Էլիոթ Քրեյն՝ Խրոնիկ հիվանդությունների առեղծվածը

Ես մանկաբույժ անեսթեզեոլոգ եմ, ուստի ես գումար եմ վաստակում երեխաներին քնեցնելով։ (Ծիծաղ) Ես նաև գիտնական եմ ու անվճար քնեցնում եմ իմ հանդիսատեսին: (Ծիծաղ) Սակայն ես հիմնականում զբաղվում եմ մարդկանց ցավերը բուժելով`աշխատելով Պալո Ալտո քաղաքի Ստենֆորդ համալսարանին կից Պակարդ մանկական հիվանդանոցում: Եվ հենց այդ ասպարեզում 20-25 տարվա իմ ունեցած փորձը ինձ թույլ է տալիս այսօր ձեզ հաղորդել հետևյալը. ցավը հիվանդություն է:

Դուք սովորաբար կարծում եք, որ ցավը հիվանդության ախտանիշ է: Եվ դա հիմնականում հենց այդպես է: Այն կամ ուռուցքի կամ որևէ վարակի, կամ բորբոքման կամ էլ վիրահատության ախտանիշ է: Սակայն 100-ից մոտ 10 դեպքում հիվանդի ապաքինվելուց հետո ցավը դեռ շարունակվում է: Այն տևում է ամիսներ, և հաճախ` նույնիսկ տարիներ: Եվ այս դեպքում ցավն ինքնին դառնում է հիվանդություն: Նախքան ձեզ կպատմեմ, թե ինչպես է մեր կարծիքով այս ամենը տեղի ունենում և ինչ կարող ենք անել նման դեպքերում, ես կցանկանայի ձեզ ցույց տալ, թե ինչ են զգում իմ հիվանդներն նման պահերին: Պատկերացրեք, խնդրեմ, որ ես փետուրով թեթևակի շոյում եմ ձեր թևը, ճիշտ այնպես, ինչպես հիմա իմն եմ շոյում: Այժմ պատկերացրեք, որ ես նույն բանը անում եմ սրանով: Խնդրում եմ մնացեք ձեր տեղերում նստած: (Ծիծաղ) Ամբողջովին այլ զգացողություն է: Իսկ այն ի՞նչ կապ ունի խրոնիկ հիվանդության հետ: Պատկերացրեք, խնդրեմ, այս երկուսը միաժամանակ: Պատկերացրեք, թե ինչպիսին կլիներ ձեր կյանքը, եթե ես ձեզ շոյեի այս փետուրով, սակայն ձեր ուղեղն ասեր ձեզ, որ դուք սա եք զգում: Եվ դա հենց այն է ինչ զգում են խրոնիկ հիվանդությամբ տառապող իմ հիվանդները: Իրականում, եկեք մի ավելի վատ բան պատկերացնենք: Պատկերացրեք, ես այս փետուրով շոյում եմ ձեր երեխայի թևը, իսկ նրա ուղեղը նրան ասում է, որ ես այն շոյում եմ այս շիկացած զոդալամպով:

Ահա թե ինչ է զգում իմ հիվանդը` Չենդրելը, որին դուք տեսնում եք այս լուսանկարում: Ինչպես տեսնում եք, նա երիտասարդ գեղեցիկ կին է: Նա 16 տարեկան էր, երբ անցյալ տարի ես հանդիպեցի նրան, ու այդ ժամանակ նա տենչում էր դառնալ պրոֆեսիոնալ պարուհի: Եվ հենց իր պարի պարապմունքներից մեկի ժամանակ նա ընկավ իր թևի վրա և ոլորեց դաստակը: Այժմ դուք, ինչպես և նա, հավանաբար կմտածեք, որ դաստակ ոլորելը թեթև բան է մարդու կյանքում: Փաթաթեք դաստակը էլաստիկ վիրակապով, մեկ կամ երկու շաբաթ իպոբրուֆեն ընդունեք և վերջ: Բայց Չենդրելի դեպքում սա պատմության սկիզբն էր միայն: Ահա թե ինչ տեսք ուներ նրա թևը, երբ նա իր դաստակը ոլորելուց երեք ամիս անց եկավ իմ կլինիկա: Ակնհայտ երևում է, որ նրա թևը գունատ է և մանուշակագույն երանգ ունի: Դիպչելիս զգացվում էր, որ այն անկենդան մամնի պես սառն է: Մկանները կծկվել էին, կաթվածահար եղել` մեր լեզվով ասած դիստոնիկ էին: Ցավը դաստակից տարածվել էր ներքև` դեպի ձեռքերը, մատների ծայրերը և վերև` դեպի արմունկը ու գրեթը հասել էր ուսին:

Սակայն ամենավատն այն չէր, որ նա 24 ժամ շարունակ ցավեր ուներ, այլ այն, որ նրա մոտ ալոդինիա էր։ Վերջինս իմ` քիչ առաջ փետուրով և զոդալամպով նկարագրած երևույթի բժշկական տերմինն է: Անգամ ձեռքի, մատների, հագուստի թևքի, շորի թեթևակի հպումը նրան տանջալից և այրող ցավ էր պատճառում:

Սակայն ինչպե՞ս կարող է նյարդային համակարգը այս ամենն այսքան սխալ ընկալել: Ինչպե՞ս կարող է մեր նյարդային համակարգը սխալ մեկնաբանել ձեռքի հպումի նման անմեղ զգացողությունը և այն վերածել անտանելի մի զգացողության, որն առաջանում է կրակի բոցերի հպումից: Դուք հավանաբար կարծում եք, որ նյարդային համակարգը ձեր մարմնի մեջ լարերով միացված է այնպես, ինչպես որ ձեր տունը: Ձեր տանը հոսանքի լարերը պատի միջով մտնում են անջատիչի մեջ, այնտեղից անցնում են առաստաղի մեջ տեղադրված ճյուղավորման տուփ, որտեղից էլ դրանք հասնում են վոլֆրամ լամպ: Եվ երբ որ միացնում եք անջատիչը, լույսը վառվում է: Իսկ երբ անջատում եք անջատիչը, լույսը մարում է: Այսպես են մարդիկ պատկերացնում մեր նյարդային համակարգը: Եթե դուք մուրճով հարվածում եք ձեր բութ մատին, ձեր թևի լարերը, որոնք մենք, իհարկե, անվանում եք նյարդեր, այդ տեղեկությունը փոխանցում են ողնուղեղում գտնվող «ճյուղավորման տուփ», որտեղ նոր լարերը` նոր նյարդերը, ընկալում են տեղեկությունը, փոխանցում այն ձեր ուղեղին, որից հետո էլ դուք գիտակցում եք, որ ձեր բութ մատը վնասված է:

Սակայն մարդկային օրգանիզմում տեղի ունեցող այս երևույթը շատ ավելի բարդ է: Մարդիկ կարծում են, որ ողնուղեղում գտվող ճյուղավորման տուփը պարզ է, որտեղ մի նյարդը միանում է իրեն հաջորդող նյարդին` անջատելով փոքրիկ քանակի նեյրոմիջնորդանյութ կոչվող քիմիական տեղեկատվություն, գծային կերպով։ Իրականում, սակայն, նեյրոմիջնորդանյութը ողնուղեղով տարածվում է երեք ուղղությամբ` հորիզոնական, ուղղահայաց, վերև և ներքև, և այն փոխազդեցության մեջ է մտնում իրեն շրջապատող բջջիջների հետ: Այս գլիալ կոչվող բջիջները մի ժամանակ համարվում էին ողնուղեղի համար ոչ կարևոր կառուցվածքային տարրեր, որոնց գործառույթը ոչ այլ ինչ էր քան օրգանիզմում բոլոր կարևոր մասնիկները, ինչպիսիք են օրինակ նյարդերը, իրար միացնելը: Սակայն պարզվում է, որ գլիալ բջիջները շատ կարևոր դեր են խաղում զգայական ապրումների կարգավորման, սրացման, իսկ ցավի դեպքում նաև դրանց խեղաթյուրման հարցում: իսկ ցավի դեպքում նաև դրանց խեղաթյուրման հարցում: Նրանց ԴՆԹ-ն սկսում է նոր պրոտեիններ սինթեզել, որոնք էլ տարածվում են և սկսում փոխազդել հարևան նյարդերի հետ: Այնուհետև, դրանք սկսում են արտադրել իրենց նեյրոմիջնորդանյութը: Իսկ այս նեյրոմիջնորդանյութերը իրենց հեթին ևս տարածվում են և ակտիվացնում հարևան գլիալ բջիջներին: Եվ այսպես շարունակ, մինչև որ ձևավորվում է պատասխան ռեակցիայի շղթա։

