Όνορ Χάργκερ: Μία ηχητική ιστορία του σύμπαντος

Το διάστημα, όλοι ξέρουμε πώς μοιάζει. Εικόνες του διαστήματος μας περικυκλώνουν όλη μας τη ζωή, από τις υποθετικές εικόνες της επιστημονικής φαντασίας μέχρι τις εικόνες καλλιτεχνών που μας εμπνέουν και τις ολοένα και περισσότερο όμορφες εικόνες που καθιστούν δυνατές οι περίπλοκες τεχνολογίες. Αλλά αν και έχουμε μία εκπληκτικά έντονη οπτική κατανόηση του διαστήματος, δεν έχουμε ιδέα πώς ακούγεται το σύμπαν.

Πραγματικά, οι περισσότεροι άνθρωποι συνδέουν το διάστημα με τη σιωπή. Αλλά η ιστορία του πώς μπορέσαμε να καταλάβουμε το σύμπαν είναι εξίσου μία ιστορία ακοής όσο και όρασης. Και όμως, παρόλα αυτά, σχεδόν κανείς από εμάς δεν έχει ακούσει το διάστημα. Πόσοι από εσάς εδώ θα μπορούσατε να περιγράψετε τον ήχο έστω και ενός πλανήτη ή άστρου; Σε περίπτωση που έχετε αναρωτηθεί ποτέ, αυτός είναι ο ήχος του Ήλιου.

(Στατικός ήχος) (Τρίξιμο) (Στατικός ήχος) (Τρίξιμο)

Αυτός είναι ο πλανήτης Δίας.

(Απαλό τρίξιμο)

Και αυτό είναι το ρομποτικό διαστημικό όχημα Κασσίνι που κάνει πιρουέτες μέσα από τους παγωμένους δακτυλίους του Κρόνου.

(Τρίξιμο)

Αυτή είναι μία πολύ συμπυκνωμένη μάζα ουδέτερης ύλης που στροβιλίζεται στο μακρινό σύμπαν.

(Χτύπημα)

Η καλλιτεχνική μου εξάσκηση έχει να κάνει αποκλειστικά με το να ακούω τους παράξενους και θαυμαστούς ήχους που βγάζουν τα μαγευτικά ουράνια αντικείμενα που συνθέτουν το σύμπαν μας. Και μπορεί να αναρωτιέστε πώς ξέρουμε τι είναι αυτοί οι ήχοι; Πώς μπορούμε να διακρίνουμε ανάμεσα στον ήχο του Ήλιου και τον ήχο ενός πάλσαρ; Λοιπόν η απάντηση είναι η επιστήμη της ραδιοαστρονομίας. Οι ραδιοαστρονόμοι μελετούν ραδιοσυχνότητες από το διάστημα χρησιμοποιώντας ευαίσθητες κεραίες και λήπτες που τους δίνουν ακριβείς πληροφορίες για το τι είναι ένα αστρονομικό αντικείμενο και την τοποθεσία του στο νυχτερινό ουρανό μας. Και όπως τα σήματα που στέλνουμε και λαμβάνουμε στη Γη, μπορούμε να μετατρέψουμε αυτές τις εκπομπές σε ήχο χρησιμοποιώντας απλές αναλογικές τεχνικές. Και επομένως, είναι μέσω της ακοής που έχουμε ανακαλύψει μερικά από τα πιο σημαντικά μυστικά του διαστήματος -- την κλίμακά του, από τι αποτελείται και ακόμα και την ηλικία του.

Έτσι σήμερα, θα σας πω μία σύντομη ιστορία για την ιστορία του σύμπαντος μέσα από την ακοή. Τονίζεται από τρία σύντομα ανέκδοτα, που δείχνουν πώς σπάνιες συναντήσεις με παράξενους ήχους μας προσέφεραν μερικές από τις πιο σημαντικές πληροφορίες που έχουμε για το διάστημα. Αυτή η ιστορία δεν ξεκινά με τεράστια τηλεσκόπια ή φουτουριστικά διαστημόπλοια, αλλά με ένα μάλλον ταπεινό μέσο -- και στην πραγματικότητα το μέσο ακριβώς που μας έδωσε την επανάσταση στις τηλεπικοινωνίες στην οποία συμμετέχουμε όλοι σήμερα: το τηλέφωνο.

