Ρίτσαρντ Γουίλκινσον: Πώς οι οικονομικές ανισότητες βλάπτουν τις κοινωνίες

Όλοι γνωρίζετε την αλήθεια σχετικά μ' αυτά που θα σας πω. Η διαισθητική αντίληψη πως οι ανισότητες είναι διχαστικές και κοινωνικώς διαβρωτικές υφίσταται πριν ακόμη από την Γαλλική Επανάσταση. Αυτό που άλλαξε είναι ότι τώρα μπορούμε να δούμε αποδείξεις, να συγκρίνουμε κοινωνίες, με περισσότερη ή λιγότερη ισότητα, και να δούμε τι προκαλούν οι ανισότητες. Θα σας δείξω αυτά τα δεδομένα και θα σας εξηγήσω γιατί οι συσχετισμοί που θα δείτε ισχύουν.

Πρώτα όμως δείτε πόσο άθλιοι είμαστε. (Γέλια) Θα ήθελα να ξεκινήσω με ένα παράδοξο. Εδώ βλέπετε το προσδόκιμο επιβίωσης σε σχέση με το Ακαθάριστο Εθνικό Προϊόν (ΑΕΠ) -- πόσο πλούσιες είναι οι χώρες κατά μέσον όρο. Βλέπετε ότι οι χώρες στα δεξιά, όπως η Νορβηγία και οι ΗΠΑ, διαθέτουν τον διπλάσιο πλούτο απ' το Ισραήλ, την Ελλάδα και την Πορτογαλία στ' αριστερά. Αυτό δεν δημιουργεί καμμία διαφορά στο προσδόκιμο ζωής. Δεν υπάρχει ούτε υπόνοια συσχέτισης εδώ. Εάν όμως κοιτάξουμε μέσα στις κοινωνίες υπάρχει αξιοσημείωτη διαστρωμάτωση στην υγεία η οποία διατρέχει την κοινωνία. Εδώ και πάλι βλέπουμε το προσδόκιμο επιβίωσης.

Εδώ έχουμε μικρές περιοχές της Αγγλίας και της Ουαλίας -- οι φτωχότερες στα δεξιά, οι πλουσιότερες στ' αριστερά. Μεγάλες οι διαφορές μεταξύ των φτωχών και ημών των υπολοίπων. Ακόμη και οι άνθρωποι που βρίσκονται λίγο κάτω από την κορυφή έχουν χειρότερη υγεία από εκείνους στην κορυφή. Έτσι, το εισόδημα έχει μεγάλη σημασία μέσα στις κοινωνίες και καμμία σημασία μεταξύ κοινωνιών. Η εξήγηση αυτού του παραδόξου είναι ότι, μέσα στις κοινωνίες μας, μιλάμε για το σχετικό εισόδημα ή αλλιώς κοινωνική θέση, κοινωνικό στάτους -- όπου βλέπουμε τον καθένα σε σχέση με τους άλλους και το μέγεθος των χασμάτων μεταξύ μας. Μόλις πάρετε μια ιδέα, αμέσως θ' αναρωτηθείτε: Τι συμβαίνει όταν οι διαφορές διευρύνονται ή συμπιέζονται, όταν οι διαφορές στο εισόδημα γίνονται μεγαλύτερες ή μικρότερες;

Αυτό ακριβώς πρόκειται να σας δείξω. Δεν χρησιμοποιώ υποθετικά δεδομένα. Τα αντλώ από τον ΟΗΕ -- τα ίδια ακριβώς διαθέτει και η Παγκόσμια Τράπεζα -- στην κλίμακα των οικονομικών διαφορών μέσα στις πλούσιες ανεπτυγμένες δημοκρατίες της ελεύθερης αγοράς. Το μέτρο που χρησιμοποιήσαμε, επειδή είναι εύκολο να το κατανοήσετε και να το μεταφορτώσετε, είναι πόσο πλουσιότεροι είναι εκείνοι που βρίσκονται στο ανώτερο 20% από εκείνους στο κατώτερο 20% κάθε χώρας. Όπως βλέπετε, στις χώρες με μεγαλύτερη ισότητα στ' αριστερά -- Ιαπωνία, Φινλανδία, Νορβηγία, Σουηδία -- το ανώτερο 20% είναι περίπου τρεισήμισι με τέσσερις φορές πλουσιότεροι από το κατώτερο 20%. Όμως στην πλευρά των χωρών με μεγαλύτερες ανισότητες -- Ηνωμένο Βασίλειο, Πορτογαλία, ΗΠΑ, Σινγκαπούρη -- οι διαφορές φτάνουν στο διπλάσιο. Βάσει αυτού το μέτρου, είμαστε κατά το διπλάσιο άνισοι από μερικές άλλες επιτυχημένες δημοκρατίες ελεύθερης αγοράς.

