O David Deutsch μιλά για τη θέση μας στο σύμπαν

Μας είπαν "Κάντε οτιδήποτε για να παρουσιάσετε κάτι εντυπωσιακό" Κατά συνέπεια αυτό θα προσπαθήσω να κάνω. Αλλά, θα ήθελα να αρχίσω με δυο πράγματα που είναι ήδη γνωστά. Το πρώτο από αυτά συγκεκριμένα, είναι κάτι, που είναι γνωστό στη μεγαλύτερη διάρκεια της καταγεγραμένης ιστορίας. Αυτό είναι το ότι ο πλανήτης Γη, ή το Ηλιακό σύστημα, ή το περιβάλλον μας ή όπου αλλού νομίζετε ότι ανήκετε είναι μοναδικά σχεδιασμένο για να διατηρήσει την εξέλιξη μας (ή τη "Δημιουργία", όπως λέγαν), το παρόν μας, αλλά ακόμα πιο σημαντικό, τη μελλοντική μας επιβίωση.

Σήμερα, αυτή η διαπίστωση έχει έναν δραματικό τίτλο : Διαστημόπλοιο "Γη". Και η διαπίστωση αυτή είναι ότι έξω από αυτό το διαστημόπλοιο, το σύμπαν είναι αδιάλλαχτα εχθρικό. και το διαστημόπλοιο είναι ότι έχουμε,σε ότι μπορούμε να στηριχτούμε, και έχουμε μόνο μια ευκαιρία. Αν τα θαλασσώσουμε με αυτό, δεν υπάρχει κάποιο μέρος για να πάμε. Τώρα, το δεύτερο πράγμα που όλοι ξέρουν είναι ότι, αντίθετα με το τι πιστευόταν για το μεγαλύτερο μέρος της Ανθρώπινης Ιστορίας, η ανθρωπότητα δεν είναι στην πραγματικότητα το κέντρο της Δημιουργίας Όπως λέει και ο Stephen Hawking, το μόνο που είμαστε είναι "χημικά απόβλητα" στην επιφάνεια ενός συνηθισμένου πλανήτη που περιστρέφεται γύρω από ένα συνηθισμένο άστρο που με τη σειρά του είναι στις παρυφές ενός συνηθισμένου Γαλαξία κοκ.

Τώρα το πρώτο από τα πράγματα που όλοι μας ξέρουμε, είναι σα να λέμε ότι βρισκόμαστε σε ένα πολύ μη-συνηθισμένο μέρος, το οποίο είναι σχεδιασμένο με μοναδικό τρόπο .. κλπ, και το δεύτερο είναι να υποστηρίζουμε ότι είμαστε σε ένα συνηθισμένο μέρος, και αν κάποιος θα ήθελε να θεωρήσει αυτά τα δύο σα βαθυστόχαστες αλήθειες, σύμφωνα με τις οποίες πρέπει να ζήσει και να πάρει τις αποφάσεις για τη ζωή του, τότε φαίνεται ότι τα δύο αυτά αντικρούονται Αλλά αυτό δεν εμποδίζει και τα δύο στο να είναι ΕΝΤΕΛΩΣ ΕΣΦΑΛΜΕΝΑ. Και έτσι είναι. Ας αρχίσω λοιπόν με το δεύτερο : Συνηθισμένο. Εϊναι συνηθισμένο αυτό το μέρος; Να κοιτάξουμε λίγο γύρω μας, να κοιτάξουμε σε μια τυχαία κατεύθυνση και τι βλέπουμε .. έναν τοίχο και .. "χημικά απόβλητα". - και αυτό δεν είναι καθόλου μα καθόλου συνηθισμένο στο σύμπαν. Το μόνο που έχεις να κάνεις είναι να πας μερικές εκατοντάδες μίλια προς τα εκεί και να κοιτάξεις πίσω σου και δε θα δεις ούτε τοίχους ούτε χημικά απόβλητα. Το μόνο που θα 'δεις είναι έναν γαλάζιο πλανήτη, .. και αν πας ακόμα πιο μακρυά, θα 'δεις τον 'Ηλιο, το ηλιακό σύστημα, τ' αστέρια κλπ. Αλλά ακόμα και αυτό δεν είναι σύνηθες στο σύμπαν, γιατί τα αστέρια ανήκουν σε γαλαξίες, και τα περισσότερα μέρη στο σύμπαν, τα συνηθισμένα μέρη του σύμπαντος είναι μακρυά από οποιονδήποτε Γαλαξία.

