Κρις Μπλις: Η κωμωδία είναι μετάφραση

Ο Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες είναι ένας από τους αγαπημένους μου συγγραφείς για την αφηγηματικότητά του, αλλά ακόμη περισσότερο, νομίζω, για την ομορφιά και την ακρίβεια του λόγου του. Είτε πρόκειται για την εισαγωγική φράση στα «Εκατό χρόνια μοναξιάς» είτε για το φανταστικό ρεύμα συνείδησης στο «Φθινόπωρο του Πατριάρχη» όπου οι λέξεις ρέουν μέσα στις σελίδες σε συνεχή σχήματα λόγου παρασύροντας μαζί τους τον αναγνώστη σαν ορμητικό ποτάμι που διατρέχει την αρχέγονη Νοτιοαμερικάνικη ζούγκλα, η ανάγνωση του Μάρκες είναι μια ενστικτώδης εμπειρία. Κάτι που μου φάνηκε ιδιαίτερα αξιοσημείωτο καθώς διάβαζα το μυθιστόρημα όταν συνειδητοποίησα ότι με είχε παρασύρει σε αυτό το ξεχωριστό, ζωντανό ταξίδι σε μετάφραση.

Στο κολέγιο είχα ειδίκευση στη συγκριτική λογοτεχνία, το οποίο είναι σαν να σπουδάζεις Αγγλική φιλολογία, μόνο που αντί να διαβάζουμε Τσόσερ για τρεις μήνες στη σειρά, διαβάζαμε σπουδαία λογοτεχνία σε μετάφραση από ολόκληρο τον κόσμο. Και όσο σπουδαία και αν ήταν τα βιβλία αυτά, μπορούσες πάντα να καταλάβεις ότι πλησίαζες το πλήρες αποτέλεσμα. Αυτό, όμως δεν ίσχυε για τον Μάρκες ο οποίος κάποτε εγκωμίασε τις αποδόσεις του μεταφραστή του ως καλύτερες από τις δικές του, κάτι που αποτελεί εκπληκτική φιλοφρόνηση.

Οπότε, όταν άκουσα ότι ο μεταφραστής Γκρέγκορι Ραμπάσα είχε γράψει δικό του βιβλίο γι' αυτό το θέμα, ανυπομονούσα να το διαβάσω. Πήρε τον τίτλο του από το ιταλικό γνωμικό που ξεσήκωσα απο την εισαγωγή του, "Εάν Αυτό Είναι Προδοσία". Και πρόκειται για χαριτωμένο ανάγνωσμα. Συστήνεται ανεπιφύλακτα σε όποιον ενδιαφέρεται για την τέχνη του μεταφραστή. Ομως ο λόγος που το αναφέρω είναι οτι νωρίτερα, ο Ραμπάσα προσφέρει αυτή την κομψά απλή βαθιά γνώση: "Κάθε πράξη επικοινωνίας είναι μια μεταφραστική πράξη".

Βέβαια, αυτό πιθανόν να είναι προφανές σε όλους εσάς εδώ και καιρό, αλλά για μένα, όσο συχνά και να συναντούσα αυτήν ακριβώς τη δυσκολία σε καθημερινή βάση, ποτέ δεν είχα δει τη σύμφυτη πρόκληση της επικοινωνίας κάτω από τόσο καθαρό φως. Από τότε που μπορώ να θυμηθώ να προβληματίζομαι για τέτοια πράγματα, η επικοινωνία ήταν το κατ' εξοχήν πάθος μου. Σαν παιδί ακόμη, θυμάμαι πως σκεπτόμουν ότι αυτό που περισσότερο επιθυμούσα στη ζωή ήταν να μπορώ να καταλαβαίνω το καθετί και στη συνέχεια να το επικοινωνώ σε όλους τους άλλους. Κανένα πρόβλημα εγωισμού. Η πλάκα είναι οτι η γυναίκα μου, η Νταίζη, της οποίας η οικογένεια είναι γεμάτη απο σχιζοφρενείς-- και το εννοώ ότι είναι γεμάτη -- μου είπε κάποτε: "Κρις, έχω ήδη έναν αδελφό που νομίζει πως είναι Θεός. Δε χρειάζομαι εναν σύζυγο που να θέλει να είναι".