Τώρα θα σας δείξω τις επιπτώσεις που έχει αυτό στις κοινωνίες. Συλλέξαμε δεδομένα για προβλήματα που παρουσιάζουν κοινωνική διαβάθμιση, το πιο κοινό είδος προβλημάτων στον πυθμένα της κοινωνικής κλίμακας. Διεθνώς συγκρίσιμα δεδομένα για το προσδόκιμο επιβίωσης, για τις επιδόσεις των παιδιών στα μαθηματικά και τα γράμματα, ποσοστά βρεφικής θνησιμότητας, ποσοστά ανθρωποκτονιών, ποσοστά φυλακισμένων, εφήβων γονέων, επιπέδων εμπιστοσύνης, παχυσαρκία, ψυχικές νόσους -- στις οποίες βάσει των στάνταρ διαγνωστικών ταξινομήσεων περιλαμβάνεται η εξάρτηση από ναρκωτικά και αλκοόλ -- και την κοινωνική κινητικότητα. Τα συμπεριλαμβάνουμε όλα σ' έναν δείκτη. Όλα βαρύνουν εξίσου. Η βαθμολογία κάθε χώρας αντιπροσωπεύει έναν μέσο όρο όλων αυτών. Εδώ το βλέπετε σε σχέση με το μέτρο της ανισότητας που σας έδειξα, το οποίο θα χρησιμοποιήσω ξανά και ξανά στα δεδομένα μου. Οι πιο άνισες χώρες τα πηγαίνουν χειρότερα σε όλα αυτά τα κοινωνικά προβλήματα. Υπάρχει μια αξιοσημείωτα στενή συσχέτιση. Εάν όμως κοιτάξουμε τον ίδιο δείκτη της υγείας και των κοινωνικών προβλημάτων σε σχέση με το μέσο κατά κεφαλήν εισόδημα, το ΑΕΠ, δεν υπάρχει τίποτε, καμμία συσχέτιση πλέον.

Ανησυχήσαμε λίγο ότι ο κόσμος θα πίστευε πως επιλέγαμε τα προβλήματα, έτσι ώστε να ταιριάζουν με τα επιχειρήματά μας και ότι κατασκευάσαμε τις αποδείξεις, έτσι δημοσιεύσαμε μια εργασία στο British Medical Journal σχετικά με τον δείκτη της UNICEF για την παιδική ευημερία. Περιέχει 40 διαφορετικά στοιχεία που συνυπολογίστηκαν από άλλους ερευνητές. Περιέχει το εάν τα παιδιά μιλούν στους γονείς τους, εάν έχουν βιβλία στο σπίτι, τα ποσοστά εμβολιασμών, εάν γίνονται τραμπουκισμοί στο σχολείο. Τα πάντα συμπεριλαμβάνονται σε αυτόν τον δείκτη. Εδώ τον βλέπουμε σε σχέση με το ίδιο μέτρο ανισότητας. Τα παιδιά τα πηγαίνουν χειρότερα στις πιο άνισες κοινωνίες. Πολύ σημαντική στατιστική συσχέτιση. Όμως και πάλι, εάν κοιτάξουμε το μέτρο της παιδικής ευημερίας, σε σχέση με το μέσο κατά κεφαλήν εισόδημα, δεν υπάρχει καμμία συσχέτιση, ούτε υποψία συσχέτισης.

Αυτό που λένε τα δεδομένα που σας έδειξα έως τώρα, είναι το ίδιο πράγμα. Η μέση ευημερία των κοινωνιών δεν εξαρτάται πλέον από το εθνικό εισόδημα και την οικονομική ανάπτυξη. Αυτό είναι πολύ σημαντικό στις φτωχότερες χώρες, όχι όμως στον πλούσιο αναπτυγμένο κόσμο. Όμως οι διαφορές μεταξύ μας και το πού βρισκόμαστε ο ένας σε σχέση με τον άλλον, παίζουν πολύ μεγάλο ρόλο. Θα σας δείξω κάποια χωριστά στοιχεία του γενικού μας δείκτη. Εδώ για παράδειγμα έχουμε την εμπιστοσύνη. Πρόκειται απλά για το ποσοστό του πληθυσμού που πιστεύει ότι μπορεί να εμπιστευτεί τους περισσότερους ανθρώπους. Προέρχεται από την Παγκόσμια Επισκόπηση Αξιών. Βλέπετε ότι στο πιο άνισο άκρο της κατανομής μόλις το 15% του πληθυσμού αισθάνεται ότι μπορεί ο ένας να εμπιστευτεί τον άλλον. Στις πιο ίσες κοινωνίες το ποσοστό αυξάνεται σε 60 με 65%. Εάν κοιτάξουμε τους δείκτες συμμετοχής στα κοινά ή αλλιώς «κοινωνικό κεφάλαιο», βλέπουμε παρόμοιες σχέσεις στενά συνδεδεμένες με τις ανισότητες.

