Ιβάν Κράστεβ: Μπορεί να υπάρξει δημοκρατία χωρίς εμπιστοσύνη;

Φοβάμαι ότι είμαι από τους ομιλητές εκείνους που ελπίζετε να μην συναντήσετε στο TED. Πρώτον, δεν έχω κινητό, άρα είμαι ασφαλής. Δεύτερον, ένας θεωρητικός της πολιτικής επιστήμης που σκοπεύει να μιλήσει για την κρίση της δημοκρατίας πιθανόν δεν είναι το πιο συναρπαστικό θέμα που μπορείτε να σκεφτείτε. Επιπλέον, δεν σκοπεύω να σας δώσω απαντήσεις. Πολύ περισσότερο προσπαθώ να προσθέσω κάτι σε μερικά από τα ερωτήματα που συζητάμε. Ένα από τα πράγματα που θέλω ν' αμφισβητήσω είναι αυτή η πολύ δημοφιλής ελπίδα των ημερών ότι η διαφάνεια και η ειλικρίνεια μπορούν ν' αποκαταστήσουν την εμπιστοσύνη στους δημοκρατικούς θεσμούς.

Υπάρχει άλλος ένας λόγος για τον οποίο πρέπει να είσαστε καχύποπτοι απέναντί μου. Εσείς, η Κοινωνία του TED, είσαστε μια πολύ αισιόδοξη κοινότητα. (Γέλια) Βασικά πιστεύετε στην περιπλοκότητα, αλλά όχι στην αμφισημία. Όπως σας είπαν, είμαι Βούλγαρος. Σύμφωνα με τις έρευνες, θεωρούμαστε οι πιο απαισιόδοξοι άνθρωποι στον κόσμο. (Γέλια) Το περιοδικό Εκόνομιστ πρόσφατα έγραψε ένα άρθρο καλύπτοντας μία από τις πρόσφατες έρευνες για την ευτυχία, και ο τίτλος ήταν «Οι Χαρούμενοι, οι Δυστυχισμένοι και οι Βούλγαροι».

(Γέλια)

Έτσι τώρα που ξέρετε τι να περιμένετε, να σας πω την ιστορία. Είναι μια βροχερή ημέρα εκλογών σε μια μικρή χώρα - αυτή μπορεί να είναι η χώρα μου, αλλά θα μπορούσε να είναι και η δική σας. Εξαιτίας της βροχής μέχρι τις τέσσερις το απόγευμα, κανένας δεν πήγε στα εκλογικά κέντρα. Μετά όμως η βροχή σταμάτησε, κι ο κόσμος πήγε να ψηφίσει. Όταν καταμετρήθηκαν οι ψήφοι, τα τρία τέταρτα των ψηφοφόρων είχαν ρίξει λευκό. Η κυβέρνηση και η αντιπολίτευση, απλώς παρέλυσαν. Γιατί ξέρεις τι να κάνεις με τις διαδηλώσεις. Ξέρεις ποιον να συλλάβεις, με ποιον να διαπραγματευτείς. Τι να κάνεις όμως με όσους ψηφίζουν λευκό; Οπότε η κυβέρνηση αποφάσισε να επαναλάβει τις εκλογές. Αυτή τη φορά ακόμα μεγαλύτερος αριθμός, 83 τοις εκατό των ψηφοφόρων, έριξε λευκό. Ουσιαστικά πήγαν στις κάλπες για να πουν ότι δεν είχαν κανέναν να ψηφίσουν.

Αυτή είναι η εισαγωγή ενός πανέμορφου βιβλίου, του Ζοζέ Σαραμάγκου που λέγεται «Περί Φωτίσεως». Κατά τη γνώμη μου όμως φωτογραφίζει πολύ καλά μέρος του προβλήματος που έχουμε τελευταία με την δημοκρατία στην Ευρώπη. Ως ένα βαθμό, κανένας δεν αμφισβητεί ότι η δημοκρατία είναι η καλύτερη μορφή διακυβέρνησης. Η δημοκρατία είναι το μόνο παιχνίδι. Το πρόβλημα είναι ότι πολλοί αρχίζουν να πιστεύουν ότι δεν αξίζει να παίζεται.

