Daniel Goldstein: Η μάχη ανάμεσα στον σημερινό και στο μελλοντικό μας εαυτό

Θυμάστε την ιστορία με τον Οδυσσέα και τις Σειρήνες που διδαχθήκαμε στο Γυμνάσιο; Ήταν αυτός ο ήρωας, ο Οδυσσέας, ο οποίος επιστρέφει στην πατρίδα του μετά τον πόλεμο της Τροίας. Στέκεται στο κατάστρωμα του πλοίου του, μιλώντας στον πιο έμπιστο σύντροφό του και του λέει: "Αύριο θα πλεύσουμε κοντά σ' αυτούς τους βράχους, πάνω στους οποίους κάθονται κάποιες όμορφες γυναίκες, οι Σειρήνες. Τραγουδούν ένα μαγευτικό τραγούδι, ένα τραγούδι τόσο δελεαστικό που όσοι ναυτικοί το ακούνε, παρασύρονται τσακίζουν το καράβι τους στα βράχια και πνίγονται. Μ' αυτά τα δεδομένα θα περιμέναμε ότι θ' άλλαζαν την πορεία τους ώστε ν' αποφύγουν τις Σειρήνες κι όμως ο Οδυσσέας λέει: "Θέλω να ακούσω αυτό το τραγούδι. Οπότε αυτό που θα κάνω είναι να βουλώσω τ' αυτιά σας με κερί όλων σας - με παρακολουθείς- ώστε να μην ακούτε εσείς το τραγούδι, ενώ εμένα θα με δέσετε στο κατάρτι όπου θα ακούω, αλλά δε θα μπορώ να αλλάξω τη ρότα του καραβιού και έτσι θα περάσουμε από τις Σειρήνες ανέπαφοι". Μιλάμε δηλαδή για έναν καπετάνιο που ρισκάρει τις ζωές όλων πάνω στο καράβι, προκειμένου αυτός ν' ακούσει ένα τραγούδι.

Θα ήθελα να πιστεύω πως σε μια τέτοια περίπτωση θα έκαναν κάποιες πρόβες πριν. Ο Οδυσσέας θα έλεγε: "Λοιπόν ας κάνουμε μια δοκιμή. Δέστε με στο κατάρτι κι εγώ θα σας παρακαλώ να με λύσετε. Ότι όμως κι αν πω, εσείς δεν πρέπει να με λύσετε. Ωραία λοιπόν, δέστε με στο κατάρτι." Τότε ο πιο έμπιστος σύντροφός του παίρνει ένα σκοινί και δένει τον Οδυσσέα στο κατάρτι μ' ένα γερό κόμπο. Ο Οδυσσέας μπαίνει στο ρόλο όσο καλύτερα γίνεται και παρακαλεί: "Λύστε με, λύστε με. Θέλω ν' ακούσω από κοντά το τραγούδι. Ελευθερώστε με." Ο έμπιστος σύντροφός του σοφά αντιστέκεται και δεν λύνει τον Οδυσσέα. Τότε ο Οδυσσέας λέει: "Βλέπω ότι ξέρεις τί πρέπει να κάνεις. Ωραία, λύσε με τώρα για να φάμε και βραδυνό." Ο έμπιστος σύντροφός του διστάζει. Σκέφτεται: "Υποκρίνεται ακόμα, ή να τον ξελύσω;" Και συνεχίζει: "Λοιπόν, φαντάζομαι ότι κάποια στιγμή η πρόβα θα πρέπει να σταματήσει." Οπότε λύνει τον Οδυσσέα κι ο Οδυσσέας του δίνει μια ανάποδη. Του φωνάζει:"Ανόητε, άμυαλε. Αν το κάνεις αυτό αύριο θα πεθάνω εγώ, θα πεθάνεις εσύ, αλλά και όλοι όσοι είμαστε πάνω στο πλοίο. Λοιπόν, δε θα με ξελύσεις για κανένα λόγο." Και χτυπά τον έμπιστο σύντροφό του ρίχνοντάς τον κάτω. Αυτό επαναλαμβάνεται ως το βράδυ - πρόβα, δέσιμο στο κατάρτι, παρακάλια ώσπου να τον εξαπατήσει και να τον λύσει και έπειτα ανελέητο ξύλο στο σύντροφό του. Ακολουθεί ιλαρότητα.