Μπορώ να πω ότι κάναμε όλη αυτήν τη δουλειά δυο φορές. Την κάναμε πρώτα σε αυτές τις πλούσιες ανεπτυγμένες χώρες και μετά σε χωριστή εργαστηριακή κλίνη την επαναλάβαμε ολόκληρη στις 50 αμερικανικές πολιτείες -- θέτοντας το ίδιο ερώτημα: Τα πηγαίνουν χειρότερα οι άνισες πολιτείες σε όλα αυτά τα είδη των μετρήσεων; Εδώ βλέπουμε την εμπιστοσύνη από μια γενική κοινωνική επισκόπηση της ομοσπονδιακής κυβέρνησης σχετικά με τις ανισότητες. Παρόμοια κατανομή μιας παρόμοιας κλίμακας επιπέδων εμπιστοσύνης. Το ίδιο συμβαίνει κι εδώ. Βασικά ανακαλύψαμε ότι σχεδόν οτιδήποτε σχετίζεται διεθνώς με την εμπιστοσύνη σχετίζεται παρομοίως μεταξύ των 50 πολιτειών των ΗΠΑ σε αυτήν την ξεχωριστή εργαστηριακή κλίνη. Δεν μιλάμε για τυχαιότητα.

Εδώ έχουμε τις ψυχικές νόσους. Ο Π.Ο.Υ. κατασκεύασε διαγράμματα με τη χρήση των ίδιων διαγνωστικών συνεντεύξεων σε τυχαία δείγματα πληθυσμού για να μπορέσουμε να συγκρίνουμε τα ποσοστά ψυχικών νόσων σε κάθε κοινωνία. Πρόκειται για το ποσοστό του πληθυσμού με οποιαδήποτε ψυχική νόσο, το προηγούμενο έτος. Αυτό κυμαίνεται από περίπου 8% μέχρι και το τριπλάσιο -- ολόκληρες κοινωνίες με τριπλάσια ποσοστά ψυχικών νόσων από κάποιες άλλες. Και πάλι, υπάρχει στενή συσχέτιση με τις ανισότητες.

Εδώ βλέπουμε τη βία. Οι κόκκινες κουκκίδες αντιπροσωπεύουν τις αμερικανικές πολιτείες, ενώ τα μπλε τρίγωνα τις καναδικές επαρχίες. Κοιτάξτε όμως την κλίμακα των διαφορών. Κυμαίνεται από τις 15 ανθρωποκτονίες ανά εκατομμύριο, μέχρι τις 150. Εδώ βλέπουμε το ποσοστό των φυλακισμένων. Εδώ υπάρχει μια δεκαπλάσια διαφορά, στο πλάι έχουμε λογαριθμική κλίμακα. Όμως πηγαίνει από περίπου 40 στους 400 φυλακισμένους. Η συσχέτιση δεν οφείλεται κυρίως σε αυξημένη εγκληματικότητα. Σε κάποιες περιοχές, συμβάλλει κι αυτή εν μέρει. Κατά το μεγαλύτερο μέρος όμως, οφείλεται σε αυξημένες ποινικές καταδίκες, σε σκληρότερες καταδίκες. Οι πιο άνισες κοινωνίες είναι πιθανότερο επίσης να διατηρούν την θανατική ποινή. Εδώ βλέπουμε τα παιδιά που παρατούν το γυμνάσιο. Πάλι έχουμε αρκετά μεγάλες διαφορές. Σημαντική βλάβη για την κοινωνία, εάν μιλάμε για την αξιοποίηση των ταλέντων του πληθυσμού.

