Μπόμπι Γκος: Γιατί παρακμάζει η παγκόσμια τζιχάντ

Θα σας μιλήσω για τη δύναμη μιας λέξης: Τζιχάντ.

Για την συντριπτική πλειοψηφία των Μουσουλμάνων, η τζιχάντ αποτελεί μια εσωτερική μάχη για την πίστη. Είναι ένας ενδότερος αγώνας, μια μάχη εναντίον της φαυλότητας, της αμαρτίας, του πειρασμού, της λαγνείας, της απληστίας. Είναι ένας αγώνας για να προσπαθούμε να ζούμε σύμφωνα με τους ηθικούς κανόνες που υπάρχουν στο Κοράνι. Σ' αυτή την αρχέτυπη ιδέα, η έννοια της τζιχάντ είναι τόσο σημαντική για τους Μουσουλμάνους όσο είναι και η Θεία Χάρις για τους Χριστιανούς. Είναι μια πολύ ισχυρή λέξη, η τζιχάντ, αν το δείτε απ' αυτή την οπτική και χαρακτηρίζεται από μια σχεδόν μυστικιστική χροιά. Γι' αυτό το λόγο, για εκατοντάδες χρόνια, οι Μουσουλμάνοι ονόμαζαν τα παιδιά τους Τζιχάντ, τόσο τις κόρες όσο και τους γιούς τους, όπως ακριβώς οι Χριστιανοί δίνουν στα παιδιά τους το όνομα Χάρις, και οι Ινδοί, ο λαός μου, ονομάζουμε τις κόρες μας Μπάκτι, που σημαίνει, στα σανσκριτικά, πνευματική λατρεία.

Αλλά πάντα υπήρχε στο Ισλάμ μια μικρή ομάδα, μια μειοψηφία, που πιστεύει ότι η τζιχάντ δεν αποτελεί μόνο μια εσωτερική πάλη αλλά επίσης μια εξωτερική πάλη ενάντια στις δυνάμεις που απειλούν την πίστη ή τους πιστούς. Κάποιοι από αυτούς τους ανθρώπους πιστεύουν ότι είναι ενίοτε αποδεκτό ο αγώνας αυτός να γίνει ένοπλος. Έτσι λοιπόν οι χιλιάδες νέοι Μουσουλμάνοι που πήγαν σαν κοπάδι στο Αφγανιστάν τη δεκαετία του '80 για να πολεμήσουν ενάντια στη σοβιετική κατοχή μιας μουσουλμανικής χώρας, νόμιζαν μέσα τους ότι συμμετείχαν σε τζιχάντ, ότι διεξήγαγαν τζιχάντ και αυτοαποκαλούνταν Μουτζαχεντίν, λέξη η οποία προέρχεται από την ίδια ρίζα με τη λέξη τζιχάντ. Τώρα το έχουμε ξεχάσει, αλλά τότε οι Μουτζαχεντίν ήταν αγαπητοί σ' αυτή τη χώρα, στην Αμερική. Τους θεωρούσαμε ιερούς πολεμιστές που μάχονταν δίκαια κατά των ασεβών κομμουνιστών. Η Αμερική τους έδωσε όπλα, τους έδωσε χρήματα, τους έδωσε στήριξη, ενθάρρυνση.

