Έλεν Γιόργκενσεν: Βιοχάκερ -- μπορείς να γίνεις κι εσύ

Η εποχή είναι ιδανική για να είναι κανείς μοριακός βιολόγος. (Γέλια) Η ανάγνωση και σύνταξη κώδικα DNA γίνεται ευκολότερη και φθηνότερη. Έως το τέλος της χρονιάς, θα μπορούμε να έχουμε αλληλουχία τριών εκατομμυρίων πληροφοριών στο γονιδίωμά μας μέσα σε λιγότερο από μία ημέρα και για λιγότερο από 1.000 ευρώ. Η βιοτεχνολογία είναι ίσως ο πιο ισχυρός και ο ταχύτερα αναπτυσσόμενος τομέας της τεχνολογίας. Έχει, δυνητικά, τη δύναμη να αντικαταστήσει τα ορυκτά μας καύσιμα, να φέρει την επανάσταση στην ιατρική και να αγγίξει κάθε πτυχή της καθημερινής ζωής μας.

Ποιος θα τα κάνει όλα αυτά, λοιπόν; Πιστεύω ότι νιώθουμε άνετα όταν αυτά γίνονται από αυτόν εδώ τον κύριο. Τι θα λέγαμε όμως γι' αυτόν τον κύριο; (Γέλια) (Γέλια)

Το 2009, άκουσα για πρώτη φορά για το DIYbio. Είναι ένα κίνημα που υποστηρίζει τη δυνατότητα πρόσβασης της βιοτεχνολογίας από τους πάντες, όχι μόνο τους επιστήμονες και τα στελέχη κρατικών εργαστηρίων. Η ιδέα είναι ότι αν ανοίξουμε την επιστήμη και επιτρέψουμε τη συμμετοχή πολλών και ποικίλων ομάδων, τότε θα ενισχύσουμε την καινοτομία. Η τεχνολογία στα χέρια του τελικού χρήστη είναι συνήθως καλή ιδέα καθώς εκείνος γνωρίζει τις ανάγκες του καλύτερα από τον καθένα. Έχουμε, λοιπόν, τεχνολογία αιχμής που εξελίσσεται, έχουμε ζητήματα κοινωνικά, ηθικά, δεοντολογικά και έχουμε επιστήμονες που αδυνατούν να εξηγήσουν στον κόσμο τι ακριβώς κάνουμε στα εργαστήριά μας. Έτσι, δεν θα ήταν ωραίο να υπήρχε ένας χώρος στη γειτονιά σας όπου θα τα μαθαίνατε όλα αυτά και θα τα δοκιμάζατε και μόνοι σας; Αυτό είπα κι εγώ.

Και τρία χρόνια πριν, μαζί με φίλους μου οι οποίοι είχαν τις ίδιες φιλοδοξίες, ιδρύσαμε το Τζένσπεϊς. Ένα κοινοτικό εργαστήριο βιοτεχνολογίας μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα, στο Μπρούκλιν της Νέας Υόρκης, για να μπορεί να έρχεται ο κόσμος, να κάνει μαθήματα και να τριγυρίσει στο εργαστήριο σε μια πολύ ανοικτή και φιλική ατμόσφαιρα.

Δεν ήμουν καθόλου προετοιμασμένη για αυτό που ακολούθησε. Μήπως μαντεύετε; Άρχισαν να μας καλούν από τον τύπο. Και όσο εμείς λέγαμε τι τέλεια που θα ήταν να αυξηθεί ο επιστημονικός αλφαβητισμός, τόσο εκείνοι έλεγαν ότι δημιουργούσαμε τον επόμενο Φρανκενστάιν, με αποτέλεσμα, τους επόμενους έξι μήνες, γκουγκλάροντας το όνομά μου, αντί για τις επιστημονικές δημοσιεύσεις μου, έβγαινε αυτό. [«Είμαι βιολογικός κίνδυνος»;] (Γέλια) Πολύ θλιβερό. Το μόνο πράγμα που μας κράτησε τότε ήταν που γνωρίζαμε ότι σε όλο τον κόσμο, υπήρχαν άνθρωποι που προσπαθούσαν να κάνουν το ίδιο με εμάς. Άνοιγαν χώρους για βιοχάκερ και ορισμένοι από αυτούς αντιμετώπιζαν πολύ μεγαλύτερες προκλήσεις από τις δικές μας, με περισσότερους κανονισμούς και λιγότερους πόρους. Τώρα όμως, τρία χρόνια μετά, φτάσαμε στο εξής. Φτάσαμε να είμαστε μια ζωντανή, παγκόσμια κοινότητα από χώρους για χάκερ και είμαστε μόνο στην αρχή. Αυτοί είναι μερικοί από τους μεγαλύτερους χώρους μας και ανοίγουν κι άλλοι καθημερινά. Θα ανοίξει ένας χώρος μάλλον στη Μόσχα, ένας στη Νότια Κορέα και το ωραίο είναι ότι ο καθένας έχει το δικό του ξεχωριστό χρώμα που χαρακτηρίζει την κοινωνία από την οποία ξεπήδησε.