Βρισκόμαστε στα 1876, στη Βοστόνη και αυτός είναι ο Αλεξάντερ Γκράχαμ Μπελ που εργαζόταν με τον Τόμας Γουάτσον στην επινόηση του τηλεφώνου. Ένα βασικό συστατικό της εγκατάστασής τους ήταν ένα καλώδιο μήκους 800 μέτρων, που είχαν απλώσει στις οροφές αρκετών κτιρίων της Βοστόνης. Η γραμμή μετέφερε τα τηλεφωνικά σήματα που θα έκαναν αργότερα το Μπελ διάσημο. Αλλά όπως κάθε μακρύ κομμάτι φορτισμένου καλωδίου έγινε επίσης άθελά του μία κεραία. Ο Τόμας Γουάτσον πέρασε ώρες ακούγοντας τους παράξενους ήχους και τα σφυρίγματα που ανίχνευε η συμπτωματική του κεραία. Τώρα, πρέπει να θυμάστε, αυτό είναι δέκα χρόνια προτού ο Χάινριχ Χερτζ αποδείξει την ύπαρξη των ραδιοκυμάτων -- 15 χρόνια πριν από το συντονισμένο κύκλωμα του Νίκολα Τέσλα -- σχεδόν 20 χρόνια πριν από το πρώτο σήμα του Μαρκόνι. Ο Τόμας Γουάτσον λοιπόν δεν άκουγε εμάς. Δεν είχαμε την τεχνολογία να μεταδώσουμε.

Τι ήταν λοιπόν αυτοί οι παράξενοι ήχοι; Στην πραγματικότητα ο Γουάτσον άκουγε ραδιοσήματα χαμηλών συχνοτήτων που προέρχονταν από τη φύση. Μερικοί από τους ήχους ήταν κεραυνοί, αλλά τα αλλόκοτα σφυρίγματα και τα παραδόξως μελωδικά τιτιβίσματα είχαν μία αρκετά πιο εξωτική προέλευση. Χρησιμοποιώντας το πρώτο τηλέφωνο, ο Γουάτσον στην πραγματικότητα συνομιλούσε με τους ουρανούς. Όπως σωστά μάντεψε, μερικοί από αυτούς τους ήχους προκαλούνταν από δραστηριότητα στην επιφάνεια του Ήλιου. Ήταν ένας ηλιακός άνεμος που αλληλεπιδρούσε με την ιονόσφαιρά μας αυτό που άκουγε -- ένα φαινόμενο που μπορούμε να δούμε στα ακραία βόρεια και νότια γεωγραφικά πλάτη του πλανήτη μας σαν το σέλας. Ενώ λοιπόν επινοούσε την τεχνολογία που θα μας εισήγαγε στην επανάσταση της τηλεπικοινωνίας, ο Γουάτσον ανακάλυψε ότι το άστρο στο κέντρο του ηλιακού μας συστήματος εξέπεμπε ισχυρά ραδιοκύματα. Είχε γίνει τυχαία το πρώτο άτομο που συντονίστηκε μαζί τους.

Μετά από 50 χρόνια, η τεχνολογία του Μπελ και του Γουάτσον έχει μεταμορφώσει ολοκληρωτικά τις παγκόσμιες επικοινωνίες. Αλλά το να πάμε από το άπλωμα μερικών καλωδίων στις ταράτσες της Βοστόνης στην καταβύθιση χιλιάδων μιλίων καλωδίων στο βυθό του Ατλαντικού ωκεανού δεν είναι εύκολο πράγμα. Και έτσι πολύ γρήγορα, ο Μπελ αναζητούσε νέες τεχνολογίες για να βελτιώσει την επανάστασή τους. Το ραδιόφωνο μπορούσε να μεταφέρει ήχους χωρίς καλώδια. Αλλά το μέσο ήταν σπάταλο -- υποφέρει από πολύ θόρυβο και παρεμβολές. Ο Μπελ λοιπόν προσέλαβε ένα μηχανικό για να μελήσει αυτούς τους θορύβους, για να προσπαθήσει να βρει από πού προέρχονταν με σκοπό την κατασκευή του τέλειου συστήματος που θα τους ξεφορτωνόταν, ώστε να μπορούν να σκέφτονται τη χρήση του ραδιοφώνου για τους σκοπούς της τηλεφωνίας.