Ας πάμε ακόμα πιο μακρυά μέχρι να βγούμε από τον Γαλαξία και ας κοιτάξουμε πάλι προς τα πίσω. και νάτος ο τεράστιος Γαλαξίας με τις σπείρες του μπροστά μας. Τώρα είμαστε 100.000 έτη φωτός από εδώ που είμαστε Αλλά ακόμα δεν έχουμε φτάσει ούτε καν κοντά σε ένα "συνηθισμένο" μέρος του σύμπαντος. Για να φτάσουμε σε ένα συνηθισμένο μέρος, θα πρέπει να ταξιδέψουμε 1000 φορές μακρύτερα. Σε ότι βρίσκεται ανάμεσα στους Γαλαξίες. Αυτό τώρα πως μοιάζει; Αυτό είναι συνηθισμένο. Πως είναι ένα συνηθισμένο μέρος στο σύμπαν; Η TED με δυσβάστακτο κόστος, κανόνισε μια υψηλής ευκρίνειας απεικόνιση φωτορεαλιστικής εικονικής πραγματικότητας του διαγαλαξιακού χώρου. Η θέα απο τον διαγαλαξιακό χώρο. Μπορούμε να σβήσουμε τα φώτα για τον δούμε παρακαλώ ;

Δεν είναι και πολύ καλό το αποτέλεσμα, γιατί ξέρετε, ο διαγαλαξιακός χώρος είναι εντελώς σκοτεινός. Είναι τόσο σκοτεινός ώστε αν κοιτούσες προς το κοντινότερο Άστρο και αυτό το Άστρο εκρηγνυόταν σαν Υπερκαινοφανής και εσύ κοιτούσες ακριβώς στη κατεύθυνση της έκρηξης, όταν θα σε έφτανε το φώς της, δε θα μπορούσες να διακρίνεις ούτε μια χαραμάδα φωτός. Έτσι μεγάλο και σκοτεινό είναι το σύμπαν. Ας μη ξεχνάτε ότι μια έκρηξη Υπερκαινοφανούς είναι τόσο φωτεινή, τόσο λαμπρή, που θα σας σκότωνε ακαριαία ακόμα και αν γινόταν μερικά έτη φωτός μακρυά σας. Αλλά στον διαγαλαξιακό χώρο θα ήσασταν τόσο απομακρυσμένοι που δε θα μπορούσατε καν να τη διακρίνετε. Κάνει πολύ κρύο εκεί έξω επίσης. Κάτι λιγότερο από 3 βαθμούς πάνω από το απόλυτο μηδέν. Είναι και πολύ άδειος. Το κενό εκεί έξω είναι ένα εκατομμύριο φορές λιγότερο πυκνό από το "αραιότερο κενό" που μπορούμε να φτιάξουμε στη Γη με την καλύτερη τεχνολογία που διαθέτουμε Είναι τόσο διαφορετικό ένα συνηθισμένο μέρος στο σύμπαν από αυτό εδώ το μέρος. Τόσο μη - συνηθισμένο είναι αυτό εδώ το μέρος. Μπορούμε να ανάψουμε τα φώτα ξανά παρακαλώ ; Ευχαριστώ.