(Γέλια)

Εν πάση περιπτώσει, καθώς βάδιζα στη δεύτερη δεκαετία της ζωής μου έχοντας συνειδητοποιήσει ακόμη περισσότερο πόσο άπιαστο ήταν το πρώτο μέρος της αρχικής μου φιλοδοξίας, ήταν το δεύτερο μέρος όντας ικανός να επικοινωνήσω με επιτυχία σε άλλους ανθρώπους όποια γνώση αποκτούσα, όπου η ματαιότητα της αναζήτησής μου παρουσιάστηκε. Με τον καιρό, όποτε επιχειρούσα να μοιραστώ μια μεγάλη αλήθεια με κάποιον αποδέκτη που στη συνέχεια θα ήταν ευγνώμων, είχε το αντίθετο αποτέλεσμα. Κατά ενδιαφέροντα τρόπο, όταν η πρώτη ατάκα για την επικοινωνία είναι: " Ει, άκου, γιατί πρόκειται να σου μεταδώσω κάποια σοβαρή γνώση", είναι εκπληκτικό πόσο σύντομα ανακαλύπτεις παγωμένες και επικριτικές αντιδράσεις.

Τελικά, μετά απο 10 χρόνια αποξένωσης από φίλους και αγνώστους, τελικά το βρήκα, μια νέα προσωπική αλήθεια όλη δική μου, ότι αν ποτέ ήθελα να μεταφέρω σε άλλους ανθρώπους τις ιδέες που αποκτούσα, ήταν προτιμότερο να βρω ενα διαφορετικό τρόπο για να το επιχειρήσω. Και τότε ανακάλυψα την κωμωδία.

Τώρα η κωμωδία μεταφέρεται μέσα απο ένα ξεχωριστό μήκος κύματος από άλλες μορφές της γλώσσας. Αν ήταν να την τοποθετήσω σε ένα υποθετικό φάσμα, θα έλεγα ότι πέφτει ανάμεσα στην ποίηση και τα ψέμματα. Και δεν αναφέρομαι σε όλες τις μορφές της κωμωδίας εδώ, γιατί, σαφώς, υπάρχει πολύ χιούμορ που με ασφάλεια επηρεάζει πράγματα που ήδη ξέρουμε και νιώθουμε. Αυτό για το οποίο θέλω να μιλήσω είναι η μοναδική ικανότητα που έχει η καλύτερη κωμωδία και σάτιρα στο να παρακάμπτει τις ριζωμένες αντιλήψεις μας-- η κωμωδία ως η φιλοσοφική λίθος. Παίρνει το μέταλλο βάση της συμβατικής μας σοφίας και το μετατρέπει μέσω της διακωμώδησης σ΄εναν διαφορετικό τρόπο θέασης και τελικά ύπαρξης στον κόσμο. Διότι αυτό λαμβάνω από το θέμα αυτού του συνεδρίου: Κερδισμένοι στη Μετάφραση. Το γεγονός ότι πρόκειται για επικοινωνία που δεν παράγει απλώς μεγαλύτερη κατανόηση στο ίδιο το άτομο, αλλά οδηγεί σε πραγματική αλλαγή. Η οποία, σύμφωνα με την εμπειρία μου, σημαίνει επικοινωνία που καταφέρνει να απευθυνθεί και να διευρύνει την έννοια της ιδιοτέλειας. Μπορώ και αναφέρομαι στην ιδιοτέλεια των ανθρώπων γιατί όλοι διαθέτουμε. Είναι μέρος του πακέτου της επιβίωσής μας, και γι' αυτό έχει γίνει τόσο σημαντική και γι΄αυτό πάντα ακούμε σε αυτό το επίπεδο. Και επίσης διότι σ΄αυτό το επίπεδο, από ιδιοτέλεια, ξεκινάμε τελικά να κατανοήσουμε την ικανότητα να ανταποκρινόμαστε, την ευθύνη μας, στον υπόλοιπο κόσμο.

