەزانن بەس من هێشتا هەر وەک شوێنی شەیتابی تەماشای ئەو شوێنانە دەکەم هەرچۆنێک بێت، ئەی ئێمە ئەو هەموو منداڵە بێ دایک و باوکانە لە کوێ دا بنێین؟

لێکۆڵینەوەیەکی ٦٠ ساڵە ئەوەی نیشان داوە کە جیا کردنەوەی منداڵان لە خێزانەکانیان و ناردنیان بۆ دامەزراوەی گەوەرە گەورە بە تەواوەتی زیان بە تەندرووستی و گەشەکردنیان دەگەیەنێت ئەمش بە تایبەتی بە نیسبەت منداڵانی بچوکەوە ڕاستە وەک دەزانین، منداڵ کە لەدایک دەبێت هێشتا ماسولکەکانیان بە تەواوەتی گەشەی نەکردووە تەنەنانەت مێشکیشیان گەشەی نەکردووە لە ماوەی سێ ساڵی یەکەمی تەمەنیاندا مێشکیان گەشە دەکات تاکو دەگاتە قەبارەی تەواوەتی، لەگەڵ ئەمانەشدا، زۆرینەی گەشە لە شەش مانگی یەکەمدا ڕوو دەدات. مێشک گەشە دەکات بە گوێرەی ئەو ئەزموونە نوێیانەی کە منداڵەکە ڕوو بە ڕووی دەبێتەوە بۆ نمونە هەر کاتێک منداڵەکە شتێکی نوێ فێر دەبێت کاتێک بە چاوەکانی لە شتێک وورد دەبێتەوە کاتێک جوڵەیەک دەکات یان بە دەم و چاو شتێک دەردەبڕیت یان شتێک هەڵدەگرێتەوە، وشەیەک درووست دەکات یاخود هەڵدەستێ تە سەر پێ لەو کاتانەدا، ڕایەڵەیەکی نوێ لە مێشکدا درووست دەبێت ئەوانەی کە تازە دەبنە دایک و باوک سەریان لە خێرایی ئەم فێربوونە سوڕماوە بە تەواوی سەریان سوڕماوە و دڵخۆشن بە ژیری منداڵەکانیان دڵخۆشییەکەیان بۆ منداڵەکانیان دەردەبڕن ئەوانیش بە زەردەخەنە و ویستێکی زۆر زیاترەوە بۆ فێربوون وەڵامیان دەدەنەوە ئەم پەیوەندییە بەهێزەی نێوان باوان و منداڵەکانیان دەبێتە بنەمای پێشکەوتنی جەستەیی و کۆمەڵایەتی و هەروەها گەشەی زمانەوانی و ڕۆشنبیری و هتد ئەوە بنەمای هەموو پەیوەندییەکانی داهاتووی نێوان هاوڕێکانە لەگەڵ هاوڕێکانیان و لەگەڵ منداڵەکانیشیان ئەم گەشەیە زۆر بە شێوەیەکی سرووشتی لە زۆربەی خێزانەکاندا ڕوو دەدات بە شیوەیەک کە تەنانەت ئاگادار نین، زۆر لە ئێمە بێ ئاگاین لە گرنگی ئەو بابەتە لە گەشەی مرۆڤایەتیدا، هەروەها لە گەشەکردن بە کۆمەڵگایەکی تەندرووستدا تەنها لەو کاتانەدا کە شتەکان باش نین هەست بە گرنگی منداڵ و خێزان دەکەین

