Σιρίν Νεσάτ: Τέχνη στη εξορία

Η ιστορία που θέλω να μοιραστώ μαζί σας σήμερα είναι οι προκλήσεις μίας Ιρανής καλλιτέχνιδας, μίας Ιρανής γυναίκας καλλιτέχνιδας, μίας Ιρανής γυναίκας καλλιτέχνιδας, που ζει στην εξορία. Έχει τα συν του και τα πλην του. Στην αρνητική πλευρά, δεν μπορώ να αποφύγω την πολιτική. Κάθε Ιρανός καλλιτέχνης, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, είναι πολιτικός. Η πολιτική έχει διαμορφώσει τις ζωές μας. Αν ζεις στο Ιράν, αντιμετωπίζεις λογοκρισία, παρενοχλήσεις, συλλήψεις, βασανιστήρια -- ενίοτε, εκτέλεση. Αν ζεις στο εξωτερικό, όπως εγώ, αντιμετωπίζεις τη ζωή στην εξορία -- τον πόνο της προσμονής και τον αποχωρισμό από τους αγαπημένους σου και την οικογένειά σου. Δε βρίσκουμε λοιπόν τον ηθικό, συναισθηματικό, ψυχολογικό και πολιτικό χώρο για να απομακρυνθούμε από την πραγματικότητα της κοινωνικής ευθύνης.

Παραδόξως, μία καλλιτέχνις όπως εγώ βρίσκεται στη θέση να είναι η φωνή, η εκπρόσωπος του λαού μου, έστω και αν, πραγματικά, δεν έχω πρόσβαση στην ίδια μου τη χώρα. Επίσης, άνθρωποι όπως εγώ, δίνουμε δύο μάχες σε διαφορετικά πεδία. Ασκούμε κριτική στη Δύση, την αντίληψη της Δύσης για την ταυτότητά μας -- για την εικόνα που κατασκευάζεται για εμάς, για τις γυναίκες μας, την πολιτική μας, τη θρησκεία μας. Ήμαστε εκεί για να αισθανόμαστε περηφάνεια και να εμμένουμε στο σεβασμό. Και ταυτόχρονα, δίνουμε μία άλλη μάχη. Ενάντια στο καθεστώς μας, την κυβέρνησή μας -- την απαίσια κυβέρνησή μας, [που] έχει διαπράξει κάθε έγκλημα για να μείνει στην εξουσία. Οι καλλιτέχνες μας κινδυνεύουν. Είμαστε σε μία θέση κινδύνου. Είμαστε απειλή για την κυβερνητική τάξη.

Αλλά ειρωνικά, αυτή η κατάσταση μας έχει δώσει δύναμη σε όλους, γιατί ως καλλιτέχνες θεωρούμαστε κεντρικό στοιχείο στον πολιτιστικό, πολιτικό, και κοινωνικό διάλογο στο Ιράν. Είμαστε εκεί για να εμπνέουμε, να προκαλούμε, να κινητοποιούμε, να φέρνουμε ελπίδα στο λαό μας. Είμαστε οι ρεπόρτερ του λαού μας, και επικοινωνούμε με τον έξω κόσμο. Όπλο μας είναι η τέχνη. Ο πολιτισμός είναι μία μορφή αντίστασης. Καμιά φορά ζηλεύω τους δυτικούς καλλιτέχνες για την ελευθερία έκφρασής τους -- για το γεγονός πως μπορούν να απομακρυνθούν από την πολιτική -- από το γεγονός πως υπηρετούν μόνο ένα κοινό, κυρίως τη δυτική κουλτούρα. Αλλά επίσης, ανησυχώ για τη Δύση, γιατί συχνά σε αυτή τη χώρα, σε αυτό το δυτικό κόσμο που έχουμε, ο πολιτισμός κινδυνεύει να γίνει μία μορφή ψυχαγωγίας. Ο λαός μας εξαρτάται από τους καλλιτέχνες μας, και ο πολιτισμός είναι πέρα από την επικοινωνία.