Τα τελευταία 30 χρόνια, οι πολιτικοί επιστήμονες παρατηρούν ότι υπάρχει σταθερή μείωση προσέλευσης στις εκλογές, και αυτοί που ενδιαφέρονται λιγότερο να ψηφίσουν είναι αυτοί που περιμένεις ότι έχουν να κερδίσουν περισσότερα από τις εκλογές. Εννοώ οι άνεργοι, οι λιγότερο προνομιούχοι. Αυτό είναι ένα μεγάλο θέμα. Ειδικά τώρα με την οικονομική κρίση, βλέπει κανείς ότι η εμπιστοσύνη στην πολιτική, η εμπιστοσύνη στους δημοκρατικούς θεσμούς, πραγματικά καταστράφηκε. Σύμφωνα με την τελευταία έρευνα που διεξήγαγε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, το 89 τοις εκατό των Ευρωπαίων πολιτών πιστεύει ότι υπάρχει αυξανόμενο χάσμα μεταξύ των απόψεων των διαμορφωτών της πολιτικής και των πολιτών. Μόνο το 18 τοις εκατό των Ιταλών και το 15 τοις εκατό των Ελλήνων πιστεύει ότι η ψήφος τους έχει σημασία. Βασικά ο κόσμος αρχίζει να πιστεύει ότι μπορεί ν' αλλάξει κυβερνήσεις, αλλά δεν μπορεί ν' αλλάξει τις πολιτικές.

Το ερώτημα που θέλω να θέσω είναι το εξής: Πώς έγινε και ζούμε σε κοινωνίες πολύ πιο ελεύθερες απ' ό,τι στο παρελθόν - έχουμε περισσότερα δικαιώματα, μπορούμε να ταξιδέψουμε ευκολότερα, έχουμε πρόσβαση σε περισσότερες πληροφορίες - και ταυτόχρονα η εμπιστοσύνη στους δημοκρατικούς θεσμούς έχει ουσιαστικά καταρρεύσει; Οπότε ουσιαστικά θέλω να ρωτήσω: Τι έγινε σωστά και τι έγινε λάθος αυτά τα 50 χρόνια όταν μιλάμε για τη δημοκρατία; Θ' αρχίσω με τα σωστά.

Το πρώτο σωστό, φυσικά, ήταν αυτές οι πέντε επαναστάσεις που, κατά τη γνώμη μου, άλλαξαν κατά πολύ τον τρόπο που ζούμε και εμβάθυνε την δημοκρατική μας εμπειρία. Οι πρώτες ήταν οι πολιτιστικές και κοινωνικές επαναστάσεις του 1968 και της δεκαετίας του 1970, που έθεσαν το άτομο στο κέντρο της πολιτικής. Ήταν το κίνημα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Βασικά αυτό ήταν επίσης ένα μεγάλο ξέσπασμα, μια κουλτούρα διαφωνίας, μια κουλτούρα ουσιαστικά αντικομφορμιστική, που ήταν άγνωστη μέχρι τότε. Έτσι πραγματικά πιστεύω ότι ακόμα και τέτοια πράγματα είναι μάλλον τα παιδιά του '68 - παρόλο που οι περισσότεροι από μας δεν είχαν καν γεννηθεί τότε. Μετά όμως έχουμε την επανάσταση των αγορών τη δεκαετία του 1980. Παρόλο που πολλοί εκπρόσωποι της αριστεράς προσπαθούν να την μισήσουν, η αλήθεια είναι ότι ουσιαστικά η επανάσταση των αγορών ήταν αυτή που έστειλε το μήνυμα: «Δεν είναι η κυβέρνηση που γνωρίζει καλύτερα». Έχουμε κοινωνίες που καθοδηγούνται περισσότερο από επιλογές. Φυσικά, έχουμε και το 1989 - το τέλος του Κομμουνισμού, το τέλος του Ψυχρού Πολέμου. Ήταν η γέννηση της παγκοσμιοποίησης. Κι έχουμε και το Διαδίκτυο. Αυτό δεν είναι το ακροατήριο στο οποίο θα κάνω κήρυγμα για την έκταση των δυνατοτήτων που μας έδωσε το Διαδίκτυο. Έχει αλλάξει τον τρόπο που επικοινωνούμε και βλέπουμε ουσιαστικά την πολιτική. Η ίδια η ιδέα της πολιτικής κοινωνίας έχει αλλάξει εντελώς. Θα αναφέρω άλλη μία επανάσταση, κι αυτή είναι η επανάσταση στις Νευροεπιστήμες, που άλλαξαν εντελώς τον τρόπο που κατανοούμε πώς παίρνουν οι άνθρωποι αποφάσεις.