لە مانگی هەشتی ساڵی ١٩٩٣دا، دەرفەتی ئەوەم هەبوو کە بەچاوی خۆم ئەو کاریگەرییە گەورەیە ببینم کە هەتیو خانە و غیابی دایک و باوک لەسەر منداڵانی درووست دەکات ئەو کاریگەرییە گەورەیە ببینم کە هەتیو خانە و غیابی دایک و باوک لەسەر منداڵانی درووست دەکات ئەوانەمان کە ئەو ڕاپۆرتە ڕۆژنامەوانییەیەمان بە بیرە کە لە ڕۆمانیا لە دوای شۆڕشی ١٩٨٩دا نووسرابوو دیسان ترسەکانی ئەو باروودۆخەی ئەو سەردەمەمان بە مێشکدا دێت داوام لێ کرابوو کە هاوکاری بەڕێوبەری دامەزراوەیەکی گەورە بدەم بۆ ڕێگری کردن لە جیابوونەوەی منداڵان لە باوانیان کە لەو دامەزراوەیەدا ٥٥٠ ساوای تێدا بوو، ناوی هەتیوخانەی "چاوچیسکیو" بوو پێیان وتبووم کە باردۆخەکە زۆر لە پێشوو باشترە لەبەر ئەوەی لەگەڵ ژمارەیەکی زۆر لە منداڵاندا پێشتر کارم کردبوو، چاوەڕێی ئەوە بووم کە دامەزراوەکە پڕ بێت لە دەنگە دەنگ بەڵام هەر وەک پەرستگایەک بێ دەنگ بوو گران بوو بڕوا بەوە بکەیت کە ئەو شوێنە منداڵی تیا بێت بەڕێوەبەرەکەش ژوور لەسەر ژوور نیشانی دەدام هەمووی ڕەفەی چاکەت دانان بوو لەسەر یەکتری دانرا بوون کە لە هەر یەکێکیاندا منداڵێکی تێدا پاڵکەوتبوو لە ئاسمانی دەڕوانی لە ژوورێکدا کە ٤٠ منداڵی تازە لە دایکبووی تێدابوو، کەسیان نەدەگریان بەڵام دایبی میزاویم دەبینی لەگەڵ بێزاری منداڵەکانیش بەڵام تاکە دەنگێک کە ببیسترایە، تەنها دەنگێکی نزمی گریاناوی بوو گەورەی سستەرەکان بە شانازییەوە پێی وتم ببینە منداڵەکانمان چەند ڕەوشت بەرزن دوای چەند ڕۆژێک بۆم دەرکەوت ئەو بێ دەنگییە حاڵەتێکی تایبەتی نەبوو ئەو منداڵانەی کە تازە لەدایکبوون بۆ چەند کاتژمێرێک دەگرین بەڵام هیچ کام لە پێداویستییەکانیان بۆ جێ بە جێ نەدەکرا، بۆیە چیتر فێربوون کە کەس بێزار نەکەن، لە ماوەی چەند ڕۆژێکدا هیچ داواکارییەکیان نەدەما و بۆخۆیان لە ئاسمانیان دەڕوانی وەک هەموو منداڵەکانی تر

لەماوەی ئەو ساڵانەدا، خەڵکانێکی زۆر و چەندین ڕاپۆرت سەرزەنشتی بەڕیەبەرێتی ئەو دامەزراوەیەیان دەکرد بۆ ئەو ئازارانەی کە بە منداڵانیان گەیاندووە، بەڵام زۆر جار یەک کارمەند لە ستافەکە ئاگاداری ١٠-٢٠ تەنانەت ٤٠ منداڵیش دەبوو ئەوان جگە لە جێ بە جێ کردنی بەرنامە دانراوەکان هیچ شتێکی تر ناتوانن بکەن منداڵەکان دەبێت کاتژمێر ٧ لە خەو هەڵبستێنرێن، ٧:٣٠ نانیان بدرێتێ لە کاتژمێر ٨ دا دەبێت دایبییەکانیان گۆڕدرابێت، کەواتە ئەندامانی ستافەکە تەنها ٣٠ خولەکیان لەبەردەستدایە کە بۆ نان دان بە ١٠ بۆ ٢٠ منداڵ ئەگەر دایبی یەکێک لە منداڵەکان پیس بێت لە کاتژمێر ٨:٣٠ دا، دەبێت چاوەڕێ بکات بۆ ماوەی چەند کاتژمێرێکی تر، تا وەکو جارێکی تر دایبییەکەی بگۆڕدرێت پەیوەندی ڕۆژانەی منداڵان لەگەل مرۆڤی تردا تەنها لە چەند خولەکێکی کەمدا خۆی دەبینێت وەک ئەوەی نانیان دەدرێتێ یان دەگۆڕدرێن ئەگینا تاکە شتێک کە دایم بتوانن بیبینن سەقفی ژوورەکەیە دیوارەکانە، یاخود عەلاگەی جل هەڵواسینەکانە