Το να δένεις τον εαυτό σου σ' ένα κατάρτι είναι πιθανότατα το παλαιότερο γραπτό παράδειγμα αυτού που οι ψυχολόγοι λένε προσωπική δέσμευση. Η προσωπική δέσμευση είναι μια απόφαση που παίρνεις με ψυχραιμία προκείμένου να δεσμεύσεις τον εαυτό σου, ώστε να μην κάνεις κάτι που θα μετανιώσεις βρισκόμενος εν βρασμώ. Γιατί φυσικά υπάρχουν δυο φωνές μέσα στο κεφάλι μας αν το καλοσκεφτούμε. Οι μελετητές έχουν εδώ και καιρό επικαλεσθεί αυτή τη μεταφορά των δυο εαυτών ιδιαίτερα στα ζητήματα που αφορούν πειρασμούς. Προέχει ο παρών εαυτός. Είναι σαν τον Οδυσσέα την ώρα που ακούει το τραγούδι. Θέλει απλά να λυθεί και να πλησιάσει στις Σειρήνες. Σκέφτεται μόνο το εδώ και τώρα και την άμεση ανταμοιβή. Υπάρχει όμως και ο άλλος εαυτός, ο μελλοντικός. Αυτός είναι ο ηλικιωμένος Οδυσσέας που δε θέλει τίποτα περισσότερο από το να αναπαύεται σε μια ηλιόλουστη βίλλα με τη γυναίκα του την Πηνελόπη, έξω από την Ιθάκη- την άλλη Ιθάκη.

Σε τί λοιπόν χρειάζονται αυτές οι προσωπικές δεσμεύσεις; Το να αντιστέκεται κανείς στους πειρασμούς είναι δύσκολο, κι όπως ο άγγλος οικονομολόγος του 19ου αιώνα, ο Nassau William είχε πει: "Το να απέχεις από την απόλαυση που έχεις στη διάθεσή σου, ή το να αναζητάς μακροπρόθεσμα και όχι άμεσα αποτελέσματα, είναι από τις πιο επώδυνες δοκιμασίες της ανθρώπινης θέλησης." Όπως και πολλοί άλλοι άνθρωποι, όταν βάζεις ένα στόχο για τον εαυτό σου, πιθανότατα συνειδητοποιείς, ότι δεν σημαίνει ότι ο στόχος σου είναι φυσικά αδύνατος και γι' αυτό δεν μπορείς να τον πραγματοποιήσεις, αλλά ότι δεν έχεις την αυτο-πειθαρχία που χρειάζεσαι για να τον υλοποιήσεις Είναι φυσικά δυνατό το να χάσει κανείς βάρος. Είναι φυσικά δυνατό το να ασκείσαι περισσότερο. Το να αντιστέκεσαι όμως στον εκάστοτε πειρασμό είναι πολύ δύσκολο.

Ο άλλος λόγος που κάνει δύσκολη την αντίσταση στους πειρασμούς είναι η άνιση μάχη ανάμεσα στο σημερινό και στο μελλοντικό μας εαυτό. Εννοώ, κι ας το δούμε ξεκάθαρα, πως ο σημερινός μας εαυτός είναι παρών. 'Εχει τον έλεγχο αυτήν εδώ τη στιγμή. Έχει τον έλεγχο αυτών των δυνατών, ηρωικών χεριών, που μπορούν να βάλουν τα ντόνατ μέσα στο στόμα μας. Ενώ ο μελλοντικός μας εαυτός δε βρίσκεται καν κάπου εδώ κοντά. Βρίσκεται μακριά, στο μέλλον. Είναι αδύναμος. Δεν έχει καν την παρουσία ενός δικηγόρου. Δεν υπάρχει κανείς να υπερασπιστεί τα συμφέροντα αυτού του μελλοντικού εαυτού. Οπότε εύκολα ο σημερινός εαυτός επικρατεί επί των προσδοκιών του. Υπάρχει, λοιπόν, μια μάχη ανάμεσα στους δυο εαυτούς η οποία διεξάγεται γι' αυτό και χρειαζόμαστε αυτές τις προσωπικές δεσμεύσεις ώστε να εξασφαλίσουμε ίσους όρους ανταγωνισμού ανάμεσά τους.