Να σας ξεναγήσω λοιπόν. Οι βιοχάκερ εργάζονται μόνοι. Εργαζόμαστε και σε ομάδες, στις μεγαλουπόλεις - (Γέλια) - και στα χωριά. Κάνουμε αποσυμπίληση εργαστηριακού εξοπλισμού. Δημιουργούμε βακτήρια γενετικά. Τροποποιούμε υλικό, λογισμικό, βιολογισμικό και, φυσικά, τον κώδικα της ζωής. Μας αρέσει να κατασκευάζουμε. Και μας αρέσει να διαλύουμε. Καλλιεργούμε. Φωτίζουμε. Και κάνουμε τα κύτταρα να χορεύουν.

Το πνεύμα των εργαστηρίων είναι η ανοικτή, θετική στάση αλλά, ξέρετε, μερικές φορές, στο μυαλό του κόσμου το πρώτο πράγμα που έρχεται είναι η βιοασφάλεια, η βιοπροστασία και η αρνητική όψη του νομίσματος. Δεν θα υποβαθμίσω αυτές τις ανησυχίες. Η ισχυρή τεχνολογία μπορεί να χρησιμοποιηθεί και για καλό και για κακό και με πράγματα όπως η συνθετική βιολογία, η νανοβιοτεχνολογία, επιβάλλεται να δούμε όχι μόνο τις ερασιτεχνικές αλλά και τις επαγγελματικές ομάδες, διότι διαθέτουν καλύτερη υποδομή, καλύτερες εγκαταστάσεις και πρόσβαση σε παθογόνα.

Αυτό ακριβώς έκανε ο ΟΗΕ και πρόσφατα εξέδωσε μια σχετική έκθεση καταλήγοντας ότι η δύναμη της εν λόγω τεχνολογίας να έχει θετικές επιδράσεις ήταν μεγαλύτερη από τον κίνδυνο αρνητικών επιδράσεων. Ερεύνησε επίσης ειδικά την ερασιτεχνική κοινότητα και παρατήρησε, εύλογα, ότι ο τύπος είχε την τάση να υπερεκτιμά συνεχώς τις δυνατότητές της και να υποβαθμίζει τη δεοντολογία της. Μάλιστα, όλοι οι ερασιτέχνες του κόσμου από την Αμερική, την Ευρώπη, συγκεντρώθηκαν πέρσι και συνέταξαν έναν κοινό κώδικα δεοντολογίας. Κάτι πολύ περισσότερο από όσα έχει κάνει η συμβατική επιστήμη.

Τηρούμε τους κρατικούς και τοπικούς κανονισμούς. Η αποκομιδή απορριμμάτων γίνεται σωστά, ακολουθούμε τις διαδικασίες ασφάλειας, δεν εργαζόμαστε πάνω σε παθογόνα. Ξέρετε, όποιος δουλεύει με παθογόνα, δεν ανήκει στην κοινότητα των βιοχάκερ, ανήκει στην κοινότητα των βιοτρομοκρατών, συγγνώμη που το λέω. Και με ρωτούν μερικές φορές: «Κι αν συμβεί κάποιο ατύχημα»; Αν εργαζόμαστε με ασφαλείς οργανισμούς όπως γίνεται συνήθως, η πιθανότητα να συμβεί ατύχημα και να δημιουργήσει κάποιος, ας πούμε, ένα υπερζωύφιο, είναι κυριολεκτικά αντίστοιχη με την πιθανότητα χιονοθύελλας στη μέση της Σαχάρας. Μπορεί να συμβεί αλλά δεν είναι κάτι που αφήνεις να καθορίσει τη ζωή σου.

Προσωπικά διάλεξα να ριψοκινδυνεύσω διαφορετικά. Συμμετέχω στο Πρόγραμμα Προσωπικού Γονιδιώματος. Είναι μια μελέτη στο Χάρβαρντ και όταν ολοκληρωθεί, θα πάρουν όλη την γονιδιωματική αλληλουχία μου, όλο το ιατρικό ιστορικό μου και τα στοιχεία μου και θα τα δημοσιεύσουν ελεύθερα στο Διαδίκτυο. Υπάρχουν πολλοί κίνδυνοι και συζητήθηκαν πριν δώσω τη συγκατάθεσή μου. Ο αγαπημένος μου (κίνδυνος) είναι ότι μπορεί κάποιος να κατεβάσει την αλληλουχία μου, να πάει στο εργαστήριο, να συνθέσει ένα ψεύτικο δικό μου DNA και να το τοποθετήσει σε τόπο εγκλήματος. (Γέλια) Όπως όμως και με την ερασιτεχνική βιοτεχνολογία, τα θετικά και η δυνατότητα να βγει κάτι καλό από μια τέτοια μελέτη είναι πολύ περισσότερα από τον κίνδυνο.