لە دوای یەکەم سەردانمەوە بۆ هەتیوخانەی چاوچیسکیو سەدان شوێنی ئاوهام لە نزیکەی ١٨ وڵاتی تردا بینیوە هەر لە جمهوری چیک-ەوە تا وەکو سودان لە هەموو ئەو کلتور و شوێنە جیاوازانەدا هەتیوخانەکان، گوزەرانی منداڵان لەو شوێنانەدا بە شیوەیەکی بیزار کەر چون یەکن کەمی یاخود نەبوونی هاندان دەبێتە هۆی ئەوەی منداڵان خۆیان خۆیان هانبدەن وەک یاری کردن بە دەستەکان ، یان لەخۆوە توڕەبوون و چاک بوونەوە یاخود دوژمنانە ڕەفتار دەکەن، هەروەها لە هەندێ دامەزراوەشدا هێورکەرەوەی دەرونی بەکاردەهێنرێت تا وەکو کۆنترۆڵی ڕەوشتی منداڵەکانی پێ بکەن لە کاتێکدا لە هەندێ هەتویخانەی تردا منداڵەکان دەبەستنەوە تا وەکو ڕێگەیان لێ بگرن لەوەی ئازار بە خۆیان یان بە منداڵانی تری بگەیەنن بە خێرایی ئەو منداڵانە بە نەخۆشی نەفسی هەژمار دەکرێن و دەگوێزرێنەوە بۆ ئەو دامەزراوەنی کە بۆ ئەو منداڵانەن کە نەخۆشی دەروونیان هەیە زۆربەی زۆری ئەو منداڵانە هەرگیز جارێکی تر لەو دامەزراوانە نایەنەوە دەرەوە ئەو منداڵانەش کە نەخۆشی دەروونیان نی یە، لە تەمەنی سێ ساڵیدا دەگوێزرێنەوە بۆ دامەزراوەیەکی تر، دواتریش لە ٧ ساڵیدا بۆ دانەیەکی تر، واتە دامەزراوەکان بەگوێرەی تەمەن و ڕەگەز جیاکراونەتەوە ئەوان بە بێ هیچ هۆکارێک لە خوشک و براکانیان جیا دەکرێنەوە زۆربەی کات بە بێ ئەوەی تەنها دەرفەتی خواحافیزیشیان بردێتێ، جیا دەکرێنەوە زۆر بە دەگمەن هێندەی پێویستیان دەدەنێ کە بیخۆن، زۆربەی کاتەکان برسین منداڵە گەورەکان هەڕەشە لە بچوکترەکان دەکەن. ئەوان فێر بوون کە چۆن بە زیندویی بمێننەوە، فێر دەبن کە بەرگری لە خۆیان بکەن، ئەگەر نا ژێر دەکەون

کاتێ کە دامەزراوەکان جێ دەهێڵن زۆر گرانە بە لایانەوە کە کە تێکەڵاوی کۆمەڵگا بن لە "مۆڵدۆڤا" ئافرەتی لاو کە لە هەتیو خانە گەورەکراون دە بەرانبەری ئافرەتانی تر کاری خراپیان لەگەڵدا دەکرێت هەروەها لە ڕوسیا، لێکۆڵینەوەیەک دەری خستووە کە دوو ساڵ دوای جێ هێشتنی هەتیوخانەکان گەنجەکان ٪٢٠ یان تۆماری تاوانیان هەیە لە ٪ ١٤ یان داوێن پیسیان کردووە و هەروەها ٪١٠ شیان خۆیان کوشتووە