Προσωπικά είμαι οπαδός των "προσωπικών δεσμεύσεων". Το να δένεσαι σ' ένα κατάρτι είναι το παλιότερο, όμως υπάρχουν κι άλλα όπως το να κλειδώνεις κάπου την πιστωτική σου κάρτα ή το να μην βάζεις στο σπίτι τσιπς και σοκολάτες προκειμένου να μη τα τρως ή το να βγάζεις το καλώδιο του Ίντερνετ προκειμένου να δουλέψεις στον υπολογιστή σου. Χρησιμοποιούσα τις προσωπικές δεσμεύσεις στη ζωή μου πολύ πριν μάθω για την ύπαρξη του όρου. Όταν ήμουν ένας φτωχός μεταδιδακτορικός φοιτητής στο Κολούμπια, ήμουν σε μια φάση της καριέρας μου που θα μπορούσε να περιγραφεί με τη φράση: δημοσίευση ή καταστροφή. Έπρεπε να γράφω περίπου πέντε σελίδες την ημέρα και είχα να επιλέξω ή το γράψιμο ή το να δώσω πέντε δολλάρια.

Όταν όμως προσπαθείς να εφαρμόσεις αυτές τις προσωπικές δεσμεύσεις συνειδητοποιείς ότι μπαίνει ο διάολος μέσα σου. Επειδή δεν είναι τόσο εύκολο να ξεφορτωθείς πέντε δολλάρια μιας και δεν μπορείς να τα κάψεις - είναι παράνομο. Οπότε σκεφτόμουν ότι θα μπορούσα να τα δώσω για ένα φιλανθρωπικό σκοπό, ή να τα δώσω στη γυναίκα μου ή κάτι παρόμοιο. Όμως τότε συνειδητοποίησα ότι απλώς έστελνα στον εαυτό μου αντιφατικά μηνύματα. Αφού το να γράφω είναι βαρετό, ενώ το να κάνω φιλανθρωπία είναι καλό. Οπότε θα δικαιολογούσα τον εαυτό μου εάν δεν έγραφα, αφού έτσι θα βοηθούσα κάποιον άλλο. Οπότε πήγα στο άλλο άκρο και είπα ότι θα δίνω τα λεφτά στους Νεο-Ναζί. Όμως μετά ένιωθα ότι δεν υπήρχε ισορροπία ανάμεσα στις δυο αυτές πράξεις, οπότε η δέσμευσή μου δε θα δούλευε. Τελικά, λοιπόν, αποφάσισα, απλά να αφήνω ένα φάκελο με τα χρήματα στο μετρό, κάθε φορά που δεν δούλευα. Άλλες φορές θα τα έβρισκε κάποιος καλός άνθρωπος, άλλες κάποιος όχι και τόσο καλός. Με κάθε τρόπο, θα επρόκειτο για μια τελείως άχρηστη συναλλαγή χρημάτων, για την οποία και θα μετάνιωνα σίγουρα. (γέλια) Αυτά όσον αφορά τις προσωπικές δεσμεύσεις