Τώρα, πως γνωρίζουμε τόσα για ένα χώρο που είναι τόσο μακρυά από εδώ, και είναι τόσο διαφορετικό και τόσο ξένο από ότι είμαστε συνηθισμένοι εδώ; Ε λοιπόν, η Γη, το περιβάλλον μας, με τη μορφή των ανθρώπων - δημιουργεί γνώση. Τι να σημαίνει αυτό ; Κοιτάξτε ακόμα πιο μακρυά από εκεί που πήγαμε πριν λίγο, Εννοώ από εδώ με ένα τηλεσκόπιο -- και θα δείτε πράγματα που μοιάζουν με άστρα. Ονομάζονται Κβάζαρ. Η λέξε κβάζαρ αρχικά σήμαινε "Αστρώδη αντικείμενα" το οποίο σημαίνει αντικείμενα που μοιάζουν λίγο με αστέρια... Αλλά δεν έιναι. Ξέρουμε τι είναι. Δισεκατομμύρια χρόνια πριν και δισεκατομμύρια έτη φωτός μακρυά το υλικό στο κέντρο ενός γαλαξία κατέρευσε δημιουργώντας μια υπερμαζική μαύρη τρύπα Μετά ισχυρότατα μαγνητικά πεδία οδήγησαν κάποια από την ενέργεια αυτής της βαρυτικής κατάρευσης και κάποια από τη μάζα, ξανά έξω από τη μαύρη τρύπα, με τη μορφή τρομαχτικών πίδακων που οι λοβοί τους έχουν λαμπρότητα - νομίζω ενός τρισεκατομμυρίου Ήλιων!

Η "φυσική" του ανθρώπινου μυαλού δε θα μπορούσε να περισσότερο διαφορετική από τη "φυσική" ενός τέτοιου πίδακα. Δε θα μπορούσαμε να αντέξουμε ούτε μια στιγμή μέσα του. Δεν υπάρχουν λόγια για να περιγράψουν πως θα ήταν η εμπειρία μέσα στον πίδακα. Θα ήταν περίπου σα να βρισκόσουν στο κέντρο ενός Υπερκαινοφανούς, για εκατομμύρια χρόνια τη φορά. Ωστόσο, αυτοί οι πίδακες συνέβησαν με τέτοιο τρόπο, ώστε δισεκατομμύρια χρόνια αργότερα, στήν άλλη άκρη του σύμπαντος, κάποια χημικά απόβλητα, να μπορούν να περιγράψουν ακριβώς, και να απεικονίσουν και να προβλέψουν και πάνω απ'όλα να εξηγήσουν - αναφέρομαι σ' αυτό - τι συνέβαινε πραγματικά εκεί. Ένα φυσικό σύστημα - το μυαλό - περιέχει μία ακριβής λειτουργική απεικόνιση ενός άλλου - του κβάζαρ. Όχι απλώς μια επιδερμική εικόνα, αν και συμβάινει και αυτό, αλλά μια επεξηγηματική απεικόνιση, που περιέχει τις ίδιες μαθηματικές σχέσεις και την ίδια αιτιατή δομή.

Αυτή είναι γνώση και σα να μην έφτανε αυτό, η πιστότητα με την οποία η μία δομή (εμείς) απεικονίζει την άλλη (κβάζαρ) αυξάνει με το χρόνο. Αυτό είναι η ανάπτυξη της γνώσης. Δηλαδή, οι νόμοι της Φυσικής έχουν αυτή την ειδική ιδιότητα Το ότι όσο και ανόμοιες να είναι δύο δομές της Φύσης μπορούν να ενσωματώνουν την ίδια μαθηματική και αιτιατή δομή. η οποία ομοιάζει όλο και περισσότερο όσο περνάει ο καιρός.