Οι περισσότεροι ήχοι που ερεύνησε ο μηχανικός, ο Καρλ Γιάνσκι, ήταν αρκετά κοινότοποι στην προέλευσή τους. Αποδείχθηκε ότι ήταν κεραυνοί ή πηγές ηλεκτρικής ενέργειας. Αλλά υπήρχε ένας επίμονος ήχος που ο Γιάνσκι δεν μπορούσε να αναγνωρίσει, και φαινόταν να εμφανίζεται στα ακουστικά του τέσσερα λεπτά νωρίτερα κάθε μέρα. Οποιοσδήποτε αστρονόμος θα σας πει πως αυτό είναι το σημάδι για κάτι που δεν προέρχεται από τη Γη. Ο Γιάνσκι είχε κάνει μία ιστορική ανακάλυψη, πως τα ουράνια σώματα μπορούσαν να εκπέμψουν ραδιοκύματα και κύματα φωτός. 50 χρόνια μετά από την τυχαία συνάντηση του Γουάτσον με τον Ήλιο, οι προσεκτικές παρατηρήσεις του Γιάνσκι εγκαινίασαν μία νέα εποχή διαστημικής εξερεύνησης: την εποχή της ραδιοαστρονομίας. Μέσα στα επόμενα λίγα χρόνια, οι αστρονόμοι συνέδεσαν τις κεραίες τους με ηχεία και έμαθαν για τον "ραδιοφωνικό" ουρανό μας, για τον Δία και τον Ήλιο, ακούγοντας.

Ας πηδήξουμε στο μέλλον ξανά. Βρισκόμαστε στο 1964, πίσω στα εργαστήρια του Μπελ. Και ξανά, δύο επιστήμονες έχουν ένα πρόβλημα με το θόρυβο. Ο Άρνο Πενζίας και ο Ρόμπερτ Γουίλσον χρησιμοποιούσαν την κερατοειδή κεραία στο εργαστήριο Χόλμντελ του Μπελ για να μελετήσουν το γαλαξία μας με εξαιρετική ακρίβεια. Άκουγαν στην πραγματικότητα το γαλαξία σε υψηλή-πιστότητα. Υπήρχε ένα πρόβλημα με το σάουντ τρακ τους. Ένας μυστηριώδης επίμονος ήχος αναστάτωνε την έρευνά τους. Ήταν στην κλίμακα μικροκυμάτων και φαινόταν να προέρχεται συγχρόνως απ' όλες τις κατευθύνσεις. Αυτό δεν έβγαζε κανένα νόημα. Και όπως κάθε λογικός μηχανικός ή επιστήμονας, υπέθεσαν ότι το πρόβλημα πρέπει να είναι με την ίδια την τεχνολογία, πρέπει να φταίει το πιάτο. Περιστέρια φώλιαζαν στο πιάτο. Ίσως λοιπόν, αν καθάριζαν τις κουτσουλιές των περιστεριών, αν αποκαθιστούσαν την λειτουργικότητα του πιάτου, θα μπορούσαν να επαναλάβουν ομαλά τις δραστηριότητες.

Αλλά ο ήχος δεν εξαφανίστηκε. Ο μυστηριώδης ήχος που άκουγαν ο Πενζίας και ο Γουίλσον αποδείχτηκε ότι ήταν ο αρχαιότερος και πιο σημαντικός ήχος που είχε ποτέ ακούσει κανείς. Ήταν κοσμική ακτινοβολία κατάλοιπο από την ίδια τη γέννηση του διαστήματος. Ήταν η πρώτη πειραματική απόδειξη πως η Μεγάλη Έκρηξη υπήρχε και το σύμπαν γεννήθηκε σε μία συγκεκριμένη στιγμή πριν από περίπου 14.7 δισεκατομμύρια χρόνια. Η ιστορία μας λοιπόν τελειώνει στην αρχή -- την αρχή των πάντων, τη Μεγάλη Έκρηξη. Αυτός είναι ο ήχος που άκουσαν ο Πενζίας και ο Γουίλσον -- ο αρχαιότερος ήχος που θα ακούσετε ποτέ, η κοσμική ακτινοβολία μικροκυμάτων υποβάθρου που απέμεινε από τη Μεγάλη Έκρηξη.

(Θόρυβος)

Ευχαριστώ.

(Χειροκρότημα)