Παρά την προσωπική μου έλξη προς αυτές όμως, υπάρχουν και δυο προβλήματα που συνδέονται μαζί τους και τα οποία καταλαβαίνεις κάθε φορά που τις χρησιμοποιείς. Το πρώτο πρόβλημα όταν ενεργοποιείς μια προσωπική δέσμευση όπως αυτή του να γράφεις κάθε ημέρα ή να δίνεις χρήματα, είναι ότι αποτελεί μια συνεχή υπενθύμιση ότι δεν έχεις αυτοέλεγχο. Συνεχώς υπενθυμίζεις στον εαυτό σου: "Χωρίς αυτή την προσωπική μου δέσμευση είμαι ένα τίποτα, δεν έχω αυτο-πειθαρχία." Και όταν βρίσκεσαι σε μια κατάσταση χωρίς να έχεις μια προσωπική δέσμευση παθαίνεις το εξής: "Ο Θεέ μου, μου προσφέρουν ντόνατ και δεν έχω κανένα μηχανισμό άμυνας", οπότε και το τρως. Δε μου αρέσει λοιπόν το ότι μας παίρνουν τη δύναμη της θέλησής μας από τα χέρια μας. Καμιά φορά σκέφτομαι την αυτο-πειθαρχία σαν ένα μυ. Όσο περισσότερο τον γυμνάζεις, τόσο δυνατότερος γίνεται.

Το άλλο πρόβλημα με τις προσωπικές δεσμεύσεις είναι ότι πάντα μπορείς να ξεγλιστρίσεις από αυτές. Μπορείς πάντα να πεις: "Μα και φυσικά δεν μπορώ να εργαστώ σήμερα αφού έχω να δώσω μια διάλεξη για το TED, έχω πέντε συνεντεύξεις τύπου, και μετά θα πάω στο κοκτέιλ πάρτυ που είμαι καλεσμένος και σίγουρα θα πιώ λίγο παραπάνω Οπότε δεν υπάρχει περίπτωση να καταφέρω να δουλέψω." Το αποτέλεσμα είναι ότι είσαι σαν τον Οδυσσέα και το σύντροφό του, αλλά σε ένα σώμα. Δένεις τον εαυτό σου, τον δεσμεύεις, αλλά ταυτόχρονα ξεγλιστράς και μόνος σου από τις ίδιες σου τις δεσμεύσεις, ενώ μετά αυτομαστιγώνεσαι, γιατί υπέκυψες.

Δουλεύω λοιπόν, εδώ και μια δεκαετία, στο να βρίσκω τρόπους που να αλλάζουν τη σχέση των ανθρώπων με το μελλοντικό τους εαυτό, χωρίς όμως να χρησιμοποιούν προσωπικές δεσμεύσεις. Συγκεκριμένα, ενδιαφέρομαι ιδιαίτερα για τη σχέση μας με το μελλοντικό "οικονομικό" μας εαυτό. Ένα θέμα αρκετά επίκαιρο. Μιλώ κυρίως για το θέμα της αποταμίευσης. Η αποταμίευση είναι ένα κατεξοχήν δυσδιάστατο πρόβλημα. Ο σημερινός μας εαυτός δε θέλει να αποταμιεύσει καθόλου. Θέλει απλώς να καταναλώνει ότι έχει. Ενώ ο "μελλοντικός" εαυτός μας θα ήθελε ο "σημερινός" εαυτός να αποταμιεύει. Πρόκειται λοιπόν για ένα επίκαιρο πρόβλημα. Βλέπουμε το ρυθμό αποταμίευσης, ο οποίος μειώνεται από το 1950 εως σήμερα. Ταυτόχρονα ο δείκτης Κινδύνου Συνταξιοδότησης δηλαδή η πιθανότητα να μην καλύπτεις τις ανάγκες σου όταν συνταξιοδοτηθείς έχει αυξηθεί. Και βρισκόμαστε στην κατάσταση, όπου από τους τρεις συνταξιοδοτούμενους της γενιάς του baby boom (μεταπολεμική γενιά) το Ινστιτούτο McKinsey προβλέπει ότι οι δύο δε θα είναι σε θέση να ανταποκριθούν στις προσυνταξιοδοτικές τους ανάγκες αφού πάρουν σύνταξη και μετά.