Το ταξίδι μου ως καλλιτέχνις ξεκίνησε από ένα πολύ προσωπικό μέρος. Δεν ξεκίνησε για να κάνει κοινωνική κριτική για τη χώρα μου. Το πρώτο που βλέπετε μπροστά σας έγινε όταν γύρισα στο Ιράν για πρώτη φορά μέτα από ένα αποχωρισμό που κράτησε 12 χρόνια. Ήταν μετά την Ισλαμική Επανάσταση του 1979. Όσο απουσίαζα από το Ιράν η Ισλαμική Επανάσταση έφτασε στο Ιράν και είχε αλλάξει ολοκληρωτικά τη χώρα από τον Περσικό στον Ισλαμικό πολιτισμό. Γύρισα κυρίως για να επανενωθώ με την οικογένειά μου και να επανασυνδεθώ με ένα τρόπο που βρήκα τη θέση μου στην κοινωνία. Αλλά αντιθέτως βρήκα μία χώρα τελείως ιδεολογική και την οποία δεν αναγνώριζα πλέον. Επιπλέον, ενδιαφέρθηκα πολύ, καθώς αντιμετώπιζα προσωπικά διλήμματα και ερωτήσεις, αφοσιώθηκα στη μελέτη της Ισλαμικής Επανάστασης -- πώς, πραγματικά, είχε μεταμορφώσει με απίστευτο τρόπο τις ζωές των Ιρανών γυναικών. Βρήκα το αντικείμενο των Ιρανών γυναικών εξαιρετικά ενδιαφέρον, τον τρόπο με τον οποίο οι γυναίκες του Ιράν, ιστορικά, έμοιαζαν να ενσαρκώνουν την πολιτική μεταμόρφωση. Κατά κάποιον τρόπο, μελετώντας μία γυναίκα, μπορείς να διαβάσεις τη δομή και την ιδεολογία της χώρας.

Δημιούργησα λοιπόν ένα σώμα εργασίας που αμέσως αντιμετώπισε τις προσωπικές μου ερωτήσεις στη ζωή, και συγχρόνως έφερε τη δουλειά μου σε ένα ευρύτερο διάλογο -- το μαρτύριο, την ερώτηση για αυτούς που θεληματικά στέκονται στο σταυροδρόμι της αγάπης για το Θεό, της πίστης, αλλά και της βίας και του εγκλήματος και της κακίας. Για μένα, αυτό έγινε απίστευτα σημαντικό. Και εντούτοις, είχα μία ασυνήθιστη θέση ως προς αυτό. Ήμουν μία ξένη που γύρισα στο Ιράν για να βρω τη θέση μου, αλλά δεν ήμουν σε θέση να ασκήσω κριτική στην κυβέρνηση ή την ιδεολογία της Ισλαμικής Επανάστασης. Αυτό άλλαξε σιγά σιγά καθώς βρήκα τη φωνή μου και ανακάλυψα πράγματα που δεν ήξερα πως θα ανακαλύψω. Η τέχνη μου λοιπόν έγινε κάπως πιο κριτική. Το μαχαίρι μου έγινε κάπως πιο κοφτερό. Και βρέθηκα σε μία ζωή στην εξορία. Είμαι μία νομάς καλλιτέχνις. Δουλεύω στο Μαρόκο, στην Τουρκία, στο Μεξικό. Πάω παντού για να προσποιηθώ πως είμαι στο Ιράν.

Τώρα κάνω ταινίες. Πέρσι τελείωσα μία ταινία που λεγόταν "Γυναίκες Δίχως Άντρες." Η ταινία επιστρέφει στην ιστορία, αλλά ένα άλλο κομμάτι της Ιρανικής μας ιστορίας. Επιστρέφει στο 1953 όταν η αμερικανική CIA οργάνωσε ένα πραξικόπημα και απομάκρυνε ένα δημοκρατικά εκλεγμένο ηγέτη, το δόκτωρα Μοσάντεχ. Το βιβλίο γράφεται από μία Ιρανή, τη Σαρνούς Παρσιπούρ. Είναι ένα μυθιστόρημα μαγικού ρεαλισμού. Το βιβλίο είναι απαγορευμένο, και εκείνη πέρασε πέντε χρόνια στη φυλακή. Η εμμονή μου με αυτό το βιβλίο, και ο λόγος που το έκανα ταινία, είναι γιατί αντιμετωπίζει συγχρόνως το ερώτημα του να είσαι γυναίκα -- παραδοσιακά, ιστορικά στο Ιράν -- και το ερώτημα τεσσάρων γυναικών που ψάχνουν για μία ιδέα αλλαγής, ελευθερίας και δημοκρατίας -- καθώς η χώρα του Ιράν, ισότιμα, σαν άλλος ένας χαρακτήρας, επίσης πάλευε για μία ιδέα ελευθερίας και δημοκρατίας και ανεξαρτησίας από εξωτερικές επεμβάσεις.