Μπορεί, βέβαια, να αναρωτηθείτε, «Και τι δουλειά έχω εγώ σε εργαστήριο βιολογίας»; Πριν λίγο καιρό όμως αναρωτιόμασταν, «Και τι θα τους κάνουμε όλοι εμείς τους υπολογιστές»; Είναι μόνο η αρχή. Βλέπουμε μόνο την κορυφή του παγόβουνου του DNA. Να σας δείξω τι μπορείτε να κάνετε τώρα κιόλας. Εδώ ένας βιοχάκερ στη Γερμανία, ένας δημοσιογράφος, ήθελε να βρει τίνος ο σκύλος άφηνε το κατιτίς του στον δρόμο. (Γέλια) (Χειροκρότημα) Καλά το μαντέψατε. Έριξε μπαλάκια σε όλα τα σκυλιά της γειτονιάς, ανέλυσε το σάλιο, ταυτοποίησε τον σκύλο και πήγε και βρήκε τον ιδιοκτήτη. (Γέλια) (Χειροκρότημα) Εγώ ανακάλυψα ένα χωροκατακτητικό είδος στον κήπο μου. Μοιάζει με πασχαλίτσα έτσι; Αλλά είναι ιαπωνικός κάνθαρος. Το ίδιο είδος τεχνολογίας, που ονομάζεται γραμμικός κώδικας DNA, είναι πολύ ωραίο. Με αυτό ελέγχετε αν το χαβιάρι σας είναι όντως μπελούγκα, αν το σούσι σας είναι όντως τόνος ή αν το κατσικίσιο τυρί που χρυσοπληρώσατε είναι όντως από κατσίκα. Σε έναν χώρο για βιοχάκερ μπορείτε να αναλύσετε το γονιδίωμά σας για τυχόν μεταλλάξεις, τα δημητριακά του πρωινού για γενετικά μεταλλαγμένους οργανισμούς και να ερευνήσετε το γενεαλογικό σας δέντρο. Μπορείτε να στείλετε μετεωρολογικά αερόστατα στη στρατόσφαιρα, να συλλέξετε μικρόβια, να δείτε τι υπάρχει εκεί πάνω. Μπορείτε να φτιάξετε έναν βιοαισθητήρα από μαγιά για να εντοπίσετε ρυπαντές στο νερό. Μπορείτε να φτιάξετε κάποιες κυψέλες βιοκαυσίμων. Μπορείτε να κάνετε πολλά. Μπορείτε, επίσης, να δημιουργήσετε έργα τέχνης. Ορισμένα είναι πραγματικά εντυπωσιακά και προσεγγίζουν τα κοινωνικά, οικολογικά προβλήματα από μια εντελώς διαφορετική σκοπιά. Είναι ωραία.

Με ρωτούν μερικές φορές, γιατί ασχολούμαι; Θα μπορούσα να είχα μια πολύ καλή καριέρα στη συμβατική επιστήμη. Το θέμα είναι ότι τα εργαστήρια αυτά έχουν να προσφέρουν κάτι στην κοινωνία που δεν υπάρχει πουθενά αλλού. Έχει κάτι ιερό ο χώρος στον οποίο μπορείς να εργαστείς χωρίς να πρέπει να αιτιολογήσεις στους πάντες ότι το αποτέλεσμα θα είναι πολύ επικερδές, ότι θα σώσει την ανθρωπότητα ή ακόμη και ότι είναι εφικτό. Πρέπει απλώς να τηρεί τους κανόνες ασφάλειας. Αν υπήρχε ένας τέτοιος χώρος παντού, θα άλλαζε η αντίληψη σχετικά με το ποιος επιτρέπεται να ασχολείται με τη βιοτεχνολογία. Σε κάτι τέτοιους χώρους ξεκίνησε η χρήση προσωπικών υπολογιστών. Γιατί όχι και η προσωπική βιοτεχνολογία; Αν ασχολούμασταν όλοι μέσα σε αυτήν την αίθουσα, ποιος ξέρει τι θα καταφέρναμε; Πρόκειται για έναν τομέα πολύ καινούριο και όπως λέμε εμείς στο Μπρούκλιν, ακόμη δεν έχετε δει τίποτα. (Γέλια) (Χειροκρότημα)