Τζούλι Μπέρστιν: 4 μαθήματα δημιουργικότητας

Πάνω στο γραφείο μου στη δουλειά έχω ένα μικρό κεραμικό δοχείο που έφτιαξα όταν ήμουν στο κολέγιο. Είναι "ρακού" δηλαδή ένα είδος κεραμικής που ξεκίνησε πολλούς αιώνες πριν στην Ιαπωνία για την κατασκευή μπολ για την τελετή του τσαγιού. Αυτό είναι πάνω από 400 ετών. Το κάθε ένα έχει φτιαχτεί από μια μπάλα πηλό και το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό τους είναι οι ατέλειές τους.

Καθημερινής χρήσης δοχεία όπως αυτά τα κύπελα απαιτούν 8-10 ώρες στη φωτιά. Αυτό το έβγαλα από τον φούρνο μόλις την περασμένη εβδομάδα. Ο φούρνος χρειάζεται 1-2 μέρες για να κρυώσει, αντίθετα το ρακού είναι γρήγορη τεχνική. Κατασκευάζεται έξω ενώ ο φούρνος ανεβάζει θερμοκρασία. Μέσα σε 15' αγγίζει τους 1.500 βαθμούς και μόλις δούμε ότι η επίστρωση έχει λιώσει στο εσωτερικό και φανεί αυτή η απαλή γυαλάδα, σβήνουμε τον φούρνο, βάζουμε μέσα αυτή την πολύ μακριά μεταλλική τσιμπίδα και πιάνουμε το δοχείο. Στην Ιαπωνία αυτό το κατακόκκινο καυτό δοχείο το βυθίζουν αμέσως σε ένα διάλυμα πράσινου τσαγιού. Μπορούμε να φανταστούμε τη μυρωδιά του ατμού που βγαίνει. Αλλά στις Ηνωμένες Πολιτείες, ρίχνουμε κάπως τους δραματικούς τόνους της όλης διαδικασίας και βάζουμε τα δοχεία μέσα σε πριονίδι το οποίο, βεβαίως, παίρνει φωτιά κι έτσι πρέπει να το σκεπάσουμε μ' έναν κουβά σκουπιδιών απ' όπου βγαίνει καπνός. Όταν επιστρέφω στο σπίτι τα ρούχα μου μυρίζουν καπνό από ξύλα.

Ο λόγος που μου αρέσει το ρακού είναι επειδή μου επιτρέπει να παίζω με τα στοιχεία της φύσης. Μπορώ να φτιάξω το σχήμα του δοχείου απ' τον πηλό, μπορώ να διαλέξω το σμάλτο του, αλλά μετά πρέπει να το αφήσω στη φωτιά και στον καπνό. Οι εκπλήξεις που προκύπτουν είναι εξαίσιες όπως αυτό το σχέδιο ρωγμών. Η διαδικασία είναι πολύ έντονη για το υλικό των δοχείων. Από τους 1.500 βαθμούς σε θερμοκρασία δωματίου μέσα σε μόνον ένα λεπτό της ώρας.

Το ρακού είναι μια θαυμάσια μεταφορά για τη διαδικασία της δημιουργικότητας. Σε πολλά πράγματα η ένταση ανάμεσα σ' αυτά που μπορώ να ελέγξω και σ' αυτά που πρέπει να αφήσω είναι κάτι καθημερινό, είτε κάνω μια νέα εκπομπή για το ραδιόφωνο είτε είμαι σπίτι και διαπραγματεύομαι με τους έφηβους γιους μου.

Όταν κάθισα να γράψω ένα βιβλίο για τη δημιουργικότητα συνειδητοποίησα ότι η σειρά αυτών των βημάτων έχει αντιστραφεί. Έπρεπε να αφήσω πολλά πράγματα εκτός του ελέγχου μου από την αρχή και να βυθιστώ στις ιστορίες εκατοντάδων καλλιτεχνών και συγγραφέων και μουσικών και σκηνοθετών. Καθώς άκουγα τις ιστορίες τους, συνειδητοποίησα ότι η δημιουργικότητα πηγάζει από τις καθημερινές εμπειρίες μας πολύ πιο συχνά απ' όσο αντιλαμβανόμαστε, όπως ακριβώς το να αφήνεις κάτι εκτός του ελέγχου σου. Θα' πρεπε να σπάσει κανονικά, αλλά εντάξει. (Γέλια) Είναι κι αυτό μέσα στο παιχνίδι του να αφήνεις, άλλοτε γίνεται όπως θες κι άλλοτε όχι, καθώς η δημιουργικότητα μπορεί να προκύψει και από κάτι που έσπασε.

Ο καλύτερος τρόπος να μάθεις για το οτιδήποτε είναι μέσα απ' τις ιστορίες, κι έτσι, θα σας πω κι εγώ μια ιστορία σχετικά με τη δουλειά και το παιχνίδι και σχετικά με τέσσερις πτυχές της ζωής που πρέπει να υιοθετήσουμε προκειμένου να ανθίσει και η δική μας δημιουργικότητα. Το πρώτο είναι κάτι που θεωρούμε ότι είναι πολύ εύκολο αλλά γίνεται ουσιαστικά δυσκολότερο και δεν είναι άλλο απ' το να δίνουμε προσοχή στον κόσμο γύρω μας. Πολλοί καλλιτέχνες μιλούν για την ανάγκη να είμαστε ανοικτοί, να αγκαλιάζουμε τις εμπειρίες και αυτό είναι δύσκολο όταν έχεις ένα φωτεινό τετραγωνάκι στην τσέπη σου που τραβάει όλην την προσοχή σου.

Η σκηνοθέτιδα Μίρα Νάιρ μιλά για το πώς είναι να μεγαλώνει κανείς σε μια μικρή πόλη στην Ινδία, την Μπουμπανεσβάρ. Να εδώ μια φωτογραφία ενός ναού στην πόλη της.

Μίρα Νάιρ: σ' αυτήν την μικρή πόλη υπήρχαν περίπου 2.000 ναοί. Παίζαμε συνέχεια κρίκετ. Μεγαλώσαμε σχεδόν μέσα στα συντρίμμια. Το σπουδαιότερο πράγμα που με ενέπνευσε και με οδήγησε σ' αυτό το μονοπάτι και με έκανε τελικά σκηνοθέτιδα ήταν ο περιοδεύων παραδοσιακός θίασος που πέρναγε απ' την πόλη. Πήγαινα και έβλεπα τις παραστάσεις με τις μάχες του κακού και του καλού που έπαιζαν δυο άνθρωποι στην αυλή του σχολείου χωρίς καθόλου σκηνικά στοιχεία, μα με πολύ πάθος, αλλά και χασίς, και ήταν εντυπωσιακό. Ξέρετε, τις παραδοσιακές ιστορίες Μαχαμπαράτα και Ραμαγιάνα, τα δυο ιερά βιβλία, τα έπη που λένε ότι όλα προέρχονται απ' την Ινδία. Όταν είδα αυτό το Τζάτρα, το παραδοσιακό θέατρο, ήξερα ότι ήθελα να συμμετάσχω και να παρουσιάσω, να σκηνοθετήσω.

Τζούλι Μπέρστιν: Δεν είναι εξαιρετική αυτή η ιστορία; Μπορούμε να δούμε την τομή στην καθημερινότητα. Βρίσκονται στην αυλή του σχολείου, αλλά είναι το καλό και το κακό και το πάθος και το χασίς. Η Μίρα Νάιρ ήταν ένα μικρό κορίτσι μαζί με εκατοντάδες άλλους που παρακολουθούσαν την παράσταση αλλά εκείνη ήταν έτοιμη. Έτοιμη να ανοιχτεί σ' αυτό που άστραψε μια σπίθα μέσα της και την οδήγησε, όπως είπε, στο μονοπάτι να σκηνοθετήσει ταινίες και να βραβευθεί για τη δουλειά της. Έτσι, λοιπόν, το να είναι ανοικτός σε μια εμπειρία που μπορεί να τον αλλάξει είναι το πρώτο πράγμα που πρέπει κανείς να υιοθετήσει.

Οι καλλιτέχνες λένε επίσης ότι πολλά απ' τα πιο δυνατά έργα τους προκύπτουν από τα τμήματα εκείνα της ζωής που είναι τα πιο δύσκολα. Ο συγγραφέας Ρίτσαρντ Φορντ μιλά για μια πρόκληση της παιδικής του ηλικίας με την οποία ακόμη και σήμερα παλεύει. Έχει σοβαρή δυσλεξία.

Ρίτσαρντ Φορντ: Δυσκολεύτηκα πολύ να μάθω ανάγνωση, όλα τα χρόνια του σχολείου διάβαζα το ελάχιστο δυνατό και μέχρι σήμερα διαβάζω το ίδιο αργά είτε διαβάζω από μέσα μου, είτε δυνατά. Αλλά για μένα η δυσλεξία έχει πολλά πλεονεκτήματα. Γιατί όταν τελικά συμφιλιώθηκα με την αργή ταχύτητα με την οποία ήμουν αναγκασμένος να διαβάζω, νομίζω ότι σιγά σιγά εκτίμησα όλες τις ιδιότητες της γλώσσας και των προτάσεων που δεν είναι μόνον οι γνωστικές πτυχές της. Οι συγκοπές, οι ήχοι των λέξεων, η όψη των λέξεων, το σημείο αλλαγής των παραγράφων, το σημείο αλλαγής των αράδων. Η δυσλεξία μου δεν ήταν τόσο σοβαρή ώστε να μην μπορώ να διαβάσω. Απλώς έπρεπε να διαβάζω αργά και έτσι, καθυστερώντας σ' αυτές τις προτάσεις όσο μου χρειαζόταν, αναγκαστικά πρόσεξα τις άλλες ιδιότητες της γλώσσας, γεγονός που με βοήθησε να γράφω προτάσεις.

Τζ. Μπ.: Τόσο δυνατή μαρτυρία. Ο Ρίτσαρντ Φορντ που κέρδισε το βραβείο Πούλιτζερ λέει ότι η δυσλεξία τον βοήθησε να γράφει προτάσεις. Αναγκάστηκε να υιοθετήσει αυτήν την πρόκληση, και χρησιμοποιώ αυτή τη λέξη επίτηδες. Δεν χρειάστηκε να την ξεπεράσει αλλά να μάθει απ' τη δυσλεξία. Έπρεπε να μάθει να ακούει τη μουσική της γλώσσας.

Οι καλλιτέχνες λένε επίσης ότι το να φθάνεις και να ξεπερνάς τα όρια του τι μπορείς να κάνεις, μερικές φορές μάλιστα αγγίζοντας αυτό που δεν μπορείς, τους βοηθά να εστιάζουν στην προσπάθεια ανεύρεσης της δικής τους φωνής. Ο γλύπτης Ρίτσαρντ Σέρα μας μιλά για το πώς, ως νεαρός καλλιτέχνης, νόμιζε ότι ήταν ζωγράφος και μετά τα μεταπτυχιακά του ζούσε στην Φλωρεντία. Από εκεί ταξίδεψε στη Μαδρίτη, όπου επισκέφθηκε το μουσείο του Πράδο και είδε αυτό το έργο του ισπανού ζωγράφου Ντιέγκο Βελάθκεθ. Είναι του 1656, λέγεται "Οι δεσποινίδες των τιμών" (Las Meninas) και απεικονίζει μια μικρή πριγκίπισσα και την ακολουθία της. Αν κοιτάξουμε πίσω απ' την ξανθή ινφάντα, θα δούμε έναν καθρέπτη όπου αντικατοπτρίζονται οι γονείς της, ο Βασιλιάς και η Βασίλισσα της Ισπανίας οι οποίοι κανονικά θα έπρεπε να στέκονται εκεί που στεκόμαστε εμείς που κοιτάμε την εικόνα. Όπως έκανε συχνά, ο Βελάθκεθ βάζει και τον εαυτό του στον πίνακα. Στέκεται στα αριστερά με το πινέλο στο ένα χέρι και την παλέτα στο άλλο.

Ρίτσαρντ Σέρα: Στεκόμουν εκεί και κοίταζα και συνειδητοποίησα ότι ο Βελάθκεθ με κοίταζε και σκέφτηκα, "Α! Είμαι το θέμα του πίνακα". Σκέφτηκα και κάτι άλλο, ότι δεν θα ήμουν ικανός να φτιάξω εγώ αυτόν τον πίνακα. Βρισκόμουν σ' ένα σημείο όπου χρησιμοποιούσα χρονόμετρο προκειμένου να ζωγραφίζω ακανόνιστα τετράγωνα και δεν σημείωνα πρόοδο. Κι έτσι, λοιπόν, γύρισα και πέταξα όλους τους πίνακές μου στον ποταμό Άρνο και σκέφτηκα να δοκιμάσω απ' την αρχή.

Τζ. Μπ.: Ο Ρίτσαρντ Σέρα το λέει αυτό τόσο ψύχραιμα ώστε νομίζει κανείς ότι τρελάθηκε. Πήγε και είδε έναν πίνακα κάποιου που έχει πεθάνει εδώ και 300 χρόνια και είπε μέσα του, "Δεν μπορώ να το κάνω εγώ αυτό" κι έτσι γύρισε στο ατελιέ του στη Φλωρεντία, μάζεψε όλα τα έργα που είχε φτιάξει έως τότε και τα πέταξε στο ποτάμι. Ο Ρίτσαρντ Σέρα άφησε τη ζωγραφική εκείνη τη στιγμή αλλά δεν εγκατέλειψε την τέχνη. Μετακόμισε στη Νέα Υόρκη και έγραψε έναν κατάλογο ρημάτων - τυλίγω, τσαλακώνω, διπλώνω - πάνω από εκατό, και όπως λέει, άρχισε να τα δοκιμάζει ένα-ένα με διάφορα υλικά. Πήρε ένα τεράστιο φύλλο μολύβδου και το τύλιξε και το ξετύλιξε. Το ίδιο έκανε και με λάστιχο, και όταν έφτασε στο "σηκώνω" δημιούργησε αυτό που βρίσκεται σήμερα στο Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης. Ο Ρίτσαρντ Σέρα έπρεπε να αφήσει τη ζωγραφική προκειμένου να ξεκινήσει την παιγνιώδη εξερεύνηση που τον οδήγησε στη δουλειά για την οποία είναι σήμερα γνωστός: τις τεράστιες καμπύλες ατσαλιού που απαιτούν χρόνο και κίνηση για να γευτούμε την εμπειρία τους. Στη γλυπτική ο Ρίτσαρντ Σέρα μπορεί να κάνει αυτό που δεν μπορούσε στη ζωγραφική. Μετατρέπει εμάς στο θέμα της τέχνης του. Κι έτσι η εμπειρία και η πρόκληση και οι περιορισμοί είναι όλα στοιχεία που πρέπει να υιοθετήσουμε προκειμένου να ανθίσει η δημιουργικότητα.

Υπάρχει κι ένα τέταρτο στοιχείο κι αυτό είναι το πιο δύσκολο. Είναι η υιοθέτηση της απώλειας, η πιο παλιά και η πιο διαρκής απ' τις ανθρώπινες εμπειρίες. Προκειμένου να δημιουργήσουμε, πρέπει να σταθούμε στον χώρο ανάμεσα σε αυτό που βλέπουμε στον κόσμο και σε εκείνο που ελπίζουμε, κοιτάζοντας κατάματα την απόρριψη, τη θλίψη, τον πόλεμο, τον θάνατο. Είναι πολύ δύσκολο να σταθούμε σ' αυτόν τον χώρο. Ο εκπαιδευτικός Πάρκερ Πάλμερ τον ονομάζει "το τραγικό κενό". Τραγικό όχι επειδή είναι θλιβερό αλλά επειδή είναι αναπόδραστο και όπως λέει ο φίλος μου Ντικ Νοντέλ, "Μπορείς να κρατήσεις αυτήν την ένταση σαν χορδή βιολιού και να δημιουργήσεις κάτι όμορφο".

Η ένταση αυτή αντηχεί στη δουλειά του φωτογράφου Τζόελ Μάιεροβιτς, ο οποίος στην αρχή της καριέρας του έγινε γνωστός ως φωτογράφος του δρόμου γιατί μπορούσε να συλλάβει τη στιγμή στον δρόμο κι επίσης για τις όμορφες φωτογραφίες τοπίων του - φωτογραφίες απ' την Τοσκάνη, απ' το Ακρωτήριο Κοντ, φωτογραφίες φωτός. Ο Τζόελ είναι από τη Νέα Υόρκη και το στούντιό του για πολλά χρόνια ήταν στην περιοχή Τσέλσι, με θέα όλο το κέντρο κατευθείαν έως τους δίδυμους πύργους του Παγκόσμιου Κέντρου Εμπορίου. Είχε φωτογραφίσει αυτά τα κτίρια με κάθε είδους φωτισμό. Ξέρετε πώς πάει η ιστορία στη συνέχεια. Την 11η Σεπτεμβρίου ο Τζόελ δεν ήταν στη Νέα Υόρκη. Γύρισε βιαστικά πίσω και έτρεξε στον τόπο της καταστροφής.

Τζόελ Μάιεροβιτς: Και όπως όλοι οι άλλοι περαστικοί, στάθηκα έξω απ' το συρμάτινο διαχωριστικό. Έβλεπα μόνο καπνό και λίγα συντρίμμια κι έτσι σήκωσα τη φωτογραφική μου μηχανή να ρίξω μια ματιά, να δω εάν υπήρχε κάτι να δει κανείς. Τότε μια αστυνομικός με χτύπησε στον ώμο και είπε, "Όχι φωτογραφίες!". Τόσο δυνατό ήταν αυτό το χτύπημα, σαν να με ξύπνησε, με τρόπο που ήταν, φαντάζομαι, γραφτό. Όταν τη ρώτησα γιατί απαγορεύονται οι φωτογραφίες, μου απάντησε, "Είναι σκηνή εγκλήματος. Απαγορεύεται". Τότε εγώ τη ρώτησα, "Κι αν ήμουν δημοσιογράφος;" Κι εκείνη μου απάντησε, "Κοίτα πίσω σου". Ένα τετράγωνο πιο πίσω ήταν οι δημοσιογράφοι περιορισμένοι σε έναν περιφραγμένο χώρο. "Πότε θα περάσουν μέσα;" τη ρώτησα, "Μάλλον ποτέ", μου είπε εκείνη. Καθώς έφευγα από εκεί, συνειδητοποίησα, πολύ πιθανόν απ' το χτύπημα, καθώς ήταν και κάπως προσβλητικό, "Αν δεν υπάρξουν φωτογραφίες, δεν θα υπάρξει καταγραφή. Και πρέπει να υπάρξει." Σκέφτηκα, "θα κάνω εγώ αυτήν την καταγραφή. Θα βρω τρόπο να μπω μέσα γιατί δεν θέλω να δω την ιστορία να εξαφανίζεται".

Τζ. Μπ.: Έτσι έγινε. Ζήτησε ό,τι χάρη μπορούσε να ζητήσει και βρήκε τρόπο να μπει στον χώρο του Παγκοσμίου Κέντρου Εμπορίου, όπου έβγαζε φωτογραφίες σχεδόν κάθε μέρα επί εννέα μήνες. Οι φωτογραφίες αυτές σήμερα μου φέρνουν στο μυαλό τη μυρωδιά του καπνού που είχε κολλήσει στα ρούχα μου μέχρι το βράδυ που γύρισα σπίτι. Το γραφείο μου ήταν λίγα τετράγωνα μακριά από εκεί. Μερικές απ' αυτές τις φωτογραφίες είναι όμορφες, μάλιστα. Αναρωτιόμαστε, όμως: ήταν δύσκολο για τον Τζόελ Μάιεροβιτς να βγάλει τέτοια ομορφιά μέσα από τόση καταστροφή;

Τζ. Μπ.: Ήταν άσχημα, ξέρετε και τραγικά και τρομερά και όλα αυτά μαζί αλλά απ' την άλλη μεριά υπήρχε, όπως συμβαίνει στη φύση, ένα τεράστιο γεγονός που μετασχηματίστηκε σ' αυτά τα κατάλοιπα και όπως πολλά άλλα ερείπια - επισκεπτόμαστε τα ερείπια του Κολοσσαίου ή κάποιου καθεδρικού - αποκτούν άλλο νόημα όταν το βλέμμα σου είναι στραμμένο στον καιρό. Εννοώ ότι, υπήρξαν απομεσήμερα που ήμουν εκεί, το φως ήταν ροζ και είχε μια ελαφριά ομίχλη. Στεκόμουν πάνω στα συντρίμμια και συνειδητοποίησα ότι αναγνώριζα τόσο την εγγενή ομορφιά της φύσης όσο και το γεγονός ότι η φύση, όπως ακριβώς και ο χρόνος, έσβηναν την πληγή. Ο χρόνος δεν σταματά και μεταμορφώνει το γεγονός. Το οποίο απομακρύνεται μέρα με τη μέρα και το φως και οι εποχές το απαλύνουν με κάποιο τρόπο. Δεν τα βλέπω έτσι επειδή είμαι ρομαντικός. Αντίθετα είμαι ρεαλιστής. Η πραγματικότητα είναι ότι το κτίριο Γούλγουορθ είναι τυλιγμένο σ' ένα πέπλο καπνού αλλά τώρα είναι σαν τούλι σε μια θεατρική σκηνή και γίνεται ροζ. Από κάτω είναι σωλήνες και ψεκάζουν. Έχουν ανάψει τα φώτα για το βράδυ και το νερό γίνεται στο χρώμα πράσινο σαν οξύ απ' τους λαμπτήρες νατρίου. Κι εγώ σκέφτομαι: Θεέ μου, ποιος θα μπορούσε να το ονειρευτεί αυτό;" Το γεγονός είναι ότι είμαι εκεί, και το θέαμα είναι αυτό και πρέπει να το φωτογραφίσω.

Τζ. Μπ.: Πρέπει να φωτογραφίσει. Αυτή η αίσθηση της επιτακτικότητας της ανάγκης να δουλέψει είναι τόσο ισχυρή στην ιστορία του Τζόελ. Όταν συναντήθηκα με τον Τζόελ Μάιεροβιτς πρόσφατα, του είπα πόσο θαυμάζω το παθιασμένο πείσμα του, την αποφασιστικότητά του να ξεπεράσει όλη την γραφειοκρατία προκειμένου να κάνει τη δουλειά του. Εκείνος γέλασε και είπε, "Είμαι πεισματάρης, ναι, αλλά πιο σημαντική είναι η παθιασμένη αισιοδοξία μου".

Την πρώτη φορά που είπα αυτές τις ιστορίες, σήκωσε το χέρι του ένας άνδρας απ' το ακροατήριο και είπε, "Όλοι αυτοί οι καλλιτέχνες μιλούν για τη δουλειά τους, όχι για την ίδια την τέχνη κι αυτό μ' έκανε να σκέφτομαι κι εγώ τη δική μου τη δουλειά και τη δημιουργικότητα ενώ εγώ δεν είμαι καλλιτέχνης". Έχει δίκιο. Όλοι μας παλεύουμε με τις εμπειρίες μας και τις προκλήσεις μας, τα όρια και τις απώλειές μας. Η δημιουργικότητα είναι απαραίτητη σε όλους μας. Είτε είμαστε επιστήμονες, είτε δάσκαλοι, γονείς ή επιχειρηματίες.

Θα ήθελα να σας αφήσω με μια ακόμη εικόνα ενός γιαπωνέζικου μπολ τσαγιού. Βρίσκεται στην Πινακοθήκη Φριρ στην Ουάσιγκτον. Είναι πάνω από 100 ετών και φαίνονται ακόμη επάνω του τα δακτυλικά αποτυπώματα του αγγειοπλάστη που το έπλασε. Όπως, όμως, βλέπετε, αυτό το μπολ έσπασε κάποια στιγμή μέσα σ' αυτά τα 100 χρόνια. Εκείνος που το ξανακόλλησε, αντί να κρύψει τις ρωγμές, αποφάσισε να τις τονίσει χρησιμοποιώντας χρυσό βερνίκι για την επισκευή. Το μπολ είναι τώρα πιο όμορφο, αφού έσπασε δηλαδή, σε σχέση με την αρχική του κατασκευή. Κι εμείς βλέπουμε αυτές τις ρωγμές επειδή λένε την ιστορία που ζούμε όλοι μας, τον κύκλο δημιουργώ και καταστρέφω, ελέγχω και αφήνω, μαζεύω τα κομμάτια και φτιάχνω κάτι καινούριο. Σας ευχαριστώ. (Χειροκρότημα)