Τώρα, τι εννοώ λέγοντας η καλύτερη κωμωδία και σάτυρα, εννοώ έργο που προέρχεται κυρίως από τιμιότητα και ακεραιότητα. Τώρα αν κάνετε μια αναδρομή στις μιμήσεις της Τίνα Φέι στο Saturday Night Live της πρόσφατα ανακηρυχθείσας υποψήφιας για την αντιπροεδρία Σάρα Πέιλιν, ήταν απογοητευτικές. Η Φέι κατέδειξε πολύ πιο αποτελεσματικά απο κάθε πολιτική αυθεντία την βασική έλλειψη σοβαρότητας της υποψηφίου, παγιώνοντας μια εντύπωση που η πλειοψηφία του Αμερικάνικου κοινού έχει μέχρι σήμερα. Και η βασική λεπτομέρεια όλου αυτού είναι ότι τα γραπτά της Φέι δεν γραφτηκαν απο την ίδια ούτε απο τους σεναριογράφους του Saturday Night Live. Αντιγράφηκαν αυτολεξεί από σχόλια της ίδιας της Πέιλιν. (Γέλια) Είχαμε, λοιπόν, μια μίμο της Πέιλιν που παρέθετε τα λόγια της Πέιλιν αυτολεξεί. Αυτό είναι, λοιπόν, τιμιότητα και ακεραιότητα και γι' αυτό οι παραστάσεις της Φέι άφησαν τόσο μεγάλη εντύπωση.

Απο την άλλη μεριά του πολιτικού φάσματος, την πρώτη φορά που άκουσα τον Ρας Λίμπο να αναφέρεται στον φερέλπιδα πρόεδρο Τζων Εντουαρντς ως κορίτσι της Μπρεκ ήξερα ότι είχε κάνει ένα άμεσο χτύπημα. Δεν πρόκειται να συσχετίσω τις λέξεις τιμιότητα και ακεραιότητα με τον Λίμπο, αλλά είναι δύσκολο να αμφισβητήσεις αυτό το αστείο. Η περιγραφή αποτύπωσε τέλεια την προσωπική ματαιοδοξία του Εντουαρντ. Και ξέρετε κάτι; Αυτό κατέληξε να είναι και το χαρακτηριστικό της προσωπικότητάς του που ήταν στον πυρήνα του σκανδάλου που έδωσε τέλος στην πολιτική του καριέρα.

Τώρα το The Daily Show με τον Τζων Στιούαρτ είναι μακράν το πιο- (Χειροκρότημα) (Γέλια) είναι μακράν το πιο τεκμηριωμένο παράδειγμα της αποτελεσματικότητας αυτού του είδους κωμωδίας. Ολες οι έρευνες, απο την Pew Research μέχρι το Κέντρο Annenberg για τη Δημόσια Πολιτική, έδειξαν οτι οι θεατές του Daily Show είναι καλύτερα πληροφορημένοι για τα τρέχοντα γεγονότα απο τους θεατές όλων των δελτίων ειδήσεων της συμβατικής και καλωδιακής τηλεόρασης.

(Χειροκρότημα)

Τώρα εάν αυτο λέει περισσότερα για την σύγκρουση μεταξύ ακεραιότητας και κέρδους της εταιρική δημοσιογραφίας απ' ό,τι λέει για την ακροαματικότητα των θεατών του Στιούαρτ, το κυρίαρχο θέμα παραμένει ότι το υλικό του Στιούαρτ βασίζεται πάντα στη δέσμευσή του στα γεγονότα- όχι επειδή ο σκοπός του είναι να πληροφορήσει. Δεν είναι. Ο σκοπός του είναι να είναι αστείος. Απλώς συμβαίνει οτι η σφραγίδα του Στιούαρτ για το αστείο έχει αποτέλεσμα μόνο εάν τα γεγονότα είναι αληθινά. Και το αποτέλεσμα είναι σπουδαία κωμωδία που είναι ταυτόχρονα και σύστημα μετάδοσης πληροφοριών που πιάνει υψηλότερα επίπεδα αξιοπιστίας και συγκράτησης της πληροφορίας από τα επαγγελματικά ειδησεογραφικά μέσα. Αυτό, βέβαια, είναι διπλή ειρωνεία όταν κανείς σκέφτεται οτι αυτό που προσδίδει το πλεονέκτημα στην κωμωδία στο να αγγίζει τις άμυνες των ανθρώπων είναι ο τρόπος που χρησιμοποιεί συνειδητά τον αποπροσνατατολισμό.