Εδώ βλέπουμε την κοινωνική κινητικότητα. Στην πραγματικότητα πρόκειται για ένα μέτρο της κινητικότητας, βασισμένο στο εισόδημα. Βασικά τίθεται το ερώτημα: Έχουν οι πλούσιοι πατεράδες πλούσιους γιους και οι φτωχοί πατεράδες φτωχούς γιους, ή μήπως δεν υπάρχει καμμία συσχέτιση μεταξύ των δύο; Στο πιο άνισο άκρο της κατανομής το πατρικό εισόδημα είναι πολύ πιο σημαντικό -- στο Ηνωμένο Βασίλειο και τις ΗΠΑ. Στις Σκανδιναβικές χώρες, το πατρικό εισόδημα είναι πολύ λιγότερο σημαντικό. Υπάρχει μεγαλύτερη κοινωνική κινητικότητα. Όπως μας αρέσει να λέμε -- και γνωρίζω ότι υπάρχουν πολλοί Αμερικανοί εδώ στο ακροατήριο -- εάν οι Αμερικανοί θέλουν να ζήσουν το αμερικάνικο όνειρο, θα πρέπει να πάνε στην Δανία.

(Γέλια)

(Χειροκρότημα)

Σας έδειξα λίγα μόλις πράγματα, εδώ με πλάγια γράμματα. Θα μπορούσα να σας δείξω μια σειρά άλλων προβλημάτων. Όλα είναι προβλήματα που τείνουν να είναι πιο κοινά στον πυθμένα της κοινωνικής διαστρωμάτωσης. Όμως υπάρχουν ατελείωτα προβλήματα με την κοινωνική διαστρωμάτωση που γίνονται χειρότερα στις πιο άνισες χώρες -- όχι λιγάκι χειρότερα, αλλά εμφανίζονται με διπλάσια έως δεκαπλάσια συχνότητα. Σκεφτείτε τη δαπάνη, το ανθρώπινο κόστος αυτών.

Θέλω να επιστρέψω σ' αυτό το γράφημα, που σας έδειξα νωρίτερα, όπου τα βάλαμε όλα μαζί για να τονίσουμε δύο σημεία. Το ένα είναι ότι, από γράφημα σε γράφημα, βρίσκουμε ότι οι χώρες που τα πηγαίνουν χειρότερα, ανεξάρτητα από το αποτέλεσμα, φαίνεται να είναι οι πλέον άνισες και αυτές που τα πηγαίνουν καλά, φαίνεται να είναι οι Σκανδιναβικές χώρες και η Ιαπωνία. Έτσι, αυτό που βλέπουμε είναι η γενική κοινωνική δυσλειτουργία σε σχέση με τις ανισότητες. Δεν είναι μόνο ένα ή δύο πράγματα που δεν πάνε καλά, αλλά τα περισσότερα.

Το άλλο πραγματικά σημαντικό σημείο που ήθελα να δείξω σ' αυτό το γράφημα είναι ότι, εάν κοιτάξετε στο κάτω μέρος, η Σουηδία και η Ιαπωνία είναι πολύ διαφορετικές χώρες από πολλές απόψεις. Η θέση των γυναικών, το πόσο κοντά παραμένουν στην πυρηνική οικογένεια, βρίσκονται στα αντίθετα άκρα των μετρήσεων με όρους του πλούσιου ανεπτυγμένου κόσμου. Όμως μια ακόμη πραγματικά σημαντική διαφορά είναι με ποιον τρόπο επιτυγχάνουν την μεγαλύτερη ισότητα. Η Σουηδία έχει τεράστιες διαφορές στις αποδοχές και κλείνει την ψαλίδα μέσω της φορολογίας, μέσω εκτεταμένου κράτους πρόνοιας, γενναιόδωρες παροχές κλπ. Η Ιαπωνία πάντως είναι αρκετά διαφορετική. Ξεκινάει με πολύ μικρότερες διαφορές στις αποδοχές προ φόρων. Έχει χαμηλότερους φόρους. Έχει λιγότερο κράτος πρόνοιας. Στην ανάλυσή μας για τις αμερικανικές πολιτείες, βλέπουμε περίπου την ίδια αντίθεση. Υπάρχουν πολιτείες που τα καταφέρνουν μέσω αναδιανομής εισοδήματος και κάποιες που τα καταφέρνουν έχοντας μικρότερες εισοδηματικές διαφορές προ φόρων. Έτσι συμπεραίνουμε ότι δεν παίζει ιδιαίτερο ρόλο πώς επιτυγχάνεται η μεγαλύτερη ισότητα, εφόσον με κάποιον τρόπο την επιτυγχάνεις.

Δεν μιλάω για τέλεια ισότητα, αλλά γι' αυτό που συμβαίνει στις πλούσιες αναπτυγμένες δημοκρατίες ελεύθερης αγοράς. Μια άλλη πραγματικά αναπάντεχη πτυχή τούτης της εικόνας είναι πως δεν επηρεάζονται μόνο οι φτωχοί από τις ανισότητες. Φαίνεται πως υπάρχει μια δόση αλήθειας στη ρήση του Τζων Ντον «Κανένας άνθρωπος δεν είναι νησί». Σε μια σειρά μελετών, είναι εφικτό να συγκρίνουμε πώς τα πάνε οι άνθρωποι σε λιγότερο και περισσότερο ίσες χώρες, σε κάθε επίπεδο της κοινωνικής ιεραρχίας. Εδώ έχουμε ένα απλό παράδειγμα. Πρόκειται για τη βρεφική θνησιμότητα. Κάποιοι Σουηδοί ταξινόμησαν πολλούς από τους θανάτους βρεφών σύμφωνα με το βρετανικό μητρώο γενικής κοινωνικοοικονομικής ταξινόμησης. Έτσι, έχουμε μια αναχρονιστική ταξινόμηση σύμφωνα με το επάγγελμα του πατέρα, όπου οι ανύπαντροι πατεράδες πηγαίνουν μόνοι τους. Όμως όπου γράφει «χαμηλή κοινωνική τάξη», πρόκειται για ανειδίκευτα χειρωνακτικά επαγγέλματα. Η κατάταξη πάει μέσω των ειδικευμένων χειρωνακτικών επαγγελμάτων στο μέσον, έπειτα στα κατώτερα μη χειρωνακτικά, καταλήγοντας στην κορυφή στα ελευθέρια επαγγέλματα -- γιατροί, δικηγόροι, διευθυντές μεγαλύτερων εταιρειών.

Βλέπετε εδώ ότι η Σουηδία τα πηγαίνει καλύτερα από την Βρετανία σε όλο το φάσμα της κοινωνικής ιεραρχίας. Οι μεγαλύτερες διαφορές βρίσκονται στον πυθμένα της κοινωνίας. Ακόμη όμως και στην κορυφή, φαίνεται να υπάρχει ένα μικρό πλεονέκτημα όταν βρίσκεσαι σε μια πιο ίση κοινωνία. Δείχνουμε ότι περίπου πέντε διαφορετικά σύνολα δεδομένων που καλύπτουν το εκπαιδευτικό αποτέλεσμα και την υγεία στις ΗΠΑ και διεθνώς. Αυτή φαίνεται να είναι η γενική εικόνα -- ότι η μεγαλύτερη ισότητα έχει μεγαλύτερο θετικό αποτέλεσμα στον πυθμένα όμως έχει και κάποια οφέλη ακόμη και για την κορυφή.

Θα πρέπει όμως να πω λίγα λόγια για το τι συμβαίνει. Νομίζω ότι ερευνώ και μιλώ για τα ψυχοκοινωνικά αποτελέσματα των ανισοτήτων. Έχει να κάνει περισσότερο με αισθήματα υπεροχής και μειονεξίας, να σ' εκτιμούν ή να σε υποτιμούν, να είσαι αξιοσέβαστος ή ανυπόληπτος. Φυσικά αυτά τα αισθήματα του ανταγωνισμού για την κοινωνική θέση, καταλήγουμε ότι προκαλούν τον καταναλωτισμό στην κοινωνία μας. Επίσης οδηγούν σε ανασφάλεια για την κοινωνική θέση. Ανησυχούμε περισσότερο για το πώς μας βλέπουν και μας κρίνουν οι άλλοι, εάν θεωρούμαστε ελκυστικοί, έξυπνοι, όλα αυτά. Οι κρίσεις κοινωνικής αξιολόγησης αυξάνουν το φόβο του πώς θα κριθούμε.

Κατ' ενδιαφέροντα τρόπο, διεξάγεται παράλληλα κάποια έρευνα στην κοινωνική ψυχολογία: κάποιοι ανασκόπησαν 208 διαφορετικές μελέτες κατά τις οποίες εθελοντές είχα κληθεί σε ένα ψυχολογικό εργαστήριο και μετρούσαν τις ορμόνες του στρες, την απόκρισή τους σε στρεσογόνες εργασίες. Στην ανασκόπηση, αυτό που τους ενδιέφερε να δουν ήταν τι είδους στρεσογόνοι παράγοντες αυξάνουν με μεγαλύτερη επαναληψιμότητα τα επίπεδα της κορτιζόλης, την κυριότερη ορμόνη του στρες. Το συμπέρασμα ήταν ότι πλέον στρεσογόνες είναι οι εργασίες που περιελάμβαναν απειλή κοινωνικής αξιολόγησης -- απειλές για την αυτοεκτίμηση ή την κοινωνική θέση όπου άλλοι μπορούν να κρίνουν αρνητικά την επίδοσή σου. Αυτού του είδους οι στρεσογόνοι παράγοντες έχουν ένα πολύ συγκεκριμένο αποτέλεσμα στην ψυχολογία του στρες.

Τώρα μας έχουν κριτικάρει. Φυσικά, υπάρχουν άνθρωποι που απεχθάνονται αυτά τα πράγματα κι άλλοι που τα βρίσκουν πολύ αναπάντεχα. Θα πρέπει όμως να σας πω πως όταν οι άνθρωποι μας κριτικάρουν για μεροληπτική επιλογή των δεδομένων μας, ποτέ δεν επιλέγουμε μεροληπτικά τα δεδομένα. Έχουμε έναν απόλυτο κανόνα ότι εάν η πηγή μας περιέχει δεδομένα για μία απ' τις χώρες που ψάχνουμε, μπαίνει στην ανάλυση. Οι πηγές δεδομένων μας αποφασίζουν εάν τα δεδομένα είναι αξιόπιστα, όχι εμείς. Ειδάλλως, αυτό θα εισήγαγε προκατάληψη στη μελέτη.

Τι συμβαίνει σε άλλες χώρες; Υπάρχουν 200 μελέτες υγείας σε σχέση με το εισόδημα και την ισότητα στις ακαδημαϊκά αξιολογημένα περιοδικά. Αυτό δεν περιορίζεται σε αυτές εδώ τις χώρες, αποκρύπτοντας μια πολύ απλή διαπίστωση. Οι ίδιες χώρες, το ίδιο μέτρο ανισότητας, το ένα πρόβλημα μετά το άλλο. Γιατί δεν ελέγχουμε και για άλλους παράγοντες; Λοιπόν δείξαμε ότι το μέσο κατά κεφαλήν εισόδημα δεν κάνει καμμία διαφορά. Φυσικά, κάποιοι άλλοι χρησιμοποιώντας πιο εκλεπτυσμένες μεθόδους, στην βιβλιογραφία έχουν ερευνήσει σε σχέση με φτώχεια και μόρφωση και ούτω καθ' εξής.

Τι γίνεται με την αιτιότητα; Η συσχέτιση από μόνη της δεν αποδεικνύει την αιτιότητα. Ξοδεύουμε αρκετό χρόνο. Πράγματι, οι άνθρωποι ξέρουν τις αιτιώδεις σχέσεις αρκετά καλά για κάποια από αυτά τ' αποτελέσματα. Η μεγάλη αλλαγή στην κατανόησή μας των αιτίων των χρόνιων προβλημάτων υγείας στον πλούσιο αναπτυγμένο κόσμο είναι το πόσο σημαντικά το χρόνιο στρες κοινωνικής προέλευσης επηρεάζει το ανοσοποιητικό σύστημα ή το καρδιαγγειακό σύστημα. Ή για παράδειγμα ο λόγος που η βία γίνεται πιο κοινή σε πιο άνισες κοινωνίες είναι ότι οι άνθρωποι είναι ευαίσθητοι στο να τους κοιτούν αφ' υψηλού.

Θα πρέπει να πούμε ότι για να το αντιμετωπίσουμε αυτό, θα πρέπει ν' αντιμετωπίσουμε τα θέματα μετά φόρων και προ φόρων. Πρέπει να περιορίσουμε το εισόδημα, την κουλτούρα των μπόνους στην κορυφή της κοινωνίας. Πιστεύω ότι θα πρέπει να καταστήσουμε τους εργοδότες υπεύθυνους έναντι των εργαζομένων με όποιο τρόπο μπορούμε. Πιστεύω ότι το μήνυμα που πρέπει να σας μείνει φεύγοντας είναι ότι μπορούμε να βελτιώσουμε την πραγματική ποιότητα της ανθρώπινης ζωής μειώνοντας τις διαφορές των εισοδημάτων μεταξύ μας. Ξαφνικά έχουμε μια λαβή επί της ψυχοκοινωνικής ευημερίας ολόκληρων κοινωνιών κι αυτό είναι συναρπαστικό.

Σας ευχαριστώ.

(Χειροκρότημα)