Έντουαρντ Τέννερ: Αθέλητες συνέπειες

Δεν μου άρεσαν πάντα οι αθέλητες συνέπειες αλλά τελικά έμαθα να τις εκτιμώ. Έμαθα ότι είναι η ουσία της προόδου ακόμα κι όταν φαίνονται τραγικές. Και θα ήθελα να ξαναδούμε με ποιο τρόπο αυτές οι αθέλητες συνέπειες παίζουν το ρόλο που παίζουν.

Πάμε λοιπόν 40.000 χρόνια πίσω στην εποχή της πολιτισμικής έκρηξης όταν η μουσική , η τέχνη, η τεχνολογία, τόσα πολλά απ' αυτά που απολαμβάνουμε σήμερα, τόσα πολλά απ' αυτά που παρουσιάζονται στο TED γεννήθηκαν. Ο ανθρωπολόγος Ράνταλ Γουάιτ έκανε μια πολύ ενδιαφέρουσα παρατήρηση: αν οι πρόγονοί μας 40.000 χρόνια πριν μπορούσαν να δουν τι είχαν κάνει δεν θα το είχαν πολυκαταλάβει. Εκείνη τη στιγμή φρόντιζαν να ικανοποιήσουν τις άμεσες ανάγκες τους. Μπόρεσαν να κάνουν για μας αυτό που κάναν αλλά χωρίς να πολυκαταλαβαίνουν το πώς.

Πάμε λοιπόν τώρα 10.000 χρόνια πίσω, τότε που αρχίζει να γίνεται πολύ ενδιαφέρον. Τι συνέβη με την πρώτη καλλιέργεια σιτηρών; Τι συνέβη με την προέλευση της γεωργίας; Τι θα λέγαν οι πρόγονοί μας 10.000 χρόνια πριν αν είχαν την εκτίμηση της τεχνολογίας; Μπορώ να φανταστώ διάφορες επιτροπές να τους κάνουν αναφορές για το πού θα οδηγήσει η γεωργία την ανθρωπότητα μέσα στις επόμενες εκαντοταετίες. Θα ήταν άσχημα νέα. Καταρχήν σήμαινε χειρότερη διατροφή, ίσως μικρότερη διάρκεια ζωής. Ήταν απλά τραγικό για τις γυναίκες. Τα απομεινάρια των σκελετών από εκείνη την περίοδο έχουν δείξει ότι ταλαιπωρούνταν όλη μέρα κι όλη νύχτα. Και από πολιτική άποψη ήταν τραγικά. Ήταν η αρχή της δημιουργίας μεγαλύτερων ανισοτήτων μεταξύ των ανθρώπων. Aν είχε γίνει μία ορθολογική εκτίμηση της τεχνολογίας τότε νομίζω πως θα είχαν πει, "Ας το αφήσουμε καλύτερα."

Ακόμη και σήμερα οι επιλογές μας έχουν αθέλητες συνέπειες. Για παράδειγμα, η χρήση των τσόπστικς -- σύμφωνα με έναν Γιαπωνέζο ανθρωπολόγο που έγραψε μια διατριβή σχετικά με αυτά στο Πανεπιστήμιο του Μίσιγκαν -- οδήγησε μακροχρόνια σε αλλαγές στην οδοντοφυΐα των Γιαπωνέζων. Τα δόντια μας εξακολουθούν και τώρα να αλλάζουν. Υπάρχουν στοιχεία ότι το ανθρώπινο στόμα και τα δόντια μικραίνουν όσο εξελισσόμαστε. Κι αυτό δεν είναι απαραίτητα μία αρνητική αθέλητη συνέπεια. Αλλά νομίζω πως ένας Νεάντερταλ δε θα ενέκρινε και πολύ αυτούς τους ξενέρωτους κόφτες που έχουμε. Κάποια πράγματα λοιπόν είναι σχετικά, ανάλογα με το που βρισκόμαστε.