Τί θα μπορούσε να κάνουμε εμείς γι' αυτό; Ο φιλόσοφος Ντέρεκ Πάρφιτ (Derek Parfit) είπε κάτι το οποίο ενέπνευσε εμένα και τους συνεργάτες μου. Είπε:" Υπάρχει πιθανότητα να παραμελήσουμε τους μελλοντικούς εαυτούς μας, λόγω αποτυχίας πίστης ή φαντασίας". Κάτι που σημαίνει, ότι μπορεί να πιστεύουμε ότι εμείς δε θα γεράσουμε ποτέ ή να μη μπορούμε να φανταστούμε τον εαυτό μας ηλικιωμένο. Ισώς να σας ακούγεται ανόητη σκέψη. Φυσικά και όλοι γνωρίζουμε πως θα γεράσουμε μια μέρα. Όμως δεν υπάρχουν πράγματα που ενώ τα γνωρίζουμε, δεν τα πολυπιστεύουμε κιόλας;

Οι συνεργάτες μου κι εγώ χρησιμοποιήσαμε υπολογιστές, το σημαντικότερο εργαλείο της εποχής μας, ώστε να ενισχύσουμε τη φαντασία των ανθρώπων και να τους βοηθήσουμε να δουν τον εαυτό τους στο μέλλον. Θα σας δείξω τώρα μερικά από αυτά τα εργαλεία. Το πρώτο ονομάζεται κατασκευαστής σεναρίων. Δείχνει στους ανθρώπους πώς μπορεί να είναι το μέλλον τους προβάλλοντας τους απλώς εκατό εξίσου πιθανά αποτελέσματα στα οποία μπορεί κανείς να προσβλέπει στο μέλλον. Κάθε αποτέλεσμα παρουσιάζεται από ένα από αυτά τα σημεία, και κάθε ένα από αυτά βρίσκεται σε μια γραμμή, η οποία αντιπροσωπεύει ένα επίπεδο πλούτου και συνταξιοδότησης. Το να είσαι στην κορυφή σημαίνει ότι απολαμβάνεις ένα υψηλό συνταξιοδοτικό εισόδημα. Το να είσαι στο κάτω μέρος σημαίνει ότι δυσκολεύεσαι να τα φέρεις βόλτα. Κάθε φορά που κάνεις μια επένδυση, αυτό που στην πραγματικότητα λες είναι: Αποδέχομαι ότι κάποιο από αυτά τα 100 πράγματα μπορεί να μου συμβεί και να προσδιορίσει το μελλοντικό επίπεδο πλούτου μου".

Μπρείτε αν θέλετε να μετακινήσετε τα διάφορα αποτελέσματα. Μπορείτε να προσπαθήσετε να επηρεάσετε τη μοίρα σας, όπως κάνει αυτός εδώ ο άνθρωπος, όμως θα σας κοστίσει κάτι. Κι αυτό θα είναι η σημερινή σας αποταμίευση. Όταν κάποιος βρει την επένδυση με την οποία είναι ικανοποιημένος πατάει απλώς το κουμπί "εκτέλεση" και τα διάφορα σημεία αρχίζουν να χάνονται, σιγά-σιγά, ένα ένα. Προσομοιάζει το πώς είναι να επενδύεις σε κάτι και βλέπεις πώς καταλήγει η επένδυση αυτή. Στο τέλος θα έχει απομείνει μόνο ένα σημείο το οποίο και θα προσδιορίζει το επίπεδο του πλούτου μας στη σύνταξη.

Ναι, αυτός ο άνθρωπος έχει σύνταξη που αντιστοιχεί στο 150% του μισθού που έπαιρνε σαν εργαζόμενος. Έχει περισσότερα χρήματα σαν συνταξιούχος, απ' ότι σαν εργαζόμενος. Στους περισσότερους ανθρώπους δίνεται μια μικρή αίσθηση ενθουσιασμού και χαράς μόνο και στη σκέψη ότι στη σύνταξή τους θα έχουν 50% περισσότερα χρήματα απ' ότι πριν. Ωστόσο, εάν καταλήγατε στο κάτω μέρος της κλίμακας τότε θα είχατε μια μικρή αίσθηση φόβου ή και ναυτίας απλά και μόνο στη σκέψη ότι θα τα φέρνατε δύσκολα στη σύνταξη. Χρησιμοποιώντας αυτό το εργαλείο ξανά και ξανά και προσομοιώνοντας διάφορα εισοδήματα οι άνθρωποι μπορούν να καταλάβουν ότι οι επενδύσεις και η αποταμίευση που κάνουν σήμερα καθορίζουν την ευημερία τους στο μέλλον.