Սա նման է նրան, որ մեկը գա ձեր տուն, ձեր պատերի մեջ եղած լարերը փոխի այնպես, որ երբ դուք հաջորդ անգամ լույսի անջատիչը միացնեք, մյուս հարկում ձեր զուգարանում ջուրը հոսի , կամ ձեր աման լվանալու սարքը միանա, կամ էլ ձեր համակարգչի մոնիտորը անջատվի: Սա խելագարություն է, սակայն իրականում հենց սա է տեղի ունենում խրոնիկ ցավի դեպքում: Հենց սա է պատճառը, որ ցավն ինքնին դառնում է իր իսկ հիվանդությունը: Նյարդային համակարգը ճկունություն ունի: Այն փոխվում և ձևափոխվում է` ի պատասխան ազդակների:

Լավ իսկ ի՞նչ կարող ենք անել այս խնդիրը լուծելու համար: Ի՞նչ կարող ենք անել Չենդլերի և նման դեպքերում: Նման հիվանդների համար մեր առաջարկած բուժումը դեռևս թերի է: Մենք նրանց բուժում ենք ընդամենը հիվանդության ախտանիշները ձևափոխող դեղամիջոցներով` ցավազրկող հաբերով, որոնք, անկեղծ ասած, շատ արդյունավետ չեն այս տեսակ ցավի համար: Մենք քնեցնում ենք այն նյարդերը, որոնք ակտիվ են և աղմկոտ, սակայն պետք է լինեին հանգիստ, տեղային անզգայացման օգնությամբ: Եվ ամենակարևորը մենք դիմում ենք ֆիզիկական թերապիայի խիստ ու հաճախ տհաճ գործընթացի օգնությանը, որպեսզի նյարդային համակարգում գտնվող նյարդերին սովորեցնենք նորից բնական ձևով արձագանքել առօրյա գործողություններին և զգայական փորձին, որոնք կյանքի անքակտելի մասն են կազմում: Սրա հետ մեկտեղ մենք կիրառում ենք նաև ինտենսիվ հոգեթերապիայի կուրս, որպեսզի կարողանանք վերացնել այն ընկճվածությունը, հուսահատությունը և դեպրեսիան, որը մշտապես ուղեկցում է սուր, խրոնիկ ցավին:

Սա հաջողված փորձ է, ինչպես երևում է այս տեսանյութից Չենդլերի մասին, նա մեր հանդիպումից երկու ամիս անց արդեն ետ սալտո է անում: Ես երեկ ճաշել եմ նրա հետ, որովհետև նա հիմա այստեղ Լոնգ Բիչի նահանգային համալսարանում պար է սովորում։ Նա իրեն պարզապես հրաշալի է զգում:

Սակայն ապագան նույնիսկ ավելի պայծառ է: Ապագան խոստանում է նոր դեղամիջոցներ, որոնք ոչ թե մեր ձեռքի տակ եղած ախտանիշները փոխող հաբեր են, որոնք ուղղակի քողարկում են խնդիրը, ինչն ունենք այժմ, այլ հիվանդությունը փոխող դեղորայք: Դրանք իսկապես կհասնեն խնդրի բուն պատճառին, կգրոհեն այդ գլիալ բջիջները, կամ այդ կործանարար սպիտակուցները, որոնք արտադրում են գլիալ բջիջներ, որոնք էլ տարածվում են և կենտրոնական նյարդային համակարգի խաթարման պատճառ հանդիսանում, կամ էլ կազդեն ճկունության վրա, որն ընդունակ է խեղաթյուրել և սրացնել զգայական փորձը, որ մենք ցավ ենք անվանում: Ուստի ես հավատում եմ,

որ ապագայում Ջորջ Քարլինի մարգարեական խոսքերը կիրականանան: Նա ասում էր. «Իմ փիլիսոփայությունն է` առանց ցավի, առանց ցավի»:

Շատ շնորհակալություն:

(Ծափահարություններ)