Στον αρχαίο κόσμο υπήρχε σεβασμός προς τις αθέλητες συνέπειες, και υπήρχε μία υγιής αίσθηση του κινδύνου που απεικονιζόταν στο Δέντρο της Γνώσης, στο Κουτί της Πανδώρας, και προπαντώς στο μύθο του Προμηθέα ο οποίος έχει υπάρξει καθοριστικός σε σύγχρονες μεταφορές για την τεχνολογία. Κι αυτό είναι αλήθεια. Οι γιατροί του αρχαίου κόσμου ειδικά οι Αιγύπτιοι που ξεκίνησαν την ιατρική όπως την ξέρουμε σήμερα είχαν συνείδηση του τι μπορούσαν και τι δεν μπορούσαν να διαχειριστούν. Και οι μεταφράσεις των κειμένων τους λένε "Αυτό δεν θα το θεραπεύσω. Αυτό δεν μπορώ να το θεραπεύσω." Είχαν αίσθηση. Έτσι και οι ακόλουθοι του Ιπποκράτη. Τα γραπτά του επίσης επανειλημμένα σύμφωνα με σύγχρονες έρευνες, δείχνουν πόσο σημαντικό είναι το να μην κάνεις κακό. Πιο πρόσφατα ο Χάρβεϊ Κούσινγκ που πραγματικά ανέπτυξε τη νευροχειρουργική όπως την ξέρουμε σήμερα αλλάζοντάς την από πεδίο της ιατρικής με πληθώρα θανάτων λόγω των εγχειρήσεων σε πεδίο στο οποίο μπορούσε κανείς να βασιστεί, είχε πλήρη επίγνωση ότι δεν θα έκανε πάντα το σωστό. Αλλά έβαλε τα δυνατά του και κράτησε αναλυτικά αρχεία που του επέτρεψαν να μεταμορφώσει αυτό τον ιατρικό κλάδο.

Τώρα αν προχωρήσουμε λίγο στον 19ο αιώνα, βρίσκουμε ένα νέο στυλ τεχνολογίας. Δεν βρίσκουμε πλέον απλά εργαλεία αλλά συστήματα. Βρίσκουμε όλο και πιο πολύπλοκους συσχετισμούς μηχανών που κάνουν όλο και δυσκολότερο το να καταλαβαίνεις τι πάει στραβά. Και οι πρώτοι που το είδαν αυτό ήταν οι τηλεγραφητές στα μέσα του 19ου αιώνα που ήταν και οι πρώτοι χάκερς. Ο Τόμας Έντισον θα ταίριαζε άνετα με το κλίμα μιας εταιρείας λογισμικού σήμερα. Οι χάκερς εκείνοι είχαν μία λέξη για εκείνα τα μυστήρια σφάλματα στα τηλεγραφικά συστήματα που τα ονόμαζαν «ιούς». Έτσι ξεκίνησε η λέξη «ιός». Αυτή η επίγνωση ωστόσο ήταν κάπως δύσκολο να περάσει στο γενικότερο πληθυσμό ακόμα και σε άτομα πολύ καλά πληροφορημένα.

Ο Σάμιουελ Κλέμενς, ο γνωστός μας Μαρκ Τουαίην, επένδυσε πολλά χρήματα στην πιο περίπλοκη μηχανή όλων των εποχών -- μέχρι το 1918 τουλάχιστον -- που καταγράφηκε στo Αμερικάνικο Γραφείο Πατέντας. Και αυτό ήταν ο στοιχειοθέτης Πέιτζ. Αυτό το μηχάνημα αποτελούνταν από 18.000 κομμάτια. Η πατέντα είχε 64 σελίδες κειμένου και 271 εικόνες. Ήταν τόσο υπέροχο μηχάνημα γιατί έκανε ό,τι και ένας άνθρωπος στη στοιχειοθέτηση συμπεριλαμβανομένης της επιστροφής του στοιχείου στην αρχική του θέση που ήταν πολύ δύσκολο. Και ο Μαρκ Τουαίην που ήξερε τα πάντα για τη στοιχειοθέτηση ήταν πραγματικά συνεπαρμένος από αυτή τη μηχανή. Δυστυχώς όμως τον συνεπήρε το μηχάνημα κι απ' την ανάποδη αφού τον οδήγησε στη χρεωκοπία και αναγκάστηκε να γυρίζει τον κόσμο δίνοντας ομιλίες για να ρεφάρει. Και αυτό ήταν πολύ σημαντικό για την τεχνολογία του 19ου αιώνα, ο συσχετισμός όλων των επιμέρους μερών μεταξύ τους μπορούσε να καταστρέψει την καλύτερη ιδέα, ακόμα κι όταν οι ειδικότεροι των ειδικών είχαν δώσει την έγκρισή τους.

Στις αρχές του 20ου αιώνα έγινε και κάτι άλλο που περιέπλεξε τα πράγματα περισσότερο. Και αυτό ήταν ότι ακόμα και η ίδια η τεχνολογία ασφάλειας μπορούσε να είναι πηγή κινδύνων. Το μάθημα του Τιτανικού για πολλούς σύγχρονους ήταν ότι οι σωστικές λέμβοι του πλοίου πρέπει να επαρκούν για όλους. Και αυτό ήταν το αποτέλεσμα της τραγικής απώλειας ζωών ανθρώπων που δεν μπορούσαν να μπουν στις λέμβους. Ωστόσο υπήρχε άλλη μια περίπτωση, το Ίστλαντ, ένα πλοίο που τουμπάρισε στο λιμάνι του Σικάγου το 1915 σκοτώνοντας 841 άτομα -- 14 περισσότερους απ' ότι οι επιβάτες του Τιτανικού που πνίγηκαν. Ο λόγος γι' αυτό εν μέρει ήταν οι έξτρα σωστικές λέμβοι που προστέθηκαν οι οποίες έκαναν αυτό το ήδη ασταθές πλοίο ακόμα πιο ασταθές. Κι αυτό πάλι αποδεικνύει ότι όταν μιλάμε για αθέλητες συνέπειες δεν είναι εύκολο να ξέρεις ποια είναι τα σωστά μαθήματα που πρέπει να πάρεις. Είναι βασική ερώτηση πώς το πλοίο φορτώθηκε με τόση σαβούρα.

Έτσι ο 20ος αιώνας πλέον μας έδειξε πόσο περίπλοκη είναι η πραγματικότητα αλλά μας έδειξε και μια θετική πλευρά. Έδειξε πως μια εφεύρεση μπορεί να επωφεληθεί από επείγοντα περιστατικά. Πως μπορεί να επωφεληθεί από τραγωδίες. Και το αγαπημένο μου παράδειγμα πάνω σ' αυτό που δεν είναι ευρέως γνωστό ως τεχνολογικό θαύμα αλλά ίσως είναι ένα απ' τα μεγαλύτερα όλων των εποχών ήταν η αύξηση της πενικιλίνης στο Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Η πενικιλίνη ανακαλύφθηκε το 1928 αλλά μέχρι το 1940 δεν παράγονταν σεβαστές ποσότητες είτε για εμπόριο είτε για ιατρικούς λόγους. Αρκετές φαρμακευτικές εταιρείες δούλευαν πάνω στην πενικιλίνη. Δούλευαν ανεξάρτητα και δεν οδηγούνταν πουθενά. Το Κυβερνητικό Γραφείο Έρευνας μάζεψε τους αντιπροσώπους και τους είπε ότι αυτό είναι κάτι που πρέπει να γίνει. Και όχι μόνο το κάναν αλλά μέσα σε 2 χρόνια αύξησαν την παραγωγή πενικιλίνης από φλασκιά του ενός λίτρου σε κάδους των 10.000 γαλονιών. Έτσι έγινε και αυξήθηκε η παραγωγή πενικιλίνης και έγινε ένα απ' τα μεγαλύτερα ιατρικά επιτεύγματα όλων των εποχών. Στο Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο επίσης η ύπαρξη της ηλιακής ακτινοβολίας φαινόταν μέσα από μελέτες παρεμβολών που είχαν ανιχνευθεί από σταθμούς ραντάρ στη Μ. Βρετανία. Υπήρχαν λοιπόν ωφέλειες μέσα από καταστροφές ωφέλειες στη θεωρητική αλλά και στην εφαρμοσμένη επιστήμη και την ιατρική.

Την περίοδο μετά το Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο οι αθέλητες συνέπειες γίνονται ακόμα πιο ενδιαφέρουσες. Και το αγαπημένο μου παράδειγμα συνέβη στις αρχές του 1976 όταν ανακαλύφθηκε ότι το βακτήριο που προκαλούσε τη νόσο των Λεγεωνάριων υπήρχε πάντα στο νερό αλλά ήταν η θερμοκρασία του νερού κάτω από συγκεκριμένες συνθήκες ζέστης και εξαερισμού που δημιουργούσε τις κατάλληλες συνθήκες για την αναπαραγωγή του βακτηριδίου της λεγεωνέλλας. Η τεχνολογία λοιπόν ήρθε ως σωτήρας. Οι χημικοί έπιασαν δουλειά και ανέπτυξαν ένα βακτηριοκτόνο που χρησιμοποιήθηκε ευρέως σε αυτά τα συστήματα.

Αλλά κάτι άλλο συνέβη στις αρχές της δεκαετίας του '80 και αυτό ήταν μια μυστηριώδης επιδημία προβλημάτων των οδηγών δισκέτας στις ΗΠΑ. Η ΙΒΜ που έφτιαχνε τους οδηγούς δεν ήξερε τι να κάνει. Συγκρότησε μια ομάδα με τους καλύτερους επιστήμονές της για να ψάξει το θέμα και αυτό που ανακάλυψε ήταν ότι όλοι αυτοί οι οδηγοί δισκετών ήταν τοποθετημένοι δίπλα σε αεραγωγούς. Το βακτηριοκτόνο λοιπόν σχηματιζόταν με μικροσκοπικά ίχνη κασσίτερου. Και αυτά τα μόρια κασσίτερου κάθονταν στις κεφαλές δισκετών καταστρέφοντάς τες. Ξαναέφτιαξαν λοιπόν το βακτηριοκτόνο. Αλλά το πιο ενδιαφέρον για μένα είναι πως αυτή ήταν η πρώτη περίπτωση μιας μηχανικής συσκευής που υπέφερε από ανθρώπινη ασθένεια. Όλοι μαζί το περνάμε αυτό λοιπόν.

(Γέλια)

Στην πραγματικότητα δείχνει κάτι άλλο επίσης ενδιαφέρον, παρότι οι ικανότητές μας και η τεχνολογία αυξάνονται γεωμετρικά, δυστυχώς η ικανότητά μας να προβλέψουμε την πορεία τους μακροπρόθεσμα αυξάνεται επίσης αλλά αυξάνεται αριθμητικά. Έτσι ένα από τα χαρακτηριστικότερα προβλήματα της εποχής μας είναι το πώς να γεφυρώσουμε αυτό το χάσμα μεταξύ των ικανοτήτων μας και της δυνατότητας να προβλέπουμε τις συνέπειες. Μια άλλη πολύ θετική συνέπεια της τεχνολογίας του 20oυ αιώνα ήταν ο τρόπος με τον οποίο άλλων ειδών καταστροφές μπορούσαν να οδηγήσουν σε πρόοδο. Υπάρχουν δύο ιστορικοί της επιχειρηματικότητας στο Πανεπιστήμιο του Μέριλαντ, ο Μπρεντ Γκόλντφαρμπ και ο Ντέιβιντ Κιρς οι οποίοι έχουν κάνει απίστευτα ενδιαφέρουσα δουλειά το μεγαλύτερο μέρος της οποίας είναι ακόμα αδημοσίευτο, σχετικά με την ιστορία των μεγάλων καινοτομιών. Συνδύασαν τη λίστα των μεγαλύτερων καινοτομιών και ανακάλυψαν ότι η σημαντικότερη δεκαετία (σε αριθμό) για θεμελιώδεις καινοτομίες όπως απεικονίζεται σε όλες τις λίστες που έχουν γίνει κατα καιρούς από άλλους -- λίστες τις οποίες έχουν συνενώσει ήταν η Μεγάλη Ύφεση.

Και κανείς δεν μπορεί να εξηγήσει το γιατί αλλά υπάρχει μια ιστορία που μπορεί να προσφέρει μία ένδειξη. Είναι η αρχή του φωτοαντιγραφικού της Ζίροξ που γιόρτασε τα 50 της χρόνια πέρσι. Και ο Τσέστερ Κάρλσον, ο εφευρέτης, ήταν δικηγόρος για πατέντες. Στην πραγματικότητα δεν σκόπευε να δουλέψει πάνω σε πατέντες αλλά δεν μπορούσε να βρει εναλλακτική τεχνική δουλειά. Αυτή ήταν η καλύτερη επιλογή του. Τον εκνεύριζε η χαμηλή ποιότητα και το υψηλό κόστος των υφιστάμενων αντιγράφων πατέντας, έτσι ξεκίνησε να αναπτύσσει ένα σύστημα ξηρής φωτοαντιγράφισης που πατεντάρισε στα τέλη της δεκαετίας του '30 -- και έγινε το πρώτο εμπορεύσιμο ξηρό φωτοαντιγραφικό μηχάνημα το 1960. Βλέπουμε λοιπόν κάποιες φορές με αφορμή τέτοιες δυσλειτουργίες και εξαιτίας τέτοιων ανθρώπων που εγκαταλείπουν την αρχική τους καριέρα και ασχολούνται με κάτι άλλο όπου η δημιουργικότητά τους μπορεί να κάνει τη διαφορά, ότι οι υφέσεις και άλλα παρόμοια ατυχή γεγονότα μπορεί παραδόξως να θέτουν σε λειτουργία τη δημιουργικότητα.

Τι σημαίνει αυτό; Σημαίνει, νομίζω πως ζούμε σε εποχές απρόβλεπτων δυνατοτήτων. Σκεφτείτε τον κόσμο του χρήματος, για παράδειγμα. Ο μέντορας του Γουόρεν Μπάφετ, ο Μπέντζαμιν Γκράχαμ, ανέπτυξε το σύστημα της αγοράς σε χαμηλότερη αξία απ' την πραγματική (value investing) εξαιτίας των δικών του ζημιών στο κραχ του 1929. Και δημοσίευσε αυτό το βιβλίο στις αρχές της δεκαετίας του '30 και το βιβλίο κυκλοφορεί ακόμα σε νεώτερες εκδόσεις και αποτελεί ακόμα θεμελιώδες εγχειρίδιο. Όταν οι άνθρωποι μαθαίνουν μέσα από τις καταστροφές η δημιουργικότητα μπορεί να ανθίσει.

Σκεφτείτε τις μεγάλες και τις μικρές πληγές που μας ταλαιπωρούν σήμερα -- κοριοί, μέλισσες δολοφόνοι, σπαμ -- είναι πολύ πιθανό οι λύσεις σε αυτά τα θέματα να επεκταθούν και πέρα απ' την απάντηση στο άμεσο ερώτημα. Ας σκεφτούμε για παράδειγμα τον Λουί Παστέρ που στα 1860 του ζητήθηκε απ΄τη βιομηχανία μεταξιού να μελετήσει τις ασθένειες των μεταξοσκώληκων και οι ανακαλύψεις του αποτέλεσαν την αρχή της θεωρίας των μικροβίων στις ασθένειες. Έτσι πολύ συχνά μια καταστροφή κάποιου είδους ή η συνέπειά της - για παράδειγμα της υπερβολικής καλλιέργειας μεταξοσκώληκων που αποτέλουσε πρόβλημα για την Ευρώπη εκείνη την εποχή - μπορεί να είναι το κλειδί που ανοίγει κάτι μεγαλύτερο.

Αυτό λοιπόν σημαίνει πως έχουμε ανάγκη από μια διαφορετική οπτική γωνία των αθέλητων συνεπειών. Πρέπει να κρατάμε θετική στάση. Πρέπει να δούμε τι μπορούν να κάνουν για μας. Πρέπει να μάθουμε μέσα απ΄αυτά τα παραδείγματα που ανέφερα. Πρέπει να μάθουμε για παράδειγμα απ΄τον Δρ. Κούσινγκ, που σκότωσε ασθενείς στη διάρκεια των πρώτων εγχειρήσεών του. Έπρεπε να αστοχήσει κάποιες φορές. Έπρεπε να κάνει κάποια λάθη. Και διδάχθηκε μέσα από τα λάθη του. Και ως αποτέλεσμα όταν λέμε "Αυτό δεν είναι εγχείρηση εγκεφάλου" αποδίδουμε φόρο τιμής στο πόσο δύσκολο είναι για οποιονδήποτε να διδαχθεί μέσα απ΄τα λάθη του σε ένα πεδίο της ιατρικής που θεωρούνταν τόσο αποθαρρυντικό ως προς τις προοπτικές του. Και μπορούμε επίσης να θυμηθούμε πώς οι φαρμακευτικές εταιρείες είναι πρόθυμες να συγκεντρώσουν τη γνώση τους, να μοιραστούν τη γνώση τους, για να αντιμετωπίσουν μία επείγουσα ανάγκη, κάτι που δεν έκαναν για χρόνια στο παρελθόν. Μπορεί και να μπορούσαν να το κάνουν νωρίτερα.

Τότε για μένα το μήνυμα σχετικά με τις αθέλητες συνέπειες είναι ότι το χάος συμβαίνει. Ας το εκμεταλλευτούμε όσο καλύτερα μπορούμε.

Σας ευχαριστώ πολύ

(Χειροκρότημα)