Άρα είμαστε ένα χημικό απόβλητο λίγο διαφορετικό. Αυτό το χημικό απόβλητο έχει παγκοσμιότητα Η δομή του περιέχει, με ολοένα και περισσότερη ακρίβεια, τη δομή των πάντων. Είναι αυτό εδώ το μέρος και όχι άλλα μέρη στο σύμπαν, που είναι κομβικό και ενσωματώνει τη δομική και αιτιατή ουσία όλης της υπόλοιπης φυσικής πραγματικότητας. Άρα, μακράν του να είναι ασήμαντο, το γεγονός ότι οι νόμοι της φύσης επιτρέπουν κάτι τέτοιο, ή και να υπαγορεύουν ότι αυτό μπορεί να συμβεί, είναι ένα από τα πιο σημαντικά πράγματα του φυσικού κόσμου.

Τώρα, πως το Ηλιακό μας σύστημα - και το περιβάλλον, με τη μορφή των ανθρώπων, δημιουργεί αυτή την ειδική σχέση με το υπόλοιπο σύμπαν ; Ένα είναι σίγουρο από αυτά που είπε ο Stephen Hawking. Θέλω να πω, όλα είναι αλλά ένα από αυτά τα σωστά είναι ότι το σύμπαν δεν επιτυγχάνει αυτή τη σχέση, με κάποιου είδους "ειδική φυσική". Δεν υπάρχει κάποια ειδική μεταχείριση, δεν υπάρχει κάποιο μαγικό. Τη δημιουργεί χρησιμοποιώντας 3 πράγματα που υπάρχουν σε αφθονία. Ένα από αυτά είναι η ύλη, επειδή η αύξηση της γνώσης είναι μια μορφή επεξεργασίας πληροφοριών και η επεξεργασία πληροφοριών είναι υπολογισμός, και ο υπολογισμός χρειάζεται κάποιον υπολογιστή - δεν υπάρχει κάποιος γνωστός τρόπος να φτιάξεις έναν υπολογιστή χωρίς ύλη- Χρειαζόμαστε και ενέργεια για να φτιάξουμε έναν υπολογιστή, και πιο σημαντικό, για να φτιάξουμε κατά συνέπεια τα μέσα στα οποία θα καταγράφεται η γνωση.

Τρίτον και λιγότερο απτό αλλά το ίδιο ουσιώδες για αυτή την ατέλειωτη δημιουργία γνώσης, και εξηγήσεων χρειαζόμαστε αποδεικτικά στοιχεία. Το περιβάλλον μας λοιπόν είναι γεμάτο με τέτοια στοιχεία. Για παράδειγμα συμβαίνει να θέλουμε να ελέγξουμε - π.χ. τον νόμο της Βαρύτητας του Νεύτωνα, - πριν από 300 χρόνια. Αλλά τα στοιχεία που χρησιμοποιήσαμε για τον ελέγξουμε έπεφταν στη Γη σε κάθε τετραγωνικό μέτρο για δισεκατομμύρια χρόνια πριν από το νόμο, για θα συνεχίσουν να το κάνουν για άλλα τόσα μετά. Το ίδιο ισχύει και για όλες τις άλλες επιστήμες. Απ' όσο ξέρουμε, όποια αποδεικτικά στοιχεία χρειαζόμαστε για να ανακαλύψουμε τις πλέον θεμελειώδεις αλήθειες για όλες τις επιστήμες είναι εδώ, στον πλανήτη μας.

Αυτό το μέρος είναι γεμάτο με στοιχεία καθώς και με ύλη και ενέργεια. Εκεί έξω, στον διαγαλαξιακό χώρο, αυτά τα προαπαιτούμενα για την αέναη δημιουργία γνώσης, βρίσκονται στη μικρότερη δυνατή ποσότητα. Όπως προείπα εκεί έξω είναι άδεια, είναι κρύα και είναι σκοτεινά. ¨Η όχι ; Στην πραγματικότητα αυτή είναι ακόμα μια παρωχημένη παρανόηση. Φανταστείτε έναν κύβο εκεί έξω στο διαγαλαξιακό χώρο που έχει το ίδιο μέγεθος όπως το σπίτι μας, το Ηλιακό σύστημα. Τώρα αυτός ο κύβος είναι πολύ άδειος σύμφωνα με τα ανθρώπινα κριτήρια, αλλά αυτή η κενότητα περιέχει πάνω από ένα εκατομμύριο τόνους ύλης. Μια τέτοια ποσότητα είναι αρκετή για να φτιάξεις π.χ. έναν αυτοσυντηρούμενο διαστημικό σταθμό, στον οποίο θα υπήρχε μια αποικία επιστημόνων που θα αφοσιωνόταν στη δημιουργία αέναης γνώσης κοκ.