Μια σπουδαία κωμωδία είναι ένα λεκτικό μαγικό κόλπο, όπου ενώ πιστεύεις οτι πάει προς τα εδώ μετά εντελώς ξαφνικά σε μεταφέρει εδώ. Και υπάρχει αυτή η πνευματική ευχαρίστηση που ακολουθείται από τη φυσική ανταπόκριση του γέλιου, το οποίο, όχι τυχαία, απελευθερώνει ενδορφίνες στον εγκέφαλο. Και έτσι απλά, έχεις αποπλανηθεί σε εναν διαφορετικό τρόπο να βλέπεις κάτι επειδή οι ενδορφίνες έχουν μειώσει τις αντιστάσεις σου. Αυτό είναι το ακριβώς αντίθετο από τον τρόπο που ο θυμός, ο φόβος και ο πανικός, όλες οι αντιδράσεις του "πάλεψε ή ξέφυγε" λειτουργούν. Η τακτική "πάλεψε ή ξέφυγε" απελευθερώνει αδρεναλίνη, που ανεβάζει τις άμυνές μας σε υψηλά επίπεδα. Και έρχεται η κωμωδία, κι ασχολείται με πολλές παρόμοιες περιοχές όπου οι άμυνές μας είναι στο απώγειό τους- φυλή, θρησκεία, πολιτική, σεξουαλικότητα - απλά προσεγγίζοντάς τες με χιούμορ αντί για αδρεναλίνη, αναπτύσσει ενδορφίνες και η αλχημεία του γέλιου μετατρέπει τους τοίχους της άμυνας σε παράθυρα, αποκαλύπτοντας μια φρέσκια και απροσδόκητη οπτική γωνία.

Τώρα θα σας δώσω ένα παράδειγμα απο το δικό μου νούμερο. Εχω κάποιο υλικό για την επονομαζόμενη ριζοσπαστική ομοφυλοφιλική αντζέντα, που ξεκινά με το ερώτημα πόσο ριζοσπαστική είναι η ομοφυλοφιλική αντζέντα; Διότι, από όσο γνωρίζω, τα τρία πράγματα που φαίνεται να θέλουν περισότερο οι Αμερικάνοι ομοφυλόφιλοι είναι να πάνε στο στρατό, να παντρευτούν και να κάνουν οικογένεια. (Γέλια) Τρία πράγματα που προσπαθούσα να αποφύγω σε όλη μου τη ζωή. (Γέλια) Εμπρός ριζοσπάστες μπάσταρδοι. Το πεδίο είναι ελεύθερο.

(Γέλια)

Και ακολουθείται από αυτές τις ατάκες για την υιοθεσία των ομοφυλόφιλων: Ποιό είναι ο πρόβλημα με την υιοθεσία των ομοφυλόφιλων; Γιατί είναι ελάχιστα αντιφατικό; Εάν έχεις ένα μωρό που νομίζεις οτι είναι ομοφυλόφιλο, θα έπρεπε να επιτρέπεται να το δίνεις για υιοθεσία. (Γέλια) Εχεις γεννήσει ένα βδέλυγμα. Απομάκρυνέ το από το σπιτικό σου. Υιοθετώντας το βιβλικό επίθετο" βδέλυγμα" και προσαρτώντας το στην έσχατη απεικόνιση της αθωότητας, ενα μωρό, το αστείο βραχυκυκλώνει τη συναισθηματική καλωδίωση πίσω από τη συζήτηση και αφήνει το ακροατήριο με την ευκαιρία, μέσω του γέλιου, να αμφισβητήσει την εγκυρότητά του.

Ο αποπροσανατολισμός δεν είναι το μόνο κόλπο που έχει στο μανίκι της η κωμωδία. Η οικονομία της γλώσσας είναι ένα άλλο ισχυρό ατού της σπουδαίας κωμωδίας. Υπάρχουν λίγες φράσεις που συγκροτούν μια πιο συμπυκνωμένη δόση υποκειμένου και συμβόλου από την τέλεια ατάκα. Ο Μπιλ Χικς- και σε περίπτωση που δε γνωρίζετε τη δουλειά του πρέπει να τον ψάξετε στο Google - Ο Χικς είχε ένα νούμερο όπου μπλεκόταν σε έναν φραστικό τσακωμό μεταξύ παιδιών στην παιδική χαρά όπου τελικά το άλλο παιδί του λέει, " Χα, ο μπαμπάς μου μπορεί να δείρει τον δικό σου". και ο Χικς απαντά " Αλήθεια; Πόσο σύντομα;" (Γέλια) Έχει συνοψίσει ολόκληρη την παιδική ηλικία σε τρεις λέξεις. (Γέλια) Για να μην αναφέρω τι αποκαλύπτει για τον ενήλικα που τις χρησιμοποιεί.