Αυτά είναι τα σωστά. Αν όμως δούμε τι έγινε λάθος, θα καταλήξουμε με τις ίδιες πέντε επαναστάσεις. Επειδή πρώτα έχουμε τις δεκαετίες του 1960 και 1970, πολιτιστική και κοινωνική επανάσταση, που με ένα συγκεκριμένο τρόπο κατέστρεψαν την ιδέα του συλλογικού σκοπού. Η ίδια η ιδέα, όλα αυτά τα περιληπτικά ουσιαστικά που έχουμε διδαχθεί - έθνος, τάξη, οικογένεια. Φτάνουμε να συμπαθούμε το διαζύγιο, αν παντρευτήκαμε καθόλου. Όλα αυτά δέχονταν πολλές επιθέσεις. Είναι τόσο δύσκολο να κάνεις τον κόσμο ν' ασχοληθεί με την πολιτική όταν πιστεύει ότι αυτό που έχει σημασία είναι η προσωπική του θέση.

Έχουμε την επανάσταση των αγορών τη δεκαετία του 1980 και την τεράστια αύξηση των ανισοτήτων στις κοινωνίες. Θυμηθείτε, μέχρι τη δεκαετία του 1970, η εξάπλωση της δημοκρατίας πάντα συνοδευόταν από μείωση των ανισοτήτων. Όσο πιο δημοκρατικές γίνονταν οι κοινωνίες, τόσο πιο ισόνομες κατέληγαν. Τώρα έχουμε την αντίστροφη τάση. Η εξάπλωση της δημοκρατίας τώρα συνοδεύεται κατά πολύ από την αύξηση της ανισότητας. Tο βρίσκω πολύ ανησυχητικό όταν μιλάμε σχετικά με τι έγινε σωστά και τι λάθος με την δημοκρατία σήμερα.

Αν πάτε στο 1989 - κάτι που δεν περιμένετε ότι θα επικρίνει κάποιος - αλλά πολλοί θα σας πουν «Άκου, το τέλος του Ψυχρού Πολέμου ήταν αυτό που διέρρηξε το κοινωνικό συμβόλαιο ανάμεσα στις ελίτ και το λαό στην Δυτική Ευρώπη». Όταν υπήρχε ακόμη η Σοβιετική Ένωση, οι πλούσιοι και οι ισχυροί, χρειάζονταν το λαό, επειδή τον φοβόντουσαν. Τώρα οι ελίτ βασικά έχουν απελευθερωθεί. Είναι πολύ κινητικές. Δεν μπορείς να τις φορολογήσεις. Βασικά δεν φοβούνται το λαό. Έτσι, το αποτέλεσμα είναι αυτή η πολύ παράξενη κατάσταση όπου οι ελίτ ουσιαστικά δεν ελέγχονται από τους ψηφοφόρους. Δεν είναι τυχαίο λοιπόν, που οι ψηφοφόροι δεν ενδιαφέρονται πλέον να ψηφίσουν.

Όταν μιλάμε για το Διαδίκτυο, ναι, είναι αλήθεια, το Διαδίκτυο μας συνέδεσε όλους μας, αλλά επίσης γνωρίζουμε ότι το Διαδίκτυο δημιούργησε τα αντηχεία των μέσων και τα πολιτικά γκέτο όπου μπορείς να μείνεις όλη σου τη ζωή στην πολιτική κοινότητα που ανήκεις. Γίνεται όλο και πιο δύσκολο να καταλάβεις τους ανθρώπους που δεν είναι σαν κι εσένα. Ξέρω ότι πολλοί από τους παριστάμενους μιλούν με θαυμασμό για τον ψηφιακό κόσμο και την δυνατότητα συνεργασίας, αλλά έχετε δει τι έχει επιφέρει ο ψηφιακός κόσμος στην αμερικανική πολιτική σήμερα; Αυτό είναι εν μέρει αποτέλεσμα της επανάστασης του Διαδικτύου. Αυτή είναι η άλλη πλευρά των πραγμάτων που μας αρέσουν.