Είναι πολύ πέραν της τρέχουσας τεχνολογίες έστω και να συγκεντρώσουμε το υδρογόνο από τον διαγαλαξιακό χώρο και να το μετασχηματίσουμε σε άλλα στοιχεία κλπ Αλλά το καλό είναι ότι σε ένα κατανοητό σύμπαν, αν κάτι δεν απαγορεύεται από τους νόμους της Φυσικής, τότε τι θα μας εμπόδιζε να το κάναμε εκτός από το ότι δε γνωρίζουμε πως. Με άλλα λόγια είναι θέμα γνώσης, όχι πόρων. Το ίδιο - αν και εφόσον το κάναμε αυτό θα είχαμε αυτόματα μια πηγή ενέργειας, καθώς ο μετασχηματισμός θα ήταν ένας αντιδραστήρας σχάσης - και τι θα γινόταν με τα αποδεικτικά στοιχεία ; Επαναλαμβάνω ότι είναι πολύ σκοτεινά εκεί έξω για τις ανθρώπινες αισθήσεις, αλλά το μόνο που θα είχαμε να κάνουμε είναι να παρουμε ένα τηλεσκόπιο ακόμα και σημερινό, να κοιτάγαμε και θα βλέπαμε τους ίδιους γαλαξίες όπως και από εδώ. Με ένα πιο ισχυρό τηλεσκόπιο θα μπορούσαμε να δούμε Άστρα και Πλανήτες. Σε εκείνους τους γαλαξίες θα μπορουσε κανείς να ασχοληθεί με την Αστροφυσική και να μάθει τους νόμους της Φυσικής. Τοπικά θα μπορούσε κανείς να φτιάξει επιταχυντές σωματιδίων και να μάθει φυσική των στοιχειωδών σωματιδίων, και Χημεία κοκ Ίσως το πιο δύσκολο για κάποιον επιστήμονα θα ήταν να κάνει εργασία πεδίου στη Βιολογία, καθώς θα του έπαιρνε μερικές εκαντοντάδες εκατομμύρια χρόνια να φτάσει τον κοντινότερο πλανήτη που έχει ζωή και να γυρίσει, Αλλά πρέπει να σας πω - συγνώμη Richard (Dawkings) - ότι ποτέ δε μου άρεσε η δουλειά πεδίου στη Βιολογία. και νομίζω ότι μας αρκεί να κάνουμε μία κάθε μερικές εκαντοντάδες εκατομμύρια χρόνια. ...

Άρα στην πραγματικότητα, ο διαγαλαξιακός χώρος περιέχει όλα τα προαπαιτούμενα για την αέναη δημιουργία της γνώσης. Κάθε τέτοιος κύβος, οπουδήποτε στο σύμπαν, θα μπορούσε να αποτελέσει κομβικό σημείο όπως είμαστε εμείς. αν υπήρχε η γνώση για το πως μπορούσε να γίνει κάτι τέτοιο. Άρα δεν είμαστε σε ένα μοναδικά φιλόξενο τόπο, Αν ο διαγαλαξιακός χώρος είναι ικανός να δημιουργήσει μια αέναη ροή επεξηγήσεων τότε το ίδιο συμβαίνει με οποιοδήποτε μέρος. Το ίδιο συμβαίνει με τη Γη. Το ίδιο με μια μολυσμένη Γη. Ο περιοριστικός παράγοντας, και εδώ και εκεί, δεν είναι οι πόροι, γιατί αυτοί υπάρχουν σε αφθονία, αλλά είναι η γνώση που είναι σπάνια.