Και το τελευταίο δυνατό χαρακτηριστικό που η κωμωδία έχει ως επικοινωνία είναι οτι είναι εγγενώς μεταδοτική. Οι άνθρωποι ανυπομονούν να μεταφέρουν το καινούργιο ωραίο αστείο. Και αυτό δεν είναι νέο φαινόμενο του καλωδιωμένου μας κόσμου. Η κωμωδία διέσχιζε τα σύνορα με εκπληκτική ταχύτητα πολύ πριν απο το Ίντερνετ, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, ακόμη και την καλωδιακή τηλεόραση. Αν πάμε πίσω στο 1980 όταν ο κωμικός Ρίτσαρντ Πράιορ αυτοπυρπολήθηκε κατά λάθος στη διάρκεια ενός ατυχήματος με φιλτράρισμα κοκκαίνης ήμουν στο Λος Αντζελες την επόμενη μέρα και δυο μέρες μετά ήμουν στην Ουάσιγκτον. Και άκουσα ακριβώς το ίδιο αστείο και στις δυο ακτές-- κάτι σχετικό με το Κολεγιακό Ιδρυμα του Φλεγόμενου Νέγρου. Σαφώς, δεν προέκυψε από έναν μονόλογο του Tonight Show. Και η υπόθεση που κάνω - χωρίς να έχω κάνει έρευνα- είναι ότι αν μπορούσατε να κάνετε μια αναδρομή και να το ερευνήσετε, θα διαπιστώνατε οτι η κωμωδία είναι το δεύτερο αρχαιότερο μεταδιδόμενο επάγγελμα. Πρώτα ήταν με τους Πόντιους και μετά τα ανέκδοτα με τον Τοτό.

(Γέλια)

Αλλά όταν ενώσεις όλα αυτά τα στοιχεία-- όταν βάλεις τη μεταδοτική απήχηση ενός σπουδαίου αστείου με μια δυνατή ατάκα φτιαγμένη με τιμιότητα και ακεραιότητα, μπορεί να έχει παγκόσμια απήχηση στο να αλλάξει μια συζήτηση. Εχω έναν καλό φίλο, τον Τζόελ Πετ, που είναι ο κύριος σκιτσογράφος της Lexington Herald-Leader. Και ήταν ο τύπος του πρωινού της Δευτέρας του USA Today. Επισκέφθηκα με τον Τζόελ, το Σαββατοκύριακο προτού ξεκινήσει στην Κοπεγχάγη η συνδιάσκεψη για την κλιματική αλλαγή τον Δεκέμβριο του 2009. Και ο Τζόελ μου εξηγούσε οτι, επειδή η USA Today ήταν μία απο τις τέσσερεις εφημερίδες της Αμερικής με τη μεγάλη κυκλοφορία, θα τη διάβαζαν σχεδόν όλοι όσοι παρακολουθούσαν το συνέδριο, που σήμαινε ότι, αν έκανε επιτυχία με το σκίτσο του τη Δευτέρα, την πρώτη μέρα του συνεδρίου, θα μπορούσε να κυκλοφορήσει σε όλους στο υψηλότερο επίπεδο ανάμεσα σε αυτούς που έπαιρναν τις αποφάσεις.