Αλλά μέσα σ' εκείνη την ομάδα, μια μικροσκοπική, μικρότερη ομάδα, μια μειοψηφία μέσα στη μειοψηφία, είχε δημιουργήσει μια νέα και επικίνδυνη έννοια της τζιχάντ και με τον καιρό αυτή η ομάδα ήρθε υπό την αρχηγία του Οσάμα μπιν Λάντεν, ο οποίος εξευγένισε την ιδέα. Η έννοια που έδινε στη τζιχάντ ήταν ένας παγκόσμιος πόλεμος τρομοκρατίας, με κύριο στόχο το μακρινό εχθρό, τους σταυροφόρους από τη Δύση, την Αμερική. Και αυτά που έκανε αναζητώντας αυτή τη τζιχάντ ήταν τόσο τρομερά, τόσο τερατώδη και είχαν τόσο μεγάλο αντίκτυπο, ώστε ο ορισμός της έγινε αποδεκτός και όχι μόνο εδώ στη Δύση. Δεν γνωρίζαμε κάτι άλλο. Δεν σταματήσαμε για να μάθουμε. Απλά υποθέσαμε πως αν αυτός ο τρελός άνθρωπος και οι ψυχοπαθείς οπαδοί του αποκαλούσαν τις πράξεις τους τζιχάντ, τότε αυτή πρέπει να ήταν η έννοια της λέξης αυτής. Αλλά δεν ήμασταν μονάχα εμείς. Ακόμα και στο μουσουλμανικό κόσμο, ο ορισμός της άρχισε να γίνεται αποδεκτός.

Πριν ένα χρόνο ήμουν στην Τυνησία, και γνώρισα τον ιμάμη ενός πολύ μικρού τζαμιού, έναν γέρο άνθρωπο. Πριν δεκαπέντε χρόνια, ονόμασε την εγγονή του Τζιχάντ, βάσει της παλιάς έννοιας. Ήλπιζε πως ένα τέτοιο όνομα θα την βοηθούσε να ακολουθήσει μια πνευματική ζωή. Αλλά μου είπε ότι μετά την 11η Σεπτεμβρίου, το ξανασκέφτηκε. Ανησυχούσε ότι αν τη φώναζε μ' αυτό το όνομα, ειδικά εκτός σπιτιού, δημόσια, μπορεί να θεωρούνταν ο ίδιος υποστηρικτής της έννοιας του μπιν Λάντεν για την τζιχάντ. Τις Παρασκευές στο τζαμί του, στα κηρύγματά του προσπαθούσε να επανορθώσει το νόημα της λέξης, αλλά οι πιστοί που έρχονταν στο τζαμί του, είχαν δει τα βίντεο. Είχαν δει φωτογραφίες των αεροπλάνων να συγκρούονται με τους πύργους, τους πύργους να καταρρέουν. Είχαν ακούσει τον μπιν Λάντεν να λέει πως αυτό ήταν η τζιχάντ, και πως είχε νικήσει. Έτσι ο γέρος ιμάμης φοβόταν πως τα λόγια του περνούσαν απαρατήρητα. Κανένας δεν του έδινε σημασία.

Έκανε λάθος. Κάποιοι τον πρόσεχαν, αλλά όχι για τους σωστούς λόγους. Οι ΗΠΑ, τότε, ασκούσαν πίεση στους Άραβες συμμάχους τους, συμπεριλαμβανομένης της Τυνησίας, να εξαλείψουν τον εξτρεμισμό στις κοινωνίες τους και αυτός ο ιμάμης βρέθηκε ξαφνικά στο στόχαστρο της μυστικής υπηρεσίας της Τυνησίας. Δεν του είχαν δώσει άλλοτε σημασία -- γέρος άνθρωπος, μικρό τζαμί -- αλλά τώρα άρχισαν να τον επισκέπτονται, και κάποιες φορές τον ανέκριναν, και του έκαναν πάντα την ίδια ερώτηση: «Γιατί ονόμασες την εγγονή σου Τζιχάντ; Γιατί χρησιμοποιείς συνέχεια τη λέξη τζιχάντ στα κηρύγματά σου; Μισείς τους Αμερικανούς; Τι σχέση έχεις με τον Οσάμα μπιν Λάντεν»;

Οπότε για την μυστική υπηρεσία της Τυνησίας, και για αντίστοιχες οργανώσεις σ' ολόκληρο τον αραβικό κόσμο, η τζιχάντ ισοδυναμούσε με τον εξτρεμισμό, ο ορισμός του μπιν Λάντεν είχε κυριαρχήσει. Αυτή ήταν η δύναμη που αυτός είχε προσδώσει στη λέξη. Αυτό προκαλούσε τεράστια λύπη σ' εκείνο το γέρο ιμάμη. Μου είπε πως, από τα πολλά εγκλήματα του μπιν Λάντεν, σ' αυτό, κατά τον ίδιο, δεν είχε δοθεί η απαραίτητη προσοχή, ότι δηλαδή αυτός πήρε αυτή τη λέξη, αυτή την πανέμορφη έννοια. Δεν την σφετερίστηκε τόσο, όσο την απήγαγε, την εξευτέλισε και τη διέφθειρε και τη μετέτρεψε σε κάτι για το οποίο αυτή δεν ήταν προορισμένη, και έπειτα μας έπεισε όλους ότι επρόκειτο πάντα για μια παγκόσμια τζιχάντ.

Αλλά τα καλά νέα είναι πως αυτή η παγκόσμια τζιχάντ, όπως την όρισε ο μπιν Λάντεν, έχει σχεδόν τελειώσει. Αυτό είχε αρχίσει πολύ πριν το θάνατό του και τώρα πλησιάζει το τέλος. Δημοσκοπήσεις από το σύνολο του μουσουλμανικού κόσμου δείχνουν ότι πολύ λίγοι Μουσουλμάνοι ενδιαφέρονται για έναν παγκόσμιο ιερό πόλεμο ενάντια στη Δύση, εναντίον του μακρινού εχθρού. Ο αριθμός των νέων που θέλουν να πολεμήσουν και να πεθάνουν γι' αυτό το σκοπό εξαντλείται. Οι οικονομικοί πόροι -- εξίσου σημαντικοί, ίσως και περισσότερο -- γι' αυτές τις δράσεις μειώνονται επίσης σταθερά. Οι εύποροι φανατικοί που πρωτύτερα υποστήριζαν τέτοιου είδους δράσεις είναι τώρα λιγότερο γενναιόδωροι.

Τι σημαίνει αυτό για τη Δύση; Σημαίνει ότι μπορούμε να πανηγυρίσουμε, να αποδεσμευτούμε και να κοιμηθούμε ήσυχοι το βράδυ; Όχι. Η αποδέσμευση δεν αποτελεί επιλογή, διότι αν επιτρέψεις να επιζήσει η τοπική τζιχάντ, θα γίνει διεθνής τζιχάντ. Συνεπώς υπάρχουν αυτή τη στιγμή ανά τον κόσμο πολλές διαφορετικές βίαιες τζιχάντ. Στη Σομαλία, στο Μαλί, στη Νιγηρία, στο Ιράκ, στο Αφγανιστάν, στο Πακιστάν, υπάρχουν ομάδες που ισχυρίζονται πως είναι κληρονόμοι του Οσάμα μπιν Λάντεν. Χρησιμοποιούν τη ρητορική του. Χρησιμοποιούν ακόμα και το όνομα που αυτός δημιούργησε για τη τζιχάντ του. Υπάρχει λοιπόν τώρα μια Αλ Κάιντα στο ισλαμικό Μαγκρέμπ, υπάρχει μια Αλ Κάιντα στην Αραβική Χερσόνησο, υπάρχει μια Αλ Κάιντα στη Μεσοποταμία. Υπάρχουν άλλες ομάδες -- στη Νιγηρία, η Μπόκο Χαράμ, στη Σομαλία, η Αλ Σαμπάμπ -- και όλες δοξάζουν τον Οσάμα μπιν Λάντεν. Αλλά αν κοιτάξετε προσεκτικά, αυτές δεν διεξάγουν μια παγκόσμιο τζιχάντ. Πολεμούν για πολύ πιο περιορισμένα ζητήματα. Συνήθως έχει να κάνει με τις εθνότητες, τη φυλή ή το σεχταρισμό, ή είναι ένας αγώνας για ισχύ. Πολύ συχνά, πρόκειται για αγώνα για ισχύ σε μια χώρα ή ακόμα και σε μία μικρή περιοχή μέσα σε μία χώρα. Ενίοτε περνάνε κάποιο σύνορο, από το Ιράκ στη Συρία, από το Μαλί στην Αλγερία, από τη Σομαλία στην Κένυα, αλλά δεν διεξάγουν μια παγκόσμια τζιχάντ εναντίον κάποιου μακρινού εχθρού.

Εντούτοις αυτό δεν σημαίνει ότι μπορούμε να επαναπαυθούμε. Ήμουν πρόσφατα στην Υεμένη, όπου βρίσκονται τα τελευταία παρακλάδια της Αλ Κάιντα που ακόμα φιλοδοξούν να επιτεθούν στην Αμερική, να επιτεθούν στη Δύση. Πρόκειται για την Αλ Κάιντα της παλαιάς σχολής. Ίσως να θυμάστε αυτά τα άτομα. Είναι εκείνοι που προσπάθησαν να στείλουν εδώ το βομβιστή με τα εσώρουχα και που χρησιμοποιούσαν το διαδίκτυο για να υποκινήσουν τη βία μεταξύ των Αμερικανών Μουσουλμάνων. Όμως τελευταία έχει αποσπαστεί η προσοχή τους. Πέρυσι, πήραν υπό τον έλεγχό τους ένα τμήμα της νότιας Υεμένης και το κυβερνούσαν ως Ταλιμπάν. Τότε ο στρατός της Υεμένης συγκεντρώθηκε και απλοί άνθρωποι ξεσηκώθηκαν εναντίον αυτών των τύπων και τους έδιωξαν, και έκτοτε οι περισσότερες από τις δράσεις τους, οι περισσότερες από τις επιθέσεις τους στόχευαν τους κατοίκους της Υεμένης.

Άρα πιστεύω ότι έχουμε φτάσει σ' ένα σημείο όπου μπορούμε να πούμε πως όπως και η πολιτική στο σύνολό της, η τζιχάντ είναι μόνο τοπικό φαινόμενο. Ωστόσο αυτός δεν είναι ο λόγος να αποδεσμευτούμε, επειδή έχουμε ξαναδεί αυτό το έργο, στο Αφγανιστάν. Όταν εκείνοι οι Μουτζαχεντίν νίκησαν την Ε.Σ.Σ.Δ., εμείς αποδεσμευτήκαμε. Και ακόμα πριν να τελειώσουν οι πανηγυρισμοί μας, οι Ταλιμπάν είχαν καταλάβει την Καμπούλ, και εμείς είπαμε, «Είναι τοπική τζιχάντ, δεν είναι δικό μας πρόβλημα». Τότε οι Ταλιμπάν έδωσαν τα κλειδιά του Κανταχάρ στον Οσάμα μπιν Λάντεν. Αυτός το κατέστησε δικό μας πρόβλημα. Η τοπική τζιχάντ, αν αγνοηθεί, γίνεται ξανά παγκόσμια τζιχάντ.

Τα καλά νέα είναι ότι δεν χρειάζεται να συμβεί αυτό. Τώρα ξέρουμε πώς να την πολεμήσουμε. Διαθέτουμε τα εργαλεία. Έχουμε την τεχνογνωσία και μπορούμε να πάρουμε τις γνώσεις που αποκομίσαμε από τη μάχη και τη νίκη κατά της παγκόσμιας τζιχάντ και να τις εφαρμόσουμε στην τοπική τζιχάντ.

Τι μαθήματα πήραμε; Ξέρουμε ποιος σκότωσε τον μπιν Λάντεν: Η ομάδα SEAL Team Six. Γνωρίζουμε, κατανοούμε, ποιος σκότωσε την ιδεολογία του μπιν Λάντεν; Ποιος έδωσε τέλος στην παγκόσμια τζιχάντ; Εκεί έγκειται η απάντηση για τη λύση στο ζήτημα της τοπικής τζιχάντ.

Ποιος σκότωσε την ιδεολογία του μπιν Λάντεν; Ας αρχίσουμε από τον ίδιο. Αυτός πιθανώς θεωρούσε την 11η Σεπτεμβρίου το μεγαλύτερό του επίτευγμα. Στην πραγματικότητα, αυτό αποτέλεσε την αρχή του τέλους του. Σκότωσε 3.000 αθώους ανθρώπους και αυτό προκάλεσε τρόμο και απέχθεια στο μουσουλμανικό κόσμο, και αυτό σήμαινε πως η ιδέα του για την τζιχάντ δεν θα τύγχανε ποτέ ευρείας αποδοχής. Καταδίκασε τον εαυτό του να δρα στα εξτρεμιστικά όρια της ίδιας του της κοινότητας. Η 11η Σεπτεμβρίου δεν τον ενίσχυσε, τον καταδίκασε.

Ποιος σκότωσε την ιδεολογία του μπιν Λάντεν; Την σκότωσε ο Αμπού Μουσάμπ Αλ Ζαρκάουι. Υπήρξε ο ιδιαίτερα σαδιστής αρχηγός της Αλ Κάιντα στο Ιράκ που έστειλε εκατοντάδες βομβιστές αυτοκτονίας να επιτεθούν όχι σε Αμερικανούς αλλά σε Ιρακινούς. Μουσουλμάνους. Τόσο Σουνίτες όσο και Σιίτες. Κάθε αξίωση της Αλ Κάιντα πως προστάτευε το Ισλάμ ενάντια στους Δυτικούς σταυροφόρους πνίγηκε μέσα στο αίμα των Ιρακινών Μουσουλμάνων.

Ποιος σκότωσε τον Οσάμα μπιν Λάντεν; Η ομάδα SEAL Team Six. Ποιος σκότωσε την ιδεολογία του μπιν Λάντεν; Το έκανε το Αλ Τζαζίρα, αυτό και πολλά άλλα δορυφορικά πρακτορεία ειδήσεων στα Αραβικά, διότι παρέκαμψαν τους παλιούς, κρατικούς τηλεοπτικούς σταθμούς σε πολλές από αυτές τις χώρες που ήταν σχεδιασμένοι να παρακρατούν πληροφορίες από τους ανθρώπους. Το Αλ Τζαζίρα τους πρόσφερε πληροφορίες, τους έδειξε τι λεγόταν και τι συνέβαινε στο όνομα της θρησκείας τους, εξέθεσε την υποκρισία του Οσάμα μπιν Λάντεν και της Αλ Κάιντα, και τους επέτρεψε δίνοντάς τους τις πληροφορίες να καταλήξουν στα δικά τους συμπεράσματα.

Ποιος σκότωσε την ιδεολογία του μπιν Λάντεν; Το έκανε η Αραβική Άνοιξη, επειδή υπέδειξε ένα μέσο με το οποίο οι νέοι Μουσουλμάνοι μπορούσαν να επιφέρουν αλλαγές με τρόπο τέτοιο που ο Οσάμα μπιν Λάντεν, με την περιορισμένη του φαντασία, δεν θα μπορούσε ποτέ να συλλάβει.

Ποιος νίκησε την παγκόσμια τζιχάντ; Το έκανε ο αμερικανικός στρατός, οι Αμερικανοί στρατιώτες, με τους συμμάχους τους, πολεμώντας σε μακρινά πεδία μάχης. Και ίσως, κάποια στιγμή αυτοί λάβουν την δέουσα εκτίμηση για αυτή τους τη δράση.

Οπότε όλοι αυτοί οι παράγοντες και πολλοί άλλοι, ούτε καν κατανοούμε απόλυτα κάποιους από αυτούς, ενώθηκαν για να νικήσουν την ιδεολογία-τερατούργημα του μπιν Λάντεν, την παγκόσμια τζιχάντ, χρειαζόμασταν αυτή την ομαδική προσπάθεια.

Βέβαια, δεν θα έχουν όλα αυτά αποτέλεσμα στην τοπική τζιχάντ. Ο αμερικανικός στρατός δεν θα πάει στη Νιγηρία για να πολεμήσει την Μπόκο Χαράμ, και είναι απίθανο η ομάδα SEAL Team Six να εισβάλλει στα σπίτια των ηγετών της Αλ Σαμπάμπ και να τους βγάλει από τη μέση.

Όμως πολλοί από αυτούς τους παράγοντες που είχαν σημαντικό ρόλο είναι τώρα πολύ ισχυρότεροι απ' ότι παλιότερα. Η μισή δουλειά έχει ήδη γίνει. Δεν χρειάζεται να επανεφεύρουμε τον τροχό. Η έννοια της βίαιης τζιχάντ στην οποία σκοτώθηκαν περισσότεροι Μουσουλμάνοι από οποιαδήποτε άλλη ομάδα ανθρώπων έχει απαξιωθεί πλήρως. Δεν είναι ανάγκη να γυρίσουμε σ' αυτό. Η δορυφορική τηλεόραση και το διαδίκτυο πληροφορούν και ενδυναμώνουν τους νεαρούς Μουσουλμάνους με νέους συναρπαστικούς τρόπους. Η Αραβική Άνοιξη έχει οδηγήσει σε κυβερνήσεις, πολλές εκ των οποίων ισλαμιστικές, που γνωρίζουν πως για να διατηρηθούν, πρέπει να παλέψουν με τους εξτρεμιστές στο εσωτερικό τους. Δεν χρειάζεται να τους πείσουμε, αλλά πρέπει να τους βοηθήσουμε, καθώς δεν είχαν έρθει μέχρι τώρα σ' αυτή τη θέση.

Τα καλά νέα είναι και πάλι ότι πολλά από τα πράγματα που χρειάζονται τα διαθέτουμε ήδη και είμαστε πολύ καλοί στο να τα προσφέρουμε: οικονομική βοήθεια, όχι μόνο χρήματα, αλλά και ειδίκευση, τεχνολογία, γνώσεις, ιδιωτικές επενδύσεις, δίκαιους όρους εμπορίου, περίθαλψη, εκπαίδευση, τεχνική υποστήριξη για τη βελτίωση της αποτελεσματικότητας των αστυνομικών τους δυνάμεων, της αποδοτικότητας των αντιτρομοκρατικών τους δυνάμεων. Έχουμε άφθονες ποσότητες από αυτά τα στοιχεία.

Δεν είμαστε εξίσου καλοί στην προσφορά άλλων πραγμάτων που χρειάζονται. Ίσως κανένας δεν είναι. Χρόνος, υπομονή, διακριτικότητα, κατανόηση -- είναι πιο δύσκολο να τα προσφέρεις αυτά. Πλέον ζω στη Νέα Υόρκη. Μόλις αυτή τη βδομάδα, εμφανίστηκαν αφίσες σε σταθμούς μετρό στη Νέα Υόρκη που περιγράφουν την τζιχάντ ως θηριωδία.

Αλλά στα τόσα χρόνια που ασχολούμαι με τη Μέση Ανατολή, ποτέ δεν υπήρξα τόσο αισιόδοξος όσο είμαι σήμερα πως το χάσμα μεταξύ του μουσουλμανικού κόσμου και της Δύσης μειώνεται σταθερά και μια από τις πολλές αιτίες της αισιοδοξίας μου είναι ότι γνωρίζω πως υπάρχουν εκατομμύρια, εκατοντάδες εκατομμύρια άτομα, Μουσουλμάνοι σαν εκείνο το γέρο ιμάμη στη Τυνησία, που προσπαθούν να ανακτήσουν αυτή τη λέξη και να επαναφέρουν το αρχέτυπο, υπέροχο μήνυμά της. Ο Μπιν Λάντεν είναι νεκρός. Η ιδεολογία του Μπιν Λάντεν έχει ηττηθεί. Ο ορισμός της λέξης τζιχάντ μπορεί πλέον να διαγραφεί. Σ' εκείνον τον ορισμός της τζιχάντ μπορούμε να πούμε, «Αντίο. Καλά ξεκουμπίδια». Στην αληθινή τζιχάντ μπορούμε να πούμε, «Καλώς ήρθες. Καλή τύχη». Σας ευχαριστώ. (Χειροκρότημα)