بەڵام بۆچی ئەم هەموو بێ دایک و باوکە لە ئەوروپادا هەیە لە کاتێکدا کە شەڕ و کارەساتی گەورەی لەم ساڵانەی ڕابردوودا تێدا ڕووی نەداوە؟ لە ڕاستیدا، ٪٩٥ ی ئەو منداڵانە دایک و باکیان زیندوون کۆمەڵگاش ئەو خێزانانە سەرزەنەشت دەکات لەسەر ئەوەی کە منداڵەکانیان لە خۆیان مەحروم دەکەن، بەڵام لێکوڵینەوەکان ئەوەیان دەرخستووە کە زۆربەی دایک و باوکان منداڵەکانی خۆیانیان دەوێ، بەڵام هۆکاری سەرەکی لە پشت ناردنی منداڵان بۆ هەتیوخانەکان بریتییە لە فەقیری و نەخۆشی و دینداری زۆربەی وڵاتان گرنگیان بە گشتگیر کردنی قوتابخانەکانیان نەداوە هەر بۆیە تەنانەت ئەو منداڵانەش کە نەخؤشییەکی دەروونی ساکاریان هەیە دەنێردرێنە قوتابخانەی نیشتەجێ کردنی تایبەت لە تەمەنی شەش یان حەوت ساڵیدا کەلەوانەیە دامەزراوەکان سەدان میل لە ماڵی خۆیانەوە دوور بێت ئەگەر خێزانەکان هەژار بن، کارێکی سەخت دەبێت کە سەردانی منداڵەکانیان بکەن بۆیە پلە بە پلە ئەو پەیوەندییە خیزانییە نامێنێت لە پشت هەر ملیۆنە منداڵێکەوە لەو دامەزراوانەدا هەمیشە چیرۆکێکی دایک و باوک هەیە کە تووشی نا ئومێدی بوون و وا هەست دەکەن کە ئیتر هیچ هەڵبژاردنێکیان لە بەردەستدا نەماوە، وەک (ناتالیا) لە مۆڵدۆڤا کە تەنها هێندەی پارە هەبوو کە نانی پێ بدات بە منداڵەکەی بۆیە دەبوایە کە کوڕە گەورەترەکەی بنێرێت بۆ هەتیوخانە یاخود (دێزی) لە بولگاریا، کە ئاگای لە هەر چوار منداڵەکەی دەبوو و بەخێوی دەکردن لە ماڵەکەی خۆیدا، تا ئەو کاتەی کە مێردەکەی مرد دوای ئەوە دەبوایە بچێتە دەرەوە بۆ کار کردن هیچ پاڵنەرێکیشی نەبوو، هەستی دەکرد کە هیچ هەڵبژاردنی تری لە بەردەستدا نی یە تەنها ئەوە نەبێت کە منداڵێکیان بنێرێتە یەکێک لەو دامەزراوانەی کە چاودێری دەروونی منداڵان دەکەن یاخود ئە ڕێژە لە ڕادە بە دەرەی کچان کە زۆر لەوە دەترسن کە بە باوانیان بڵێن کە ئەوان دوو گیانن، و منداڵەکانیان لە نەخۆشخانە جێ دەهێڵن یاخود دایک و باوکە تازەکان، دووانە لاوەکان کە تازە بۆیان دەرکەوتووە کە یەکەمین منداڵیان نوقسانی هەیە لە بری ئەوەی شتێکی دڵخۆشکەریان پێ بگات لەبارەی دۆخی منداڵەکانیانەوە، دکتۆرەکانیان پێیان دەڵێن؛ لەبیری کەن، لە هەتیوخانەیەک جێی بهێڵن بڕۆنەوە ماڵەوە و منداڵێکی تەندرووستی تر درووست بکەن

ئەمە نە پێویستە و هەروەها نە ئەوەیە بڵێین کە هەر دەبێت بکرێت هەموو منداڵێک مافی ئەوەی هەیە لە خێزاندا بێت، شایەنی ئەوەیە و پیویستی بەوەیە کە خێزانی هەبێت، هەموو منداڵیک کاردانەوەیەکی سەرسوڕهێنەری تێدایە ئێمە دەتوانین ئەوەیان تێدا بەدی بکەین کاتێک کە لەو دامەزراوانە دەریان بهێنین و بیانگێڕینەوە بۆ ناو ئەو خۆشەویستیەی کە پێشتر لە خێزانەکەیدا هەبووە، دواکەوتنی گەشەکردنیشیان چاک دەبێتەوە نەردەوام دەبن لەسەر ژیانێکی ئاسایی و خۆش زۆر هەرزانتریشی تێ دەچێت کە پێداویستی بۆ خێزانەکان دابین بکەیت وەک لەوەی کە بۆ دامەزراوەکانی دابین بکەیت لێکۆڵینەوەیەک پێشنیاری ئەوەی کردووە کە دامەزراندنی یەکەی هاوکاری کردنی خێزان نزیکەی ٪١٠ ی دامەزراندی هەتیوخانەیەکی تی دەچێت لە کاتێکدا کە ئەگەر بە کوالیتی زۆر باشیش خزمەتیان بکەن هێشتا ٪٣٠ ئەو بڕەی تێ دەچێت کە لە دامەزراوەکاندا خەرج دەکرێت ئەگەر بڕێکی کەمتریش لەوە لە منداڵاندا خەرج بکەین ، بەلام لە خزمەتگوزارییەکی دروستدا دەتوانین بڕێکی لێ پاشەکەوت بکەین و دووبارە بەکاریان بهێنینەوە تا وەکو بە کوالیتییەکی باش خزمەتی ئەو منداڵانەی پی بکەین کە خاوەن پێداویستی زۆر تایبەتن