Έκανα αυτή την ταινία γιατί ένιωσα πως είναι σημαντικό να μιλήσει στους Δυτικούς για την ιστορία μας ως χώρας. Όλοι σας μοιάζετε να θυμάστε το Ιράν μετά την Ισλαμική Επανάσταση. Το Ιράν κάποτε ήταν μία κοσμική κοινωνία, και είχαμε δημοκρατία, και αυτή η δημοκρατία μας κλάπηκε από την αμερικανική κυβέρνηση, τη βρετανική κυβέρνηση. Η ταινία απευθύνεται επίσης στον Ιρανικό λαό και τους ζητά να επιστρέψουν στην ιστορία τους και να κοιτάξουν τον εαυτό τους προτού εξισλαμιστούν σε τέτοιο βαθμό -- τον τρόπο που ήμασταν, τον τρόπο που παίζαμε μουσική, την πνευματική μας ζωή. Και το κυριότερο, τον τρόπο με τον οποίο πολεμήσαμε για δημοκρατία. Αυτές είναι μερικές από τις σκηνές της ταινίας μου. Κάποιες εικόνες από το πραξικόπημα. Γυρίσαμε την ταινία στην Καζαμπλάνκα, επαναδημιουργώντας όλες τις σκηνές.

Η ταινία προσπάθησε να βρει μία ισορροπία ανάμεσα στην αφήγηση μιας πολιτικής ιστορίας και μιας φεμινιστικής ιστορίας. Καθώς είμαι εικαστική καλλιτέχνης, πραγματικά, ενδιαφέρομαι κυρίως να κάνω τέχνη -- τέχνη που υπερβαίνει την πολιτική, τη θρησκεία, το φεμινισμό, και να γίνει ένα σημαντικό, αιώνιο, παγκόσμιο έργο τέχνης. Η πρόκληση που αντιμετωπίζω είναι πώς να το πετύχω αυτό -- πώς να πω μία πολιτική ιστορία με μία αλληγορία -- πώς να σας ταρακουνήσω με τα αισθήματά σας, αλλά να κάνω και το μυαλό σας να δουλέψει. Αυτές είναι μερικές από τις εικόνες και τους χαρακτήρες της ταινίας. Τώρα έρχεται το πράσινο κίνημα -- το καλοκαίρι του 2009, καθώς η ταινία μου έβγαινε στα σινεμά -- ο ξεσηκωμός ξεκινά στους δρόμους της Τεχεράνης.

Αυτό που είναι απίστευτα ειρωνικό είναι πώς η περίοδος που προσπαθήσαμε να απεικονίσουμε στην ταινία, η κραυγή για δημοκρατία και κοινωνική δικαιοσύνη, επαναλαμβάνεται τώρα ξανά στην Τεχεράνη. Το πράσινο κίνημα ενέπνευσε τον κόσμο. Έφερε πολύ προσοχή σε όλους αυτούς τους Ιρανούς που παλεύουν για βασικά ανθρώπινα δικαιώματα και δημοκρατία. Αυτό που ήταν ιδιαίτερα σημαντικό για μένα ήταν, ακόμα μια φορά, η παρουσία των γυναικών. Είναι μία απόλυτη πηγή έμπνευσης για μένα. Αν στην Ισλαμική Επανάσταση, οι εικόνες των γυναικών που απεικονίστηκαν ήταν υποταγμένες και δεν είχαν φωνή, τώρα είδαμε μία νέα φεμινιστική ιδέα στους δρόμους της Τεχεράνης -- μορφωμένες γυναίκες, με καινοτόμες ιδέες, μη παραδοσιακές, σεξουαλικά ανοικτές, ατρόμητες, και σοβαρά φεμινίστριες. Αυτές οι γυναίκες και αυτοί οι νέοι άνδρες ένωσαν τους Ιρανούς σε όλο τον κόσμο, μέσα και έξω.

Ανακάλυψα τότε γιατί αντλώ τόση έμπνευση από τις Ιρανές. Πως, κάτω από όλες τις συνθήκες, έχουν σπρώξει τα σύνορα. Έχουν αντιμετωπίσει την Αρχή. Έχουν παραβιάσει κάθε κανόνα με το μικρότερο και το μεγαλύτερο τρόπο. Και για άλλη μια φορά, αποδεικνύουν την αξία τους. Στέκομαι εδώ για να πω ότι οι Ιρανές έχουν βρει μία νέα φωνή, και οι φωνές τους μου δίνουν τη φωνή μου. Και είναι μεγάλη τιμή να είμαι μία Ιρανή γυναίκα και καλλιτέχνις, έστω και αν, για τώρα, πρέπει να εργάζομαι στη Δύση.

Σας ευχαριστώ πολύ.

(Χειροκρότημα)