Ετσι αρχίσαμε να μιλάμε για την κλιματική αλλαγή. Και αποδείχτηκε οτι ο Τζοελ και εγώ ήμασταν και οι δυο ενοχλημένοι από το ίδιο πράγμα δηλαδή πόσος πολύς χρόνος της συζήτησης επικεντρωνόταν στην επιστήμη και πόσο ολοκληρωμένη ήταν ή δεν ήταν, πράγμα που και στους δυο μας φαίνεται κάπως σκόπιμα εκτός θέματος. Διότι, πρώτα από όλα υπάρχει ο εσφαλμένος συλλογισμός ότι υφίσταται ολοκληρωμένη επιστήμη. Ο κυβερνήτης Πέρυ της πολιτείας του Τέξας όπου ζω τελευταία ακολουθούσε την ίδια γραμμή το περασμένο καλοκαίρι στο ξεκίνημα της αποτυχημένης εκστρατείας του για την υποψηφιότητα της Προεδρίας των Ρεπουμπλικάνων, υποστηρίζοντας κατ' επανάληψη οτι η επιστήμη δεν ήταν ολοκληρωμένη την ίδια στιγμή που 250 από τις 254 κομητείες στην πολιτεία του Τέξας φλέγονταν. Και η πολιτική λύση του Πέρι ήταν να ζητήσει απο το λαό του Τέξας να προσευχηθεί για να βρέξει. Προσωπικά, προσευχόμουν για τέσσερεις ακόμα φωτιές έτσι ώστε να καταφέρουμε να ολοκληρώσουμε την καταραμένη επιστήμη.

(Γέλια)

Αλλά άς γυρίσουμε στο 2009, το ερώτημα που θέταμε ξανά και ξανά ο Τζόελ και εγώ ήταν γιατί τόσο αργά στο παιχνίδι ξοδευόταν τόση ενέργεια συζητώντας για την επιστήμη όταν οι αναγκαίες πολιτικές αντιμετώπισης της κλιματικής αλλαγής ήταν σαφώς ωφέλιμες για την ανθρωπότητα μακροπρόθεσμα ανεξάρτητα από την επιστήμη. Το σκεφτήκαμε λοιπόν μέχρι που ο Τζόελ κατέληξε στο εξης. Σκίτσο: " Κι αν είναι ένα μεγάλο φιάσκο κι εμείς δημιουργούμε εναν καλύτερο κόσμο για το τίποτα; (Γέλια) Μάλλον σας άρεσε η ιδέα. (Χειροκρότημα) Τι λέτε για αυτό; Τι θα λέγατε να δημιουργήσουμε έναν καλύτερο κόσμο για το τίποτα; Ούτε για το Θεό, ούτε για τη χώρα, ούτε για κέρδος -- απλώς ως ένα βασικό μετρικό σύστημα για την παγκόσμια λήψη αποφάσεων.

Και το σκίτσο αυτό πέτυχε διάνα. Λίγο μετά το τέλος της συνδιάσκεψης ζητήθηκε απο τον Τζόελ ένα υπογεγραμμένο αντίγραφο από τον επικεφαλής του Γραφείου Προστασίας Περιβάλλοντος στην Ουάσινγκτον τον τοίχο του οποίου κοσμεί. Και πολύ σύντομα, του ζητήθηκε και δεύτερο αντίγραφο από την επικεφαλής του Γραφείου Προστασίας Περιβάλλοντος στην Καλιφόρνια που το χρησιμοποίησε ως μέρος της παρουσίασης της σε μια διεθνή συνδιάσκεψη για την κλιματική αλλαγή στο Σακραμέντο πέρυσι. Και δε σταμάτησε εκεί. Μέχρι σήμερα, ο Τζόελ δέχεται αιτήματα από περισσότερες από 40 περιβαλλοντικές ομάδες στις ΗΠΑ, τον Καναδά και την Ευρώπη. Και φέτος δέχτηκε ένα αίτημα απο το Κόμμα των Πρασίνων της Αυστραλίας που το χρησιμοποίησαν στην καμπάνια τους όπου αποτέλεσε τμήμα της συζήτησης που είχε ως αποτέλεσμα το Αυστραλιανό κοινοβούλιο να υιοθετήσει τον πιο αυστηρό φόρο ρύπανσης απο οποιαδήποτε χώρα στον κόσμο. (Χειροκρότημα) Αρκετή δυναμική για 14 λέξεις.

Η πρότασή μου, λοιπόν, σε όλους εσάς που ασχολείστε σοβαρά με τη δημιουργία ενός καλύτερου κόσμου είναι να αφιερώνετε λίγο χρόνο κάθε μέρα και να ασκηθείτε σε αστείες σκέψεις, διότι μπορεί έτσι να βρείτε την ερώτηση που ψάχνετε.

Σας Ευχαριστώ.

(Χειροκρότημα)