لە سەرانسەری ئەوروپا، بزوتنەوەیەک لە گەشەدایە کە کە گرنگی دەدات بە گۆڕینی ئەو دامەزراوە گەورانەی کە کوالیتییەکی نزمیان هەیە لە خزمەتکردنی منداڵان و پێشکەشکردنی خزمەتگوزارییە کۆمەڵایەتییەکاندا هەروەها منداڵان دەپارێزن و ڕێگەیان بۆ خۆشدەکەن کە گەشە بکەن تاکو دەگەنە باشترین ئاستی گەشە، کاتێک کە لە ڕۆمانیا دەت بەکار بووم نزیکەی ٢٠ ساڵ لەمەوبەر، لەێ ٢٠٠،٠٠٠ منداڵ لەو دامەزراوەیەدا دەژیان، وە ڕۆژانە زیاتر و زیاتریشی بۆ دەهات ئێستا لە ١٠،٠٠٠ کەمترن، هەروەها یەکەی خزمەتگوزاری خێزانی لە سەرانسەری وڵاتەکەدا دامەزراوە لە مۆڵدۆڤا، سەرەڕای ئەو هەژارییە و ئەو کاریگەرییە نا لەبارەی قەیرانی ئابووری جیهانی، ژمارەی منداڵان لە هەتیوخانەکاندا نزیکەی ٪٥٠ کەمی کردووە لە ٥ ساڵی ڕابردوودا، لەگەڵ ئەوەی کە سەرچاوە داراییەکان تەرخان کرانەوە بۆ خزمەتکردنی خێزان و درووست کردنی قوتابخانەی گشتگیر زۆر لە وڵاتان گۆڕانکاریان لە پلانی نیشتیمانی خۆیاندا کرد کۆمیشنی ئەوروپا و دەسەڵاتدارانی تریش بۆ ڕیگەیەک دەگەڕێن کە پارە لە دامەزراوەکان بکێشنەوە و لە هاوکاری خێزانیدا سەرفی بکەن، وا لە کۆمەڵگا بکرێت کە خۆیان چاودێری منداڵەکانی خۆیان بکەن

بەڵام هێشتا زۆر شت ماوە کە بکرێت بۆ کۆتایی هێنان بە بە سیستم کردن و بە دامەزراوە کردنی مندالان لە هەموو ئاستێکی کۆمەڵگادا پێویستمان بە وریا کەرەوە هەیە خەڵکی دەبێت بزانن کە دامەزراوەکان چەندە ئازار بە منداڵان دەگەیەنن هەروەها باشترین بەدیل بۆ نەناردنی منداڵەکانیان بۆ هەتیوخانەش دەبێت بزانن ئەگەر خەڵکانێک دەناسن کە لە بەرنامەیاندایە کە پاڵپشتی هەتیوخانە بکەن دابێت بڕوای ئەوەیان لا درووست بکەین کە باشترە "پشتگیری یەکەی هاوکاری خێزانی "بکەن

پێکەوە، ئەمە یەکێک شیوەیەکە لە خراپ بەکارهێنانی منداڵان کە دەتوانین تا لە ژیانداین ڕیشەکێشی بکەین

سوپاس

چەپڵە لێدان