Αντόνιο Νταμάζιο: Ο αγώνας για την κατανόηση της συνείδησης

Βρίσκομαι εδώ για να μιλήσω για το θαύμα και το μυστήριο του συνειδητού νου. Το θαύμα αφορά στο γεγονός ότι όλοι ξυπνήσαμε το πρωί και είχαμε την εκπληκτική επιστροφή του συνειδητού νου. Ανακτούμε το μυαλό μας με πλήρη αίσθηση του εαυτού και με πλήρη αίσθηση της ύπαρξής μας, κι όμως σχεδόν ποτέ δεν καθόμαστε να σκεφτούμε αυτό το θαύμα. Και όμως, θα'πρεπε επειδή χωρίς τη δυνατότητα του συνειδητού νου δεν θα είχαμε καμία απολύτως γνώση της ανθρωπινότητάς μας δεν θα είχαμε καμία απολύτως γνώση για τον κόσμο. Δεν θα είχαμε κανένα πόνο αλλά και καμία χαρά. Δεν θα είχαμε καμιά πρόσβαση στην αγάπη ή στην ικανότητα να δημιουργούμε. Βέβαια, ο Σκοτ Φιτζέραλντ είπε το περίφημο «όποιος εφηύρε τη συνείδηση θα κατηγορηθεί για πολλά». Ξέχασε όμως πως χωρίς τη συνείδηση δεν θα είχε καμία πρόσβαση στην αληθινή ευτυχία ούτε και στη δυνατότητα της υπέρβασης.

Αρκετά όμως για το θαύμα, τώρα για το μυστήριο. Πρόκειται για ένα μυστήριο που υπήρξε εξαιρετικά δύσκολο να εξιχνιαστεί. Από τον καιρό των αρχαίων φιλοσόφων και βεβαίως καθ’ όλη την ιστορία των νευροεπιστημών, αυτό ήταν ένα μυστήριο που πάντα αντιστεκόταν και έχει εγείρει μεγάλες διαφωνίες. Για την ακρίβεια υπάρχουν πολλοί που πιστεύουν ότι δεν θα 'πρεπε καν να το αγγίζουμε. Ότι πρέπει απλά να το αφήσουμε ήσυχο, ότι δεν πρόκειται να λυθεί. Δεν το πιστεύω αυτό, και νομίζω ότι η κατάσταση αλλάζει. Θα ήταν γελοίο να υποστηρίξουμε ότι γνωρίζουμε πως διαμορφώνεται η συνείδηση στους εγκεφάλους μας, όμως σίγουρα μπορούμε να ξεκινήσουμε να προσεγγίζουμε αυτό το ερώτημα και ν' αρχίσουμε να βλέπουμε τη μορφή μίας απάντησης.

Ένα ακόμα από τα θαύματα είναι ότι τώρα διαθέτουμε τεχνικές απεικόνισης που μας επιτρέπουν να εισέλθουμε στον ανθρώπινο εγκέφαλο και να μπορούμε να κάνουμε, για παράδειγμα, αυτό που βλέπετε. Αυτές οι εικόνες είναι από το εργαστήριο της Χάνα Νταμάσιο που δείχνουν μέσα στον εν ζωή εγκέφαλο, την ανασυγκρότηση του εγκεφάλου. Και αυτός είναι ένας ζωντανός άνθρωπος. Δεν είναι ένας άνθρωπος που μελετάται στη νεκροψία. Και ακόμα περισσότερο -- κάτι που μπορεί πραγματικά να σας εκπλήξει -- είναι το επόμενο που θα σας δείξω, με το οποίο θα πάμε κάτω από την επιφάνεια του εγκεφάλου όπου πραγματικά θα δούμε μέσα στον εν ζωή εγκέφαλο τις πραγματικές συνδέσεις, τις πραγματικές οδούς. Οπότε, όλες αυτές οι χρωματιστές γραμμές αντιστοιχούν σε δέσμες αξόνων είναι οι ίνες που συνδέουν το σώμα των κυττάρων με τις συνάψεις. Και λυπάμαι που θα σας απογοητεύσω αλλά δεν βγαίνουν σε χρώματα. Όπως και να'χει όμως, είναι εκεί. Τα χρώματα είναι κώδικες της κατεύθυνσης, αν αυτή είναι από πίσω προς τα μπρος ή το ανάποδο.

Εν πάση περιπτώσει, τι είναι η συνείδηση; Τι είναι ο συνειδητός νους; Θα μπορούσαμε απλά να πούμε πως είναι αυτό που χάνουμε όταν πέφτουμε σε βαθύ ύπνο χωρίς όνειρα ή όταν βρισκόμαστε υπό αναισθησία, και είναι αυτό που ανακτούμε όταν ξυπνάμε από τον ύπνο ή από την αναισθησία. Όμως τι ακριβώς είναι αυτό που χάνουμε όταν βρισκόμαστε υπό αναισθησία ή σε βαθύ ύπνο, χωρίς όνειρα; Πρώτα απ’ όλα, είναι το μυαλό, που είναι μία ροή νοητικών εικόνων. Και φυσικά σκεφτείτε τις εικόνες μπορεί να είναι αισθητηριακές διατάξεις, οπτικές, σαν αυτές που έχετε αυτήν τη στιγμή σε σχέση με τη σκηνή και εμένα, ή ακουστικές εικόνες, σαν αυτές που έχετε τώρα σε σχέση με το λόγο μου. Αυτή η ροή νοητικών εικόνων είναι ο νους.

Υπάρχει όμως και κάτι άλλο που βιώνουμε όλοι σ’ αυτό το δωμάτιο. Δεν είμαστε παθητικοί εκθέτες οπτικών ή ακουστικών ή απτικών εικόνων. Έχουμε εαυτούς. Έχουμε ένα Εγώ που είναι αυτομάτως παρών στο μυαλό μας αυτή τη στιγμή. Είμαστε κύριοι του μυαλού μας. Και έχουμε την αίσθηση πως όλοι το βιώνουμε αυτό -- και όχι ο διπλανός μας. Προκειμένου λοιπόν να υπάρξει συνειδητός νους, έχετε έναν εαυτό μέσα στο συνειδητό νου. Άρα, ο συνειδητός νους είναι ένας νους με έναν εαυτό μέσα του. Ο εαυτός εισάγει την υποκειμενική οπτική στο μυαλό και έχουμε πλήρη συνείδηση μόνο όταν όταν ο εαυτός εμφανίζεται στον νου. Επομένως, αυτό που πρέπει να γνωρίζουμε για να προσεγγίσουμε αυτό το μυστήριο είναι, πρώτον, πώς συγκροτείται ο νους μέσα στον εγκέφαλο και, δεύτερον, πώς δομείται ο εαυτός.

Τώρα το πρώτο μέρος, το πρώτο ερώτημα, είναι σχετικά εύκολο -- δεν είναι καθόλου εύκολο -- αλλά είναι κάτι που σταδιακά προσεγγίζουν οι νευροεπιστήμες. Είναι ξεκάθαρο ότι προκειμένου να διαμορφωθεί ο νους πρέπει να δομήσουμε νευρωνικούς χάρτες. Έτσι, φανταστείτε ένα πλέγμα, σαν αυτό που σας δείχνω, και φανταστείτε μέσα στο πλέγμα, σ’ αυτή τη δισδιάστατη επιφάνεια, φανταστείτε νευρώνες. Και φανταστείτε, αν θέλετε έναν πίνακα, έναν ηλεκτρονικό πίνακα, όπου έχετε στοιχεία τα οποία μπορούν να είναι είτε φωτισμένα είτε σβηστά. Και ανάλογα με το πως θα διαμορφώσετε τον πίνακα των φωτισμένων ή μη-φωτισμένων, ψηφιακών στοιχείων, ή εν προκειμένω το πλέγμα των νευρώνων, θα έχετε φτιάξει έναν χάρτη. Φυσικά, αυτό που σας δείχνω είναι ένας οπτικός χάρτης αλλά το ίδιο ισχύει για κάθε είδος χάρτη -- ακουστικό, για παράδειγμα, σε σχέση με τις ακουστικές συχνότητες, ή χάρτες που δομούμε με το δέρμα μας σε σχέση με ένα αντικείμενο που ψηλαφούμε.

Τώρα, για να γίνει ξεκάθαρο πόσο κοντά είναι -- η σχέση μεταξύ του πλέγματος των νευρώνων και της τοπογραφικής διαρρύθμισης της δραστηριότητας των νευρώνων και της νοητικής μας εμπειρίας -- θα σας πω μια προσωπική ιστορία. Αν καλύψω το αριστερό μου μάτι -- μιλάω για εμένα προσωπικά, όχι για όλους -- αν καλύψω το αριστερό μου μάτι, βλέπω το πλέγμα -- σχεδόν ίδιο μ' αυτό που σας δείχνω. Όλα είναι καλά, σωστά και κάθετα. Όμως πριν λίγο καιρό ανακάλυψα πως αν καλύψω το αριστερό μου μάτι βλέπω αυτό. Βλέπω το πλέγμα και παρατηρώ μία στρέβλωση στην άκρη του κέντρο-αριστερού οπτικού μου πεδίου.

Πολύ περίεργο -- το ανέλυσα αυτό για λίγο. Όμως πριν λίγο καιρό, με την βοήθεια ενός οφθαλμολόγου συναδέλφου μου, του Κάρμεν Πουλιαφίτο, ο οποίος ανέπτυξε ένα λέιζερ σκάνερ για τον αμφιβληστροειδή χιτώνα, ανακάλυψα το ακόλουθο. Αν σκανάρω τον αμφιβληστροειδή μου σε οριζόντιο επίπεδο, αυτό που βλέπετε στη γωνία, το αποτέλεσμα είναι το ακόλουθο. Στη δεξιά πλευρά, ο αμφιβληστροειδής μου είναι απόλυτα συμμετρικός. Βλέπετε και την κλίση προς το κεντρικό βοθρίο απ’ όπου ξεκινά το οπτικό νεύρο. Όμως στον αριστερό μου αμφιβληστροειδή υπάρχει ένα φούσκωμα στο σημείο που δείχνει το κόκκινο βέλος. Αυτό αντιστοιχεί σε μία μικρή κύστη που βρίσκεται από κάτω. Και αυτό ακριβώς είναι που προκαλεί τη στρέβλωση της οπτικής μου εικόνας.

Σκεφτείτε το: έχετε ένα πλέγμα νευρώνων, και τώρα, μία απλή μηχανική αλλαγή στη θέση του δικτύου, προκαλεί μία στρέβλωση της νοητικής εμπειρίας. Τόσο κοντά λοιπόν είναι η νοητική σας εμπειρία με τη δραστηριότητα των νευρώνων στον αμφιβληστροειδή χιτώνα, ο οποίος είναι μέρος του εγκεφάλου τοποθετημένος στο βολβό του ματιού, ή σε σχέση με το θέμα μας, με ένα κομμάτι του οπτικού φλοιού. Άρα από τον αμφιβληστροειδή χιτώνα καταλήγουμε στον οπτικό φλοιό. Και φυσικά, ο εγκέφαλος προσθέτει πολλές πληροφορίες για το τι συμβαίνει στα σήματα που έρχονται από τον αμφιβληστροειδή. Σ ’αυτήν εδώ την εικόνα, βλέπετε διάφορες νησίδες τις οποίες εγώ αποκαλώ εικονοπλαστικές περιοχές του εγκεφάλου. Για παράδειγμα, έχουμε το πράσινο που αντιστοιχεί στις απτικές πληροφορίες ή το μπλε που αντιστοιχεί στις ακουστικές πληροφορίες.

Ακόμα κάτι το οποίο γίνεται είναι ότι αυτές οι περιοχές εικονοπλάστες, όπου κατασκευάζονται όλοι οι νευρωνικοί χάρτες, μπορούν να στέλνουν σήματα στο μωβ ωκεανό που βλέπετε γύρω-γύρω, που είναι ο συνειρμικός φλοιός, όπου καταγράφεται ότι συμβαίνει σ' αυτές τις νησίδες-εικονοπλάστες. Το εντυπωσιακό είναι ότι στη συνέχεια μπορείτε από τη μνήμη να προχωρήσετε πέρα από το συνειρμικό φλοιό και να φτιάξετε πάλι εικόνες στις ίδιες περιοχές που έχετε την αντίληψη. Επομένως, σκεφτείτε πόσο καλά βολεμένος και τεμπέλης είναι ο εγκέφαλος. Παρέχει συγκεκριμένες περιοχές για την αντίληψη και την παραγωγή εικόνων. Και αυτές είναι ακριβώς ίδιες μ' αυτές που θα χρησιμοποιηθούν για την παραγωγή εικόνων όταν ανακαλούμε πληροφορίες.

Μέχρι στιγμής το μυστήριο του συνειδητού νου αποκαλύπτεται κάπως επειδή έχουμε μια γενική ιδέα για το πώς δημιουργούμε αυτές τις εικόνες. Όμως τι γίνεται με τον εαυτό; Ο εαυτός είναι το πραγματικά άπιαστο πρόβλημα. Για πολύ καιρό, ο κόσμος δεν ήθελε καν να το αγγίξει, επειδή υποστήριζαν, «Πως γίνεται να έχεις αυτό το σημείο αναφοράς, αυτή τη σταθερότητα που απαιτείται για να διατηρηθεί η συνέχεια του εαυτού κάθε μέρα;» Έτσι σκέφτηκα μια λύση γι’ αυτό το πρόβλημα, είναι η εξής. Δημιουργούμε εγκεφαλικούς χάρτες του εσωτερικού τού σώματός μας και τους χρησιμοποιούμε ως αναφορά για τους υπόλοιπους χάρτες.

Επιτρέψτε μου να σας εξηγήσω πως κατέληξα σ’ αυτό. Κατέληξα σ’ αυτό επειδή, αν έχουμε ένα σημείο αναφοράς που γνωρίζουμε ως εαυτό -- το Εγώ, το εγώ είμαι στην αντίληψή μας -- χρειαζόμαστε κάτι σταθερό, κάτι που δεν αλλάζει πολύ από μέρα σε μέρα. Και όντως συμβαίνει να έχουμε μόνο ένα σώμα. Ένα σώμα, ούτε δύο ούτε τρία. Κι αυτό είναι μια αρχή. Υπάρχει μόνο ένα σημείο αναφοράς και αυτό είναι το σώμα. Φυσικά, το σώμα έχει διάφορα μέλη και τα μέλη του αναπτύσσονται με διαφορετικούς ρυθμούς, έχουν διαφορετικά μεγέθη και είναι διαφορετικά σε κάθε άνθρωπο. Δε συμβαίνει όμως το ίδιο με το εσωτερικό μας. Ό,τι σχετίζεται μ’ αυτό που είναι γνωστό ως το εσωτερικό μας περιβάλλον -- για παράδειγμα, η όλη ρύθμιση της χημείας του σώματός μας είναι, για την ακρίβεια, απόλυτα σταθερή μέρα με τη μέρα για έναν πολύ καλό λόγο. Αν αποκλίνεις πάρα πολύ από τις παραμέτρους που είναι κοντά στην μέση τιμή του ορίου επιβίωσης, θα αρρωστήσεις ή θα πεθάνεις. Έχουμε δηλαδή ένα εσωτερικό σύστημα, στη ζωή μας, που μας εξασφαλίζει ένα είδος συνέχειας. Μ’ αρέσει να το περιγράφω ως την αχανή ομοιότητα της μίας μέρας με την άλλη. Επειδή αν, από άποψη φυσιολογίας, λείπει αυτή η ομοιότητα, είτε θα αρρωστήσεις είτε θα πεθάνεις. Να λοιπόν ακόμα ένα στοιχείο γι’ αυτή τη συνέχεια.

To τελευταίο σημείο είναι ότι υπάρχει ένας πολύ στενός δεσμός μεταξύ της ρύθμισης του σώματος από τον εγκέφαλο και του ίδιου το σώματος, που δε μοιάζει με κανέναν άλλο δεσμό. Έτσι για παράδειγμα, φτιάχνω εικόνες από εσάς, αλλά δεν υπάρχει κανένας σύνδεσμος φυσιολογίας μεταξύ των εικόνων που έχω για εσάς ως κοινό και του εγκεφάλου μου. Ωστόσο, υπάρχει ένας στενός, άρρηκτος δεσμός μεταξύ των περιοχών του εγκεφάλου μου που ρυθμίζουν το σώμα και του ίδιου του σώματός μου.

Ορίστε μία εικόνα γι’ αυτό. Κοιτάξτε την περιοχή εδώ. Το εγκεφαλικό στέλεχος βρίσκεται μεταξύ του εγκεφαλικού φλοιού και της σπονδυλικής στήλης. Μέσα στην περιοχή που θα σας δείξω τώρα βρίσκονται όλοι οι ζωτικοί μηχανισμοί που ρυθμίζουν το σώμα. Είναι τόσο συγκεκριμένη που αν για παράδειγμα, δείτε το κόκκινο κομμάτι στο πάνω μέρος του εγκεφαλικού στελέχους, αν αυτό καταστραφεί μετά από ένα εγκεφαλικό επεισόδιο, το αποτέλεσμα είναι το κώμα ή την κατάσταση φυτού. που συνιστά κατάσταση, φυσικά, κατά την οποία ο νους εξαφανίζεται, η συνείδηση εξαφανίζεται. Στην πραγματικότητα αυτό που συμβαίνει είναι ότι χάνεις τα θεμέλια του εαυτού, δεν έχεις πλέον αίσθηση της ίδιας σου της ύπαρξης. Για την ακρίβεια, μπορεί να υπάρχουν εικόνες, να δημιουργούνται μέσα στον εγκεφαλικό φλοιό, εν τούτοις δεν γνωρίζεις ότι βρίσκονται εκεί. Ουσιαστικά, έχουμε απώλεια συνείδησης όταν καταστραφεί η κόκκινη περιοχή του εγκεφαλικού στελέχους.

Αν λάβουμε όμως υπόψη την πράσινη περιοχή του εγκεφαλικού στελέχους, δεν συμβαίνει τίποτα τέτοιο. Τόσο εξειδικευμένη είναι. Αν το πράσινο σημείο του εγκεφαλικού στελέχους πάθει κάποια κάκωση, που συμβαίνει συχνά, το αποτέλεσμα είναι η πλήρης παράλυση αλλά με τη διατήρηση της συνείδησης. Αισθάνεσαι, γνωρίζεις, έχεις πλήρη συνείδηση και μπορείς να το δείχνεις με ιδιαίτερα έμμεσους τρόπους. Είναι μια τρομακτική κατάσταση. Δεν θα θέλατε να τη δείτε. Οι άνθρωποι, ουσιαστικά, είναι φυλακισμένοι μέσα στο ίδιο τους το σώμα παρόλα αυτά έχουν συνείδηση. Υπάρχει μία πολύ ενδιαφέρουσα ταινία, μία από τις σπάνια καλές ταινίες για τέτοιες καταστάσεις, από τον Τζούλιαν Σνάμπελ πριν από μερικά χρόνια και ήταν για κάποιον ασθενή που βρισκόταν σε αυτή την κατάσταση.

Τώρα, θα σας δείξω μία εικόνα. Υπόσχομαι να μην πω τίποτα γι’ αυτό, το κάνω απλά για να σας τρομάξω. Θα σας πως απλώς ότι στην κόκκινη περιοχή του εγκεφαλικού στελέχους υπάρχουν, για να το πω απλά, όλα αυτά τα μικρά τετράγωνα που αντιστοιχούν σε περιοχές οι οποίες δημιουργούν εγκεφαλικούς χάρτες διαφορετικών πτυχών του εσωτερικού μας, διαφορετικών πτυχών του σώματός μας. Είναι εξαιρετικά τοπογραφικοί και τέλεια διασυνδεδεμένοι σε ένα επαναλαμβανόμενο μοτίβο. Και είναι μέσα από αυτό και μέσα από το στενό δεσμό μεταξύ του εγκεφαλικού στελέχους και του σώματος που πιστεύω -- θα μπορούσα να είμαι και λάθος, αλλά δεν νομίζω πως είμαι -- ότι δημιουργείται η χαρτογράφηση του σώματος η οποία θέτει τα θεμέλια του εαυτού και εκδηλώνεται με τη μορφή συναισθημάτων -- αρχέγονων συναισθημάτων.

Άρα λοιπόν τι εικόνα σχηματίζουμε εδώ; Κοιτάξτε τον «εγκεφαλικό φλοιό», το «εγκεφαλικό στέλεχος», το «σώμα» , και θα σχηματίσετε την εικόνα της διασύνδεσης όπου το εγκεφαλικό στέλεχος θέτει τα θεμέλια του εαυτού σε πολύ στενή διασύνδεση με το σώμα. Και έχουμε τον εγκεφαλικό φλοιό που είναι η μεγάλη σκηνή του μυαλού μας με άφθονες εικόνες, που στην ουσία είναι τα περιεχόμενα του νου, στις οποίες συνήθως δίνουμε τη μεγαλύτερη προσοχή, όπως θα ‘πρεπε αφού, πραγματικά, είναι η ταινία που κυλά στο μυαλό μας. Κοιτάξτε όμως και τα τόξα. Δεν είναι εκεί απλά για να φαίνονται. Βρίσκονται εκεί επειδή υπάρχει αυτή η πολύ στενή αλληλεπίδραση. Δεν μπορείς να έχεις συνειδητό νου αν δεν υπάρχει η αλληλεπίδραση μεταξύ του εγκεφαλικού φλοιού και του στελέχους του εγκεφάλου. Δεν μπορείς να έχεις συνειδητό νου αν δεν υπάρχει η αλληλεπίδραση μεταξύ του εγκεφαλικού στελέχους και του σώματος.

Κάτι άλλο που παρουσιάζει ενδιαφέρον είναι ότι μοιραζόμαστε το εγκεφαλικό στέλεχος με πολλά άλλα είδη. Σε όλα τα σπονδυλωτά, η δομή του εγκεφαλικού στελέχους μοιάζει πολύ με τη δική μας, αυτός είναι και ένας από τους λόγους που πιστεύω ότι αυτά τα είδη έχουν συνειδητό νου όπως εμείς. Αλλά δεν είναι τόσο εμπλουτισμένος όσο ο δικός μας επειδή δεν έχουν εγκεφαλικό φλοιό όπως εμεις. Εκεί έγκειται η διαφορά. Και διαφωνώ κάθετα με την ιδέα ότι η συνείδηση θα πρέπει να θεωρείται το μείζον προϊόν του εγκεφαλικού φλοιού. Ο πλούτος του μυαλού μας είναι όχι τόσο το γεγονός ότι έχουμε τον εαυτό, ότι μπορούμε να αναφερόμαστε στην ύπαρξη μας και ότι έχουμε την αίσθηση εαυτού.

Υπάρχουν τρία επίπεδα του εαυτού για να λάβουμε υπόψη μας -- το πρωτογενές, ο πυρήνας και το αυτοβιογραφικό. Τα πρώτα δύο τα μοιραζόμαστε με πάρα πολλά είδη, και ελέγχονται από το στέλεχος του εγκεφάλου και απ’ ότι υπάρχει σε φλοιό σ’ αυτά τα είδη. Είναι τον αυτοβιογραφικό εαυτό που πιστεύω πως μόνο ορισμένα είδη έχουν. Τα κητοειδή και τα θηλαστικά έχουν αυτοβιογραφικό εαυτό σε κάποιο βαθμό. Και οι σκύλοι μας στο σπίτι έχουν αυτοβιογραφικό εαυτό ως ένα βαθμό. Όμως εδώ έγκειται η καινοτομία.

Ο αυτοβιογραφικό εαυτός κτίζεται στη βάση παλιών αναμνήσεων και σε μνήμες σχεδίων και προθέσεων που είχαμε. Είναι το βιωμένο παρελθόν και το μέλλον στο οποίο προσβλέπουμε. Και ο αυτοβιογραφικός εαυτός υποκινεί τη μακροπρόθεσμη μνήμη, τη σκέψη, τη φαντασία, τη δημιουργικότητα και τη γλώσσα. Μέσα απ’ αυτά προήλθαν τα εργαλεία του πολιτισμού -- η θρησκεία, η δικαιοσύνη, το εμπόριο, οι τέχνες, η επιστήμη, η τεχνολογία. Και είναι μέσα από τον πολιτισμό που μπορούμε να πάρουμε -- και εδώ έγκειται η καινοτομία -- κάτι που δεν είναι απόλυτα καθορισμένο από τη βιολογία μας. Αναπτύχθηκε από τον πολιτισμό. Αναπτύχθηκε μέσα από σύνολα ανθρώπων. Και αυτό, φυσικά, είναι ο πολιