Ο Τζάρεντ Ντάιαμοντ για τους λόγους που οι κοινωνίες καταρρέουν

Νομίζω πως όλοι μας έχουμε ενδιαφερθεί, κάποια στιγμή, για τα ρομαντικά μυστήρια όλων εκείνων των κοινωνιών που κατέρρευσαν, όπως ο κλασικός πολιτισμός των Μάγια και του Γιουκατάν, οι κάτοικοι της Νήσου του Πάσχα, οι Ανασάζι, η κοινωνία της Γόνιμης Ημισελήνου, το Άνγκορ Βατ, η Μεγάλη Ζιμπάμπουε κτλ. Και τις τελευταίες δύο δεκαετίες οι αρχαιολόγοι μάς έχουν δείξει πως περιβαλλοντικά προβλήματα βρίσκονται πίσω από πολλές από αυτές τις καταρρεύσεις στο παρελθόν. Αλλά υπήρχε και πλήθος τοποθεσιών στον κόσμο όπου κοινωνίες αναπτύσσονται για χιλιάδες χρόνια χωρίς κανένα σημάδι μεγάλης κατάρρευσης, όπως στην Ιαπωνία, στην Ιάβα, στην Τόνγκα και στην Τικοπία. Προφανώς λοιπόν, κοινωνίες σε ορισμένες περιοχές είναι πιο εύθραυστες απ' ότι σε άλλες περιοχές. Πώς μπορούμε να καταλάβουμε τι κάνει κάποιες κοινωνίες πιο εύθραυστες απ' ότι άλλες κοινωνίες; Το πρόβλημα προφανώς σχετίζεται με την τωρινή μας κατάσταση, διότι σήμερα επίσης υπάρχουν κάποιες κοινωνίες που έχουν ήδη καταρρεύσει, όπως η Σομαλία και η Ρουάντα και η πρώην Γιουγκοσλαβία. Υπάρχουν επίσης κοινωνίες σήμερα που μπορεί να είναι κοντά στην κατάρρευση,όπως το Νεπάλ, η Ινδονησία και η Κολομβία.

Και εμείς; Τι μπορούμε να μάθουμε από το παρελθόν που θα μπορούσε να μας βοηθήσει να αποφύγουμε την παρακμή ή την κατάρρευση που βίωσαν τόσες πολλές κοινωνίες στο παρελθόν; Προφανώς η απάντηση στο ερώτημα δεν θα είναι μονοδιάστατη. Αν κάποιος σας πει πως υπάρχει ένας μοναδικός παράγοντας που εξηγεί την κοινωνική κατάρρευση, ξέρετε αμέσως ότι είναι ηλίθιος. Αυτό είναι ένα πολύπλοκο θέμα. Πώς μπορούμε να βγάλουμε κάποιο νόημα; Αναλύοντας κοινωνικές καταρρεύσεις, κατέληξα σε ένα πλαίσιο πέντε στοιχείων: μία λίστα από πράγματα που ψάχνω και προσπαθώ να καταλάβω τις καταρρεύσεις. Και θα παρουσιάσω αυτό το πλαίσιο με την εξαφάνιση της κοινωνίας των Βίκινγκς της Γροιλανδίας. Είναι μία Ευρωπαϊκή κοινωνία με γραπτά αρχεία, οπότε ξέρουμε αρκετά για τους ανθρώπους και τα κίνητρά τους. Το 984 μ.Χ. οι Βίκινγκς ταξίδευσαν και αποίκησαν τη Γροιλανδία και γύρω στο 1450 αφανίστηκαν -- η κοινωνία κατέρρευσε, και όλοι τους πέθαναν.

Γιατί πέθαναν όλοι; Λοιπόν, σύμφωνα με το πλαίσιο πέντε στοιχείων μου, το πρώτο στοιχείο είναι η αναζήτηση ανθρώπινων επιπτώσεων στο περιβάλλον: οι άνθρωποι ακούσια καταστρέφουν τους πόρους στους οποίους βασίζονται. Και στην περίπτωση των Βίκινγκς, άθελά τους προκάλεσαν τη διάβρωση του εδάφους και την αποψίλωση των δασών, που ήταν ένα ιδιαίτερο πρόβλημα γι' αυτούς διότι χρειάζονταν δάση για να παράγουν ξυλάνθρακα, για να κάνουν σίδηρο. Κατέληξαν λοιπόν ως μία ευρωπαϊκή κοινωνία της εποχής του σιδήρου κυριολεκτικά ανήμπορη να παράγει το σίδηρό της. Ένα δεύτερο στοιχείο στη λίστα μου είναι η κλιματική αλλαγή. Το κλίμα μπορεί να γίνει πιο θερμό ή πιο ψυχρό ή πιο ξηρό ή πιο υγρό. Στην περίπτωση των Βίκινγκς στη Γροιλανδία, το κλίμα έγινε πιο ψυχρό στα τέλη του 14ου αιώνα και ιδιαίτερα το 15ο. Αλλά ένα ψυχρό κλίμα δεν είναι απαραίτητα μοιραίο, διότι οι Ίνουιτ -- οι Εσκιμώοι που κατοικούσαν στη Γροιλανδία την ίδια περίοδο -- τα πήγαν καλύτερα παρά χειρότερα στο ψυχρό κλίμα. Γιατί όχι και οι Βίκινγκς;

Το τρίτο στοιχείο στη λίστα μου είναι σχέσεις με γειτονικές φιλικές κοινωνίες που μπορούν να στηρίξουν μία κοινωνία. Και αν αυτή η φιλική βοήθεια αποσυρθεί, αυτό μπορεί να φέρει μία κοινωνία πιο κοντά στην κατάρρευση. Στην περίπτωση των Βίκινγκς της Γροιλανδίας, είχαν εμπορικές σχέσεις με τη μητέρα-πατρίδα, με τη Νορβηγία, και το εμπόριο αυτό μαράζωσε εν μέρει επειδή η Νορβηγία αποδυναμώθηκε, εν μέρει εξαιτίας του θαλάσσιου πάγου μεταξύ Γροιλανδίας και Νορβηγίας.

Το τέταρτο στοιχείο στη λίστα μου είναι οι σχέσεις με εχθρικές κοινωνίες. Στην περίπτωση των Βίκινγκς της Γροιλανδίας, οι εχθροί ήταν οι Ίνουιτ, οι Εσκιμώοι που μοιράζονταν τη Γροιλανδία με τους οποίους οι Βίκινγκς είχαν από την αρχή κακές σχέσεις. Και γνωρίζουμε πως οι Ίνουιτ σκότωναν τους Βίκινγκς, και, ίσως ακόμα πιο σημαντικό, μπορεί να είχαν αποκόψει την πρόσβαση στα εξωτερικά φιόρδ από τα οποία εξαρτώνταν οι Βίκινγκς για τις φώκιες σε μία κρίσιμη περίοδο της χρονιάς.

Και τελικά, το πέμπτο στοιχείο στη λίστα μου είναι οι πολιτικοί, οικονομικοί, κοινωνικοί και πολιτιστικοί παράγοντες της κοινωνίας που την κάνουν περισσότερο ή λιγότερο ικανή να αντιληφθεί και να λύσει τα περιβαλλοντικά προβλήματα. Στην περίπτωση των Βίκινγκς της Γροιλανδίας, πολιτιστικοί παράγοντες που καθιστούσαν δύσκολο γι' αυτούς να λύσουν τα προβλήματά τους ήταν η δέσμευσή τους για μία χριστιανική κοινωνία που επενδύει πολλά χρήματα σε καθεδρικούς ναούς, το ότι ήταν μία πολύ ανταγωνιστική στρωματική κοινωνία και η περιφρόνηση για τους Ίνουιτ, από τους οποιούς αρνήθηκαν να διδαχτούν. Αυτός είναι ο τρόπος με τον οποίο το πλαίσιο πέντε στοιχείων σχετίζεται με την κατάρρευση και τελική εξαφάνιση των Βίκινγκς της Γροιλανδίας.

Και οι σημερινές κοινωνίες; Τα τελευταία πέντε χρόνια, πηγαίνουμε με τη γυναίκα μου και τα παιδιά μου στη νοτιοδυτική Μοντάνα, όπου εργαζόμουνα ως έφηβος στη συγκομιδή σανού. Η Μοντάνα, με μια πρώτη ματιά, φαίνεται σαν το πιο παρθένο περιβάλλον στις Ηνωμένες Πολιτείες. Αλλά κάτω από την επιφάνεια η Μοντάνα υποφέρει από σοβαρά προβλήματα. Ας διατρέξουμε την ίδια λίστα: επίδραση του ανθρώπου στο περιβάλλον. Πολύ έντονη στη Μοντάνα. Τοξικά προβλήματα από απορρίμματα ορυχείων έχουν προκαλέσει ζημιά δισεκατομμυρίων δολαρίων. Ζιζάνια, ο έλεγχος ζιζανίων, κοστίζουν στη Μοντάνα σχεδόν 200 εκατομμύρια δολάρια ετησίως. Η απώλεια καλλιεργήσιμων εκτάσεων από την αλάτωση, προβλήματα με τη διαχείριση των δασών, δασικές πυρκαγιές. Δεύτερο στοιχείο στη λίστα μου: κλματική αλλαγή. Ναι -- το κλίμα στη Μοντάνα γίνεται πιο θερμό και πιο ξηρό, αλλά η γεωργία της Μοντάνας βασίζεται κυρίως στην ύδρευση από πάγους που λιώνουν, και καθώς το χιόνι λιώνει, για παράδειγμα, καθώς εξαφανίζονται οι παγετώνες στο Εθνικό Πάρκο Παγετώνων, αυτά είναι άσχημα νέα για τη γεωργία της Μοντάνας.

Τρίτο στοιχείο στη λίστα μου: σχέσεις με φίλους που μπορούν να στηρίξουν την κοινωνία. Στη σημερινή Μοντάνα, περισσότερο από το μισό εισόδημα δεν παράγεται εντός της Μοντάνας, αλλά εκτός της πολιτείας: πληρωμές για κοινωνική ασφάλιση, επενδύσεις κτλ., με αποτέλεσμα η Μοντάνα να είναι ευάλωτη ως προς τις υπόλοιπες Ηνωμένες Πολιτείες.

Τέταρτον: σχέσεις με εχθρούς. Οι κάτοικοι της Μοντάνας έχουν τα ίδια προβλήματα με τους υπόλοιπους Αμερικανούς ως προς την επίδραση που έχουν πάνω τους προβλήματα που δημιουργούνται από εξωτερικούς εχθρούς, που επηρεάζουν την τροφοδοσία πετρελαίου, και τρομοκρατικές επιθέσεις. Και τέλος, το τελευταίο στοιχείο στη λίστα μου: η επίδραση πολιτικών, οικονομικών, κοινωνικών και πολιτιστικών νοοτροπιών. Οι κάτοικοι της Μοντάνας έχουν παλιές αξίες που σήμερα φαίνονται να γίνονται εμπόδια στην επίλυση των προβλημάτων τους. Μακροχρόνια αφοσίωση στην υλοτομία και στα ορυχεία και στη γεωργία, και στην απουσία κυβερνητικών παρεμβάσεων. Αξίες που ανταποκρίθηκαν καλά στο παρελθόν αλλά όχι στο παρόν.

Κοιτώ λοιπόν αυτά τα ζητήματα των καταρρεύσεων για πολλές κοινωνίες στο παρελθόν και για πολλές τωρινές. Αναδύονται κάποια γενικά συμπεράσματα; Κατά κάποιον τρόπο, όπως είπε ο Τολστόι πως κάθε δυστυχισμένος γάμος είναι διαφορετικός, κάθε κοινωνία που έχει ή κινδυνεύει να καταρρεύσει είναι διαφορετική -- όλες έχουν διαφορετικές λεπτομέρειες. Παρόλα αυτά, υπάρχουν κάποιες βέβαιες κοινές παράμετροι που αναδύονται από αυτές τις συγκρίσεις παρελθουσών κοινωνιών που είτε κατέρρευσαν είτε όχι και απειλούμενων κοινωνιών σήμερα. Μία ενδιαφέρουσα κοινή παράμετρος έχει σχέση, σε πολλές περιπτώσεις, με την ταχύτητα της κατάρρευσης αφότου μία κοινωνία φτάσει στο απόγειό της. Υπάρχουν πολλές κοινωνίες που δεν παρήκμασαν βαθμιαία αλλα αναπτύχθηκαν, έγιναν πλουσιότερες και πιο ισχυρές και μετά, σε σύντομο διάστημα, μέσα σε λίγες δεκαετίες, μετά το απόγειό τους, κατέρρευσαν. Για παράδειγμα, ο κλασικός πολιτισμός των πεδινών Μάγια του Γιουκατάν άρχισε να καταρρέει στις αρχές του 9ου αιώνα, κυριολεκτικά λίγες δεκαετίες μετά την ανέγερση των μεγαλύτερων μνημείων των Μάγια και της μέγιστης πληθυσμιακής ακμής.

Ή πάλι, η κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης συνέβη μέσα σε δύο δεκαετίες, ίσως σε μία δεκαετία, από τη στιγμή που η Σοβιετική Ένωση έφτασε στη μεγαλύτερη ισχύ της. Μία αναλογία θα ήταν η ανάπτυξη βακτηρίων σ' ένα τρυβλίο Πέτρι. Αυτές οι ταχείες καταρρεύσεις είναι ιδιαίτερα πιθανές όπου υπάρχει μία δυσαναλογία ανάμεσα στους διαθέσιμους πόρους και την κατανάλωσή τους, ή μία δυσαναλογία ανάμεσα σε οικονομικές δαπάνες και τις οικονομικές δυνατότητες. Σε ένα τρυβλίο Πέτρι, τα βακτήρια αναπτύσσονται. Ας πούμε ότι διπλασιάζονται σε κάθε γενιά, και ότι πέντε γενιές πριν από το τέλος το τρυβλίο Πέτρι είναι κατά 15/16α άδειο. και με την επόμενη γενιά άδειο κατά τα 3/4 και την επόμενη γενιά μισογεμάτο. Μέσα σε μία γενιά από τη στιγμή που το τρυβλίο είναι μισογεμάτο, έχει γεμίσει. Δεν υπάρχει άλλο φαγητό και τα βακτήρια έχουν καταρρεύσει. Αυτό λοιπόν είναι ένα συχνό μοτίβο, ότι οι κοινωνίες καταρρέουν πολύ σύντομα αφότου φτάσουν στο ζενίθ της δύναμής τους.

Για να το θέσουμε μαθηματικά, αυτό σημαίνει πως αν σε απασχολεί μία σημερινή κοινωνία, δεν θα έπρεπε να κοιτάς την τιμή της μαθηματικής συνάρτησης, τον ίδιο τον πλούτο, αλλά θα έπρεπε να κοιτάς την πρώτη και τη δεύτερη παράγωγο της συνάρτησης. Αυτό είναι ένα γενικό μοτίβο. Ένα δεύτερο είναι ότι υπάρχουν πολλοί, συχνά λεπτοί περιβαλλοντικοί παράγοντες που κάνουν κάποιες κοινωνίες πιο εύθραυστες από άλλες, και πολλοί απ' αυτούς τους παράγοντες δεν είναι επαρκώς κατανοητοί. Για παράδειγμα, γιατί στον Ειρηνικό, από τα εκατοντάδες νησιά του Ειρηνικού, γιατί ήταν η Νήσος του Πάσχα που κατέληξε να είναι η πιο συγκλονιστική περίπτωση απόλυτης δασικής αποψίλωσης; Αποκαλύπτεται ότι ήταν περίπου εννέα διαφορετικοί περιβαλλοντικοί παράγοντες, κάποιοι αρκετά λεπτοί, που συνωμοτούσαν ενάντια στους κατοίκους του νησιού, και περιλαμβάνουν την πτώση ηφαιστειακής τέφρας, το γεωγραφικό πλάτος, τη βροχόπτωση. Ίσως ο πιο λεπτός από αυτούς είναι ότι αποδεικνύεται πως μία σημαντική συμβολή θρεπτικών συστατικών που προστατεύει το νησιωτικό περιβάλλον στον Ειρηνικό προέρχεται από την πτώση ηπειρωτικής σκόνης από την κεντρική Ασία. Η Νήσος του Πάσχα, απ' όλα τα νησιά του Ειρηνικού, δέχεται τη μικρότερη ποσότητα σκόνης από την Ασία για την αποκατάσταση της ευφορίας του εδάφους. Αλλά αυτός είναι ένας παράγοντας που δεν αναγνωρίσαμε παρά μόνο το 1999.

Κάποιες κοινωνίες λοιπόν, για λεπτούς περιβαλλοντικούς λόγους, είναι πιο εύθραυστες από άλλες. Και τελικά, μία ακόμα γενίκευση. Επειδή τώρα διδάσκω ένα μάθημα για αυτές τις κοινωνικές καταρρεύσεις σε προπτυχιακούς φοιτητές του πανεπιστημίου της Καλιφόρνιας στο Λος Άντζελες. Αυτό που πραγματικά ενοχλεί τους φοιτητές μου είναι, πώς στην ευχή δεν είδαν αυτές οι κοινωνίες το τι έκαναν; Πώς μπόρεσαν οι κάτοικοι της Νήσου του Πάσχα να αποψιλώσουν το περιβάλλον τους; Τι είπαν καθώς έκοβαν τον τελευταίο φοίνικα; Δεν είδαν τι έκαναν; Πώς μπορούν οι κοινωνίες να μη δουν την επίδρασή τους στο περιβάλλον και να σταματήσουν εγκαίρως; Και θα περίμενα πως αν ο ανθρώπινος πολιτισμός μας συνεχίσει, τότε ίσως τον επόμενο αιώνα, οι άνθρωποι θα ρωτάνε γιατί στην ευχή αυτοί οι άνθρωποι το 2003 δεν είδαν τα προφανή πράγματα που έκαναν και δεν προχώρησαν σε διορθωτικές κινήσεις; Φαίνεται απίστευτο στο παρελθόν. Στο μέλλον θα φαίνεται απίστευτο αυτό που κάνουμε σήμερα. Προσπαθώ λοιπόν να αναπτύξω ένα ιεραρχικό σύστημα σκέψεων σχετικά με το γιατί οι κοινωνίες αποτυγχάνουν να λύσουν τα προβλήματά τους. Γιατί αποτυγχάνουν να αντιληφθούν τα προβλήματα, ή γιατί όταν τα αντιληφθούν αποτυγχάνουν να τα αντιμετωπίσουν; Ή αν αποτύχουν να τα αντιμετωπίσουν, γιατί δεν καταφέρνουν να τα λύσουν;

Θα αναφέρω απλώς δύο γενικεύσεις σε αυτό τον τομέα. Ένα σχεδιάγραμμα για μπελάδες, που καθιστά πιθανή την κατάρρευση, εμφανίζεται όπου υπάρχει σύγκρουση συμφερόντων ανάμεσα στο βραχυπρόθεσμο συμφέρον των ελίτ που λαμβάνουν τις αποφάσεις και το μακροπρόθεσμο συμφέρον της κοινωνίας στο σύνολό της, ειδικά άμα η ελίτ είναι σε θέση να προστατεύσει τον εαυτό της από τις συνέπειες των πράξεών της. Όπου το άμεσα συμφέρον για την ελίτ είναι κακό για το σύνολο της κοινωνίας, εκεί υπάρχει ένας σοβαρός κίνδυνος η ελίτ να κάνει πράγματα που θα βλάψουν την κοινωνία μακροπρόθεσμα. Για παράδειγμα, ανάμεσα στους Βίκινγκς της Γροιλανδίας -- μία ανταγωνιστική κοινωνία -- αυτό που πραγματικά ήθελαν οι αρχηγοί ήταν περισσότερους ακολούθους και περισσότερα πρόβατα και περισσότερους πόρους για να ανταγωνιστούν τους γειτονικούς αρχηγούς. Και αυτό οδήγησε τους αρχηγούς να κάνουν αυτό που αποκαλείται "μαστίγωμα της γης": υπερβολικά ζώα στη γη, αναγκάζοντας τους ιδιοκτήτες αγρότες σε εξάρτηση. Και αυτό έκανε τους αρχηγούς ισχυρούς για ένα μικρό διάστημα, αλλά μακροπρόθεσμα οδήγησε την κοινωνία στην κατάρρευση.

Το ίδιο ζήτημα συγκρουόμενων συμφερόντων είναι έντονο στις Ηνωμένες Πολιτείες σήμερα. Ιδιαίτερα επειδή αυτοί που λαμβάνουν τις αποφάσεις στις ΗΠΑ συχνά μπορούν να προστατεύσουν τους εαυτούς τους από τις συνέπειες ζώντας σε περιφραγμένες εκτάσεις, πίνοντας εμφιαλωμένο νερό κτλ. Και τα τελευταία δύο χρόνια είναι προφανές πως η ελίτ του επιχειρηματικού κόσμου αντιλαμβάνεται ορθά πως μπορεί να προωθήσει τα άμεσα συμφέροντά της κάνοντας πράγματα που είναι ωφέλιμα γι' αυτή αλλά δυσάρεστα για το σύνολο της κοινωνίας, όπως η αφαίμαξη μερικών δισεκατομμυρίων δολαρίων από την Ένρον και άλλες επιχειρήσεις. Έχουν αρκετό δίκιο ότι αυτά τα πράγματα είναι καλά γι' αυτούς βραχυπρόθεσμα, αν και επιβλαβή για την κοινωνία μακροπρόθεσμα. Αυτό λοιπόν είναι ένα γενικό συμπέρασμα για τους λόγους που οι κοινωνίες παίρνουν κακές αποφάσεις: σύγκρουση συμφερόντων.

Και η άλλη γενίκευση που θέλω να αναφέρω είναι πως είναι ιδιαίτερα δύσκολο για μία κοινωνία να λάβει, "καλές" αποφάσεις όταν υπάρχει σύγκρουση ανάμεσα σε ισχυρές αξίες που είναι καλές σε πολλές περιπτώσεις αλλά κακές σε άλλες περιπτώσεις. Για παράδειγμα, οι Βίκινγκς της Γροιλανδίας, σε αυτό το δύσκολο περιβάλλον, κρατήθηκαν μαζί για τεσσερισήμιση αιώνες χάρη στην κοινή τους αφοσίωση στη θρησκεία και τους ισχυρούς κοινωνικούς δεσμούς. Αλλά αυτά τα δύο πράγματα -- αφοσίωση στη θρησκεία και ισχυροί κοινωνικοί δεσμοί -- κατέστησαν δύσκολο γι' αυτούς να αλλάξουν τελικά και να μάθουν από τους Ίνουιτ. Ή σήμερα, η Αυστραλία. Ένας από τους λόγους που η Αυστραλία μπόρεσε να επιβιώσει σε αυτό το απομονωμένο προπύργιο του ευρωπαϊκού πολιτισμού για 250 χρόνια είναι η βρετανική της ταυτότητα. Αλλά σήμερα η αφοσίωση στη βρετανική ταυτότητα δεν βοηθά τους Αυστραλούς να προσαρμοστούν στη θέση τους στην Ασία. Έτσι είναι ιδιαίτερα δύσκολο να αλλάξεις πορεία όταν τα πράγματα που σε βάζουν σε μπελά είναι τα πράγματα από τα οποία πηγάζει η δύναμή σου.

Ποιο θα είναι το αποτέλεσμα σήμερα; Όλοι μας γνωρίζουμε τις ντουζίνες από ωρολογιακές βόμβες που υπάρχουν στο σύγχρονο κόσμο. Βόμβες με φυτίλια διάρκειας από λίγες δεκαετίες μέχρι -- όλες μαζί, όχι περισσότερο από 50 χρόνια, και κάθε μία από αυτές αρκεί για να μας καταστρέψει. Οι ωρολογιακές βόμβες του νερού, του εδάφους, της κλιματικής αλλαγής, των ειδών που εισβάλλουν, το φωτοσυνθετικό όριο, πληθυσμιακά προβλήματα, τοξικά, κτλ. κτλ. -- καμιά δωδεκαριά. Και ενώ αυτές οι βόμβες -- καμία δεν έχει φυτίλι μακρύτερο από τα 50 χρόνια, και οι περισσότερες έχουν μόνο για λίγες δεκαετίες -- ορισμένες από αυτές σε κάποια μέρη έχουν πολύ μικρότερα φυτίλια. Με το σημερινό ρυθμό, οι Φιλιππίνες θα χάσουν όλα τα προσβάσιμα υλοτομήσιμα δάση σε πέντε χρόνια. Και οι Νήσοι του Σολομώντα απέχουν μόλις ένα χρόνο από το να χάσουν το υλοτομήσιμο δάσος τους, που είναι το κύριο εξαγώγιμο προϊόν τους. Και αυτό θα είναι εντυπωσιακό για την οικονομία των νησιών. Οι άνθρωποι με ρωτούν, Τζάρεντ, ποιο είναι το πιο σημαντικό πράγμα που πρέπει να κάνουμε για τα περιβαλλοντικά προβλήματα του κόσμου; Και η απάντησή μου είναι, το πιο σημαντικό πράγμα που πρέπει να κάνουμε είναι να ξεχάσουμε το ότι υπάρχει κάποιο μοναδικό πράγμα που είναι το πιο σημαντικό πράγμα που πρέπει να κάνουμε. Αντιθέτως υπάρχουν μια ντουζίνα πράγματα, το καθένα από τα οποία μπορεί να μας καταστρέψει. Και πρέπει να τα διορθώσουμε όλα σωστά, γιατί αν λύσουμε τα 11 και αποτύχουμε στο 12ο, έχουμε μπλέξει. Για παράδειγμα, αν λύσουμε τα προβλήματα του νερού και του εδάφους και του πληθυσμού, αλλά δεν λύσουμε τα προβλήματα των τοξικών, είμαστε σε κίνδυνο.