Τώρα αυτή η συμπαντική γνωσιοκεντρική άποψη μπορεί - και νομίζω θα έπρεπε - να μας κάνει να αισθανόμαστε μοναδικοί. Αλλά θα έπρεπε επίσης να μας κάνει να αισθανόμαστε πολύ ευάλωτοι. γιατί σημαίνει ότι χωρίς τις ειδικές γνώσεις που χρειαζόμαστε για να επιβιώσουμε τους συνεχόμενους κινδύνους του σύμπαντος, απλά δε θα επιβιώσουμε. Αρκεί η έκρηξη ενός υπερκαινοφανούς μερικά μόλις έτη φωτός μακρυά από εδώ και θα πεθάνουμε όλοι μας. Ο Martin Rees έγραψε πρόσφατα ένα βιβλίο για το πόσο ευάλωτοι είμαστε σε όλους τους κινδύνους, από τα φαινόμενα στο σύμπαν, μέχρι καταστροφικά επιστημονικά πειράματα. και το σημαντικότερο από την τρομοκρατία με όπλα μαζικής καταστροφής, και πιστεύει ότι ο πολιτισμός μας έχει 50 τα εκατό πιθανότητα να επιβιώσει και αυτόν τον αιώνα. Νομίζω ότι θα μιλήσει αργότερα στο συνέδριο γι' αυτό.

Τώρα δε νομίζω ότι είναι πρέπον να συζητηθεί αυτό το θέμα με χρήση στατιστικών, αλλά θα συμφωνήσω μαζί του στο εξής. Μπορούμε να επιβιώσουμε και μπορούμε να αποτύχουμε να επιβιώσουμε. Αλλά αυτό δεν εξαρτάται από τις πιθανότητες αλλά από το αν θα μπορέσουμε να παράξουμε έγκαιρα τη γνωση που χρειαζόμαστε Καταστροφές έχουν συμβεί ξανά. Συνέχεια αφανίζονται είδη από τη Γη. Οι πολιτισμοί τελειώνουν. Η πλειονότητα όλων των ειδών και όλων των πολιτισμών, που έχουν υπάρξει ανήκουν τώρα πια στην ιστορία. Αν θέλουμε να αποτελέσουμε εξαίρεση σ' αυτό, τότε η λογική λέει ότι η μοναδική μας ελπίδα, είναι να χρησιμοποιήσουμε τη μοναδική μας ιδιότητα που μας διαχωρίζει σαν είδος από τα άλλα, και τον πολιτισμό μας από όλους τους άλλους. Επιγραμματικά είναι η ειδική σχέση που έχουμε με τους νόμους της Φυσικής. Η ικανότητά μας να δημιουργούμε νέες εξηγήσεις, νέα γνώση - να είμαστε το κέντρο της ύπαρξης.

Να εφαρμόσω τώρα τα παραπάνω σε μια σύγχρονη αντιδικία. όχι επειδή θέλω να πάρω το μέρος κάποιας συγκεκριμένης λύσης, αλλά μόνο για να σας δείξω τι εννοώ. Η αντιδικία αυτή αφορά την υπερθέρμανση του πλανήτη. Αν και Φυσικός δεν είμαι το κατάλληλο είδος Φυσικού. Σε ότι αφορά την υπερθέρμανση του πλανήτη είμαι άσχετος και το λογικό πράγμα που θα έκανε ένας άσχετος είναι να πάρει στα σοβαρά την ισχύουσα επιστημονική άποψη. Σύμφωνα με αυτή την άποψη, είναι ήδη αργά για να αποφύγουμε την καταστροφή. Διότι αν είναι αληθές ότι η καλύτερη επιλογή που έχουμε αυτηστιγμής είναι να μην εκπέμπουμε CO2, με συμφωνίες όπως το Πρωτόκολλο του Kyoto, με τις επιπτώσεις που έχει αυτό στην οικονομική δραστηριότητα, και το υπερβολικό κόστος της τάξης εκατοντάδων δισεκατομυρίων δολαρίων ή άλλου νομίσματος, τότε το ίδιο το πρωτόκολλο είναι καταστροφή με όποιο λογικό μέτρο. Και οι λύσεις που υποστηρίζονται ούτε κάν υποδεικνύουν πως θα λύσουν το πρόβλημα, αλλά μόνο το αναβάλλουν για λίγο καιρό. Οπότε είναι πολύ αργά να το αποφύγουμε, και μάλλον ήταν πρίν απο την εποχή που συνειδητοποιήσαμε ότι υπάρχει αυτός ο κίνδυνος. Μάλλον ήταν ήδη αργά από τη δεκαετία του 70 όταν η τότε καλύτερη επιστημονική άποψη υποστήριζε ότι οι βιομηχανικές εκπομπές θα προκαλούσαν μια νέα εποχή των παγετώνων και δισεκατομμύρια θα πέθαιναν.