Όταν πάτε στις Νευροεπιστήμες, αυτό που έμαθαν οι πολιτικοί σύμβουλοι από τους νευροεπιστήμονες είναι να μην μιλούν άλλο για ιδέες, να μην μιλούν για προγράμματα πολιτικής. Αυτό που έχει σημασία είναι βασικά να χειραγωγούν το κοινό αίσθημα. Αυτό συμβαίνει τόσο έντονα σε σημείο που, αν δείτε, όταν μιλάμε για επαναστάσεις σήμερα, αυτές δεν αναφέρονται πλέον σε ιδεολογίες ή ιδέες. Παλαιότερα, οι επαναστάσεις είχαν ιδεολογικά ονόματα. Μπορούσαν να είναι κομμουνιστικές, μπορούσαν να είναι φιλελεύθερες, μπορούσαν να είναι φασιστικές ή Ισλαμικές. Τώρα παίρνουν το όνομά τους από το μέσο που κατεξοχήν χρησιμοποιείται. Έχουμε επαναστάσεις του Φέισμπουκ, επαναστάσεις του Τουίτερ. Το περιεχόμενο πλέον δεν έχει σημασία, το πρόβλημα είναι το μέσο.

Το λέω αυτό επειδή ένα από τα κύρια επιχειρήματά μου είναι πως ό,τι έγινε σωστά πήγε και στραβά. Όταν τώρα προσπαθούμε να δούμε πώς μπορούμε ν' αλλάξουμε την κατάσταση, όταν βασικά προσπαθούμε να δούμε τι μπορεί να γίνει για την δημοκρατία, δεν πρέπει να ξεχνάμε την αμφισημία αυτή. Επειδή πιθανόν μερικά από τα πράγματα που αγαπάμε περισσότερο θα μας βλάψουν και περισσότερο. Σήμερα είναι πολύ δημοφιλές να πιστεύουμε ότι αυτή η πίεση για διαφάνεια, αυτού του είδους ο συνδυασμός μεταξύ ενεργών πολιτών, νέων τεχνολογιών και πολύ περισσότερης νομοθεσίας υπέρ της διαφάνειας μπορούν ν' αποκαταστήσουν την εμπιστοσύνη στην πολιτική. Πιστεύετε ότι όταν έχετε αυτές τις νέες τεχνολογίες και ανθρώπους έτοιμους να τις χρησιμοποιήσουν, μπορεί να γίνει δυσκολότερο για τις κυβερνήσεις να πουν ψέματα, θα είναι πιο δύσκολο γι' αυτές να κλέψουν και πιθανόν να είναι πιο δύσκολο γι' αυτές να σκοτώσουν. Πιθανόν αυτό αληθεύει. Όμως πραγματικά πιστεύω ότι θα πρέπει να είμαστε επίσης πολύ ξεκάθαροι ότι τώρα που θέτουμε την διαφάνεια στο επίκεντρο της πολιτικής, το μήνυμα είναι ότι η διαφάνεια είναι βλακώδης.

Η διαφάνεια δεν έχει να κάνει με την αποκατάσταση της εμπιστοσύνης στους θεσμούς. Η διαφάνεια είναι η διαχείριση της δυσπιστίας από την πολιτική. Υποθέτουμε ότι οι κοινωνίες μας θα βασίζονται στην δυσπιστία. Παρεμπιπτόντως, η δυσπιστία πάντα ήταν πολύ σημαντική για την δημοκρατία. Γι' αυτό υπάρχουν έλεγχοι και ισολογισμοί. Γι' αυτό βασικά έχουμε όλη αυτή την δημιουργική δυσπιστία μεταξύ των αντιπροσώπων και αυτών που αντιπροσωπεύουν. Αλλά όταν η πολιτική είναι μόνο η διαχείριση της δυσπιστίας, τότε - χαίρομαι πολύ που έχει αναφερθεί το «1984» - τώρα θα έχουμε το αντίστροφο του «1984». Δεν θα είναι ο Μεγάλος Αδελφός που θα σας παρακολουθεί, θα είμαστε εμείς ο Μεγάλος Αδελφός που θα παρακολουθούμε την πολιτική τάξη.

Είναι όμως αυτό η ιδέα της ελεύθερης κοινωνίας; Για παράδειγμα, μπορείτε να φανταστείτε αξιοπρεπείς, ταλαντούχους αστούς να κατεβαίνουν στις εκλογές αν πραγματικά πιστεύουν ότι η πολιτική έχει επίσης σχέση με την διαχείριση της δυσπιστίας; Δεν φοβόσαστε με όλες αυτές τις τεχνολογίες που θα παρακολουθούν οποιαδήποτε δήλωση θα κάνουν οι πολιτικοί πάνω σε συγκεκριμένα θέματα, δεν φοβόσαστε ότι αυτό θα είναι μια έντονη ένδειξη για τους πολιτικούς να επαναλαμβάνουν τις θέσεις τους, ακόμη και τις πολύ λάθος θέσεις, επειδή η συνέπεια θα είναι πιο σημαντική από την κοινή λογική; Οι Αμερικανοί που βρίσκονται εδώ, δεν φοβόσαστε ότι οι πρόεδροι θα κυβερνούν με βάση αυτά που είπαν στις προκριματικές εκλογές;

Το θεωρώ εξαιρετικά σημαντικό, επειδή η δημοκρατία έχει να κάνει με την αλλαγή απόψεων βάσει λογικών επιχειρημάτων και συζητήσεων. Μπορεί να το χάσουμε αυτό με την ευγενή ιδέα να θεωρούμε τους ανθρώπους υπόλογους προκειμένου να δείξουμε ότι δεν θ' ανεχθούμε τον οπορτουνισμό στην πολιτική. Για μένα αυτό είναι εξαιρετικά σημαντικό. Πραγματικά πιστεύω ότι όταν συζητάμε για την πολιτική σήμερα, πιθανόν είναι λογικό να βλέπουμε επίσης αυτό το είδος ιστορίας.

Αλλά επίσης μην ξεχνάτε, οποιαδήποτε αποκάλυψη είναι και συγκάλυψη. [Ασχέτως] πόσο διαφανείς θέλουν να είναι οι κυβερνήσεις μας θα είναι επιλεκτικά διαφανείς. Σε μια μικρή χώρα που θα μπορούσε να είναι η δική μου, αλλά θα μπορούσε επίσης να είναι η δική σας, πήραν μια απόφαση - αυτή είναι πραγματική ιστορία - πως όλες οι κυβερνητικές αποφάσεις, οι συζητήσεις των υπουργικών συμβουλίων, θα δημοσιεύονταν στο Διαδίκτυο 24 ώρες μετά την διεξαγωγή της συζήτησης. Η κοινή γνώμη το υπερθεμάτισε. Έτσι είχα την ευκαιρία να ρωτήσω τον πρωθυπουργό, γιατί πήρε αυτή την απόφαση. «Άκου» μου είπε, «αυτός είναι ο καλύτερος τρόπος να κρατήσω τα στόματα των υπουργών κλειστά. Επειδή θα τους είναι πολύ δύσκολο να διαφωνήσουν γνωρίζοντας ότι μετά από 24 ώρες αυτό θα έχει δημοσιοποιηθεί, και αυτό κατά κάποιον τρόπο θα προκαλέσει πολιτική κρίση».

Έτσι όταν μιλάμε για διαφάνεια, όταν μιλάμε για ειλικρίνεια, πραγματικά πιστεύω ότι θα πρέπει να έχουμε υπόψη ότι αυτό που έγινε σωστά είναι κι αυτό που έγινε λάθος. Αυτός είναι ο Γκαίτε, που δεν είναι ούτε Βούλγαρος ούτε πολιτικός επιστήμονας, πριν μερικούς αιώνες είπε, «Υπάρχει μια μεγάλη σκιά εκεί όπου υπάρχει πολύ φως».

Σας ευχαριστώ πολύ.

(Χειροκρότημα)