Η αλήθεια είναι πως η τωρινή μας πορεία δεν είναι βιώσιμη, άρα εξ ορισμού δεν μπορεί να συνεχιστεί. Και το αποτέλεσμα θα φανεί σε λίγες δεκαετίες. Αυτο σημαίνει πως όσοι από εμάς σε αυτό το δωμάτιο είναι μικρότεροι από 50 ή 60 χρονών θα δουν τη λύση αυτών των παραδόξων, και όσοι είναι μεγαλύτεροι από 60 χρόνων μπορεί να μη τη δουν, αλλά τα παιδιά μας και τα εγγόνια μας θα τη δουν σίγουρα. Η λύση θα έχει μία από δύο μορφές: είτε θα λύσουμε αυτά τα προβλήματα μη-βιωσιμότητας με ευχάριστους τρόπους της επιλογής μας λαμβάνοντας διορθωτικά μέτρα, είτε αυτές οι συγκρούσεις θα λυθούν με δυσάρεστους τρόπους που δεν θα επιλέξουμε -- δηλαδή με πόλεμο, αρρώστεια ή λιμοκτονία. Το βέβαιο είναι πως η μη-βιώσιμη πορεία μας θα λυθεί είτε έτσι είτε αλλιώς σε λίγες δεκαετίες. Με άλλα λόγια, αφού το θέμα αυτής της συνεδρίας είναι οι επιλογές, έχουμε μία. Σημαίνει αυτό ότι θα έπρεπε να γίνουμε απαισιόδοξοι και να καταβλυθούμε; Εγώ βγάζω το αντίθετο συμπέρασμα.

Τα μεγάλα προβλήματα που αντιμετωπίζει ο κόσμος σήμερα δεν είναι καθόλου πέρα από τον έλεγχό μας. Η μεγαλύτερη απειλή δεν είναι ένας αστεροειδής που έρχεται να μας χτυπήσει, κάτι για το οποίο δεν μπορούμε να κάνουμε τίποτα. Αντιθέτως, όλες οι μεγάλες απειλές που αντιμετωπίζουμε σήμερα είναι προβλήματα που δημιουργήσαμε μόνοι μας. Και αφού τα δημιουργήσαμε, μπορούμε και να τα λύσουμε. Αυτό λοιπόν σημαίνει πως είναι εντελώς στο χέρι μας να λύσουμε αυτά τα προβλήματα. Συγκεκριμένα, τι μπορούμε να κάνουμε; Για όσους από εσάς ενδιαφέρεστε γι' αυτές τις επιλογές, υπάρχουν πολλά πράγματα που μπορείτε να κάνετε. Υπάρχουν πολλά που δεν καταλαβαίνουμε και που πρέπει να καταλάβουμε. Και υπάρχουν πολλά που ήδη καταλαβαίνουμε αλλά δεν κάνουμε και που πρέπει να κάνουμε. Σας ευχαριστώ. (Χειροκρότημα)