Οι άνθρωποι ενεργοποιούνται μέσα από τα συναισθήματα αλλά για κάθε άνθρωπο υπάρχει άλλο συναίσθημα που τον ενεργοποιεί. Αυτή είναι μια προσομοίωση που χρησιμοποιεί γραφικά, όμως γι' άλλους ανθρώπους αποτελούν κίνητρο αυτά που μπορούν ν' αγοράσουν με τα χρήματά τους κι όχι απλώς οι αριθμοί. Αυτός εδώ είναι ένας κατασκευαστής σεναρίων που αντί να δείχνει αριθμητικά αποτελέσματα δείχνει στους ανθρώπους αποτελέσματα που μπορούν να έχουν συγκεκριμένα τί διαμέρισμα μπορείς να αγοράσεις με σύνταξη 3.000, 2.500, 2.000 δολλαρίων το μήνα κλπ. Καθώς κινείσαι προς τα κάτω στη λίστα των διαμερισμάτων βλέπεις ότι γίνονται όλο και χειρότερα. Μερικά από αυτά μοιάζουν με τα διαμερίσματα που έμενα σα μεταπτυχιακός φοιτητής. Φτάνοντας στο κάτω κάτω μέρος έρχεσαι αντιμέτωπος με την σκληρή πραγματικότητα δηλαδή ότι αν δεν αποταμιεύσεις για τη σύνταξή σου θα μείνεις άστεγος. Αυτές είναι πραγματικές εικόνες διαμερισμάτων οι οποίες νοικιάζονται στα αντίστοιχα ποσά όπως προκύπτει από εταιρείες ενοικίασης στο διαδίκτυο.

Το τελευταίο που θα σας δείξω, είναι μια μηχανή προσομοίωσης συμπεριφοράς, κάτι που έφτιαξα μαζί με τον Χαλ Χέρσφιλντ τον οποίο είχα γνωρίσει από ένα παλιό συνεργάτη μου, τον Μπιλ Σαρπ. Τί είναι αυτό τώρα, είναι μια εξερεύνηση εντός της εικονικής πραγματικότητας. Παίρνουμε φωτογραφίες ανθρώπων στη συγκεκριμένη περίπτωση φοιτητών με ειδικά προγράμματα τους μεγαλώνουμε και τους δείχνουμε πώς θα είναι στα 60, 70 και 80 τους χρόνια. Προσπαθούμε να δούμε κατά ποσο βοηθώντας τη φαντασία μας βλέποντας τον εαυτό μας μεγαλύτερο μπορεί να αλλάξει η αποταμιευτική μας συμπεριφορά.

Αυτό λοιπόν είναι ένα από τα πειράματά μας. Εδώ βλέπουμε το πρόσωπο του νεαρού στα αριστερά. Έχει ένα κουμπί που του δίνει τον έλεγχο του ποσοστού αποταμίευσης. Όταν κινείται προς τα κάτω σημαίνει ότι αποταμιεύει όλο και λιγότερο έως ότου μηδενίζεται εδώ κάτω αριστερά. Βλέπετε το τωρινό ετήσιό του εισόδημα- -αυτό είναι το ποσοστό του εισοδήματός που χρησιμοποιεί σημερα και είναι αρκετά υψηλό, 91%, αλλά το συνταξιοδοτικό του εισόδημα είναι μάλλον χαμηλό. Η σύνταξή του θα είναι το 44% του σημερινού του εισοδήματος. Εάν αποταμιεύει το μεγαλύτερο δυνατό ποσό η σύνταξή του ανεβαίνει αλλά είναι λυπημένος καθώς έχουν μειωθεί τα χρήματα που έχει διαθέσιμα σήμερα. Το ίδιο μπορούν να δουν οι άνθρωποι κι απ' τη σκοπιά του μελλοντικού εαυτού. Απ' αυτή την πλευρά όλα είναι αντίθετα. Αν αποταμιεύεις λίγα ο μελλοντικός εαυτός είναι δυστυχής ζώντας με το 44% του σημερινού σου εισοδήματος. Ενώ εάν αποταμιεύεις μεγάλο ποσοστό του εισοδήματός σου ο μελλοντικός εαυτός είναι ευτυχής. αφού η σύνταξή είναι όσο και το σημερινό σου εισόδημα.