Το μάθημα από αυτά είναι ξεκάθαρο για εμένα και δε ξέρω γιατί δεν συζητείται δημόσια Είναι ότι δε μπορούμε πάντα να ξέρουμε. Όταν ξέρουμε για μια επικείμενη καταστροφή και πως να την αποφύγουμε με λιγότερο κόστος από ότι αυτό της καταστροφής. τότε πραγματικά δεν υπάρχει κάτι προς συζήτηση. Αλλά κανένα προληπτικό μέτρο, ή καμία αρχή πρόληψης μπορεί να αποφύγει τα προβλήματα που δεν μας είναι ακόμα γνωστά. Δηλαδή χρειαζόμαστε μια διαδικασία για να επιλύουμε τα προβλήματα, όχι μόνο να τα αποφεύγουμε Και είναι αλήθεια ότι καλύτερη η πρόληψη από τη θεραπεία αλλά μόνο όταν ξέρουμε τι προλαμβάνουμε Αν κάποιος σας δώσει μια γροθά στη μύτη, η Ιατρική, δε θα θελήσει να σας μάθει πως να αποφεύγετε τις γροθιές Αν η Ιατρική σταματούσε να ψάχνει για θεραπείες και συγκεντρωνόταν στο να προλαμβάνει μόνο τότε θα αποτύγχανε και στα δύο.

Ο κόσμος τώρα ζητάει για επιβολή μέτρων ώστε να μειωθούν οι εκπομπές των αερίων, με οποιοδήποτε κόστος. Θα έπρεπε να ζητά σχέδια για να μειωθεί η θερμοκρασία και με σχέδια για να ζήσουμε σε υψηλότερη θερμοκρασία. και όχι με οποιοδήποτε κόστος αλλά αποτελεσματικά και φθηνά. Τέτοια σχέδια υπάρχουν, όπως κυψέλες καθρεπτών στο διάστημα ώστε να ανακλάται το ηλιακό φώς, ή να σχεδιαστούν θαλάσσιοι οργανισμοί που καταναλώνουν περισσότερο διοξείδιο του άνθρακα Αυτή τη στιγμή τα παραπάνω δεν θεωρούνται παρά περιφερειακή έρευνα. Δεν είναι στο κέντρο της προσοχής των ανθρώπων για την αντιμετώπιση του προβλήματος, ή γενικά των προβλημάτων. και με τα προβλήματα που δε γνωρίζουμε ακόμα, η ικανότητα να διορθώνουμε τα πράγματα - και όχι η καλή μας τύχη να τα αποφεύγουμε στο διηνεκές - είναι η μόνη μας ελπίδα. όχι μόνο για τα προβλήματα, αλλά για την επιβίωσή μας. Τελικά, πάρτε δύο πέτρινες πλάκες και χαράξτε σ' αυτές. Στη μία χαράξτε :"Τα προβλήματα είναι επιλύσιμα" Και στην άλλη : "Τα προβλήματα είναι αναπόφευκτα" Ευχαριστώ.