Πιο απλά δουλέψαμε με τον Χαλ και την Allianz και δημιουργήσαμε κάτι που ονομάσαμε μηχανή προσομοίωσης συμπεριφοράς στην οποία δε βλέπεις μόνο πώς θα μοιάζεις στο μέλλον αλλά και αναμενόμενα συναισθήματα που αντιστοιχούν σε διαφορετικά επίπεδα σύνταξης. Εδώ για παράδειγμα είναι κάποιος που χρησιμοποιεί την εφαρμογή. Απλώς παρακολουθήστε τις εκφράσεις στο πρόσωπό του καθώς κινεί το κουμπί της μπάρας. Το νεαρό πρόσωπο χαίρεται όλο και περισσότερο μη αποταμιεύοντας Ενώ το ηλικιωμένο υποφέρει. Και ανεβάζουμε αργά το ποσοστό αποταμίευσης έως ότου φτάσουμε σε υψηλό ποσοστό. Τώρα το νεαρό πρόσωπο είναι λυπημένο, ενώ το ηλικιωμένο πιο χαρούμενο μ' αυτή την επιλογή. Θα δούμε εάν αυτό επηρρεάζει τις αποφάσεις των ανθρώπων. Το καλό είναι, πως δεν πρόκειται για κάτι που προδιαθέτει τους ανθρώπους γιατί καθώς το ένα πρόσωπο χαμογελά, το άλλο αρχίζει να κατσουφιάζει. Δε σε προδιαθέτει για το που να βάλεις τη μπάρα απλώς σου υπενθυμίζει ότι είσαι συνδεδεμένος και νομικά υπόχρεος στο μελλοντικό σου εαυτό.

Οι σημερινές σου αποφάσεις θα καθορίσουν τη μελλοντική σου κατάσταση. Αυτό είναι κάτι που συχνά και εύκολα ξεχνάμε. Αυτή η χρήση της εικονικής πραγματικότητας δεν είναι μόνο για να δείχνει τους ανθρώπους μεγαλύτερους. Υπάρχουν προγράμματα που σου δείχνουν πώς θα μοιάζουν οι άνθρωποι εάν καπνίζουν, εκτίθονται υπερβολικά στον ήλιο, εάν πάρουν βάρος κλπ. Το καλό είναι σε αντίθεση με τα πειράματα που κάναμε εγώ, ο Χάλ και ο Ρας Σμιθ ότι δε χρειάζεται να κάνει κανείς τον προγραμματισμό μόνος του για να δει τον εικονικό του εαυτό. Υπάρχουν εφαρμογές για τα κινητά με λίγα δολάρια που κάνουν ακριβώς το ίδιο. Αυτή είναι μια φωτογραφία του Χαλ, του συνεργάτη μου. Μπορεί να τον αναγνωρίσατε από προηγούμενες εικόνες. Κι απλώς για πλάκα περάσαμε την εικόνα του σε προγράμματα απώλεις μαλλιών, αύξησης βάρους και ηλικίας για να δούμε πώς θα γίνει. Ο Χαλ βρίσκεται εδώ, οπότε του οφείλω όσο και σε σας να σας απαλλάξω από αυτή την εικόνα. Θα κλείσω εδώ.

Εκ μέρους του Χαλ και εμένα σας εύχομαι ότι καλύτερο για τους σημερινούς,αλλά και μελλοντικούς εαυτούς σας. Ευχαριστώ.

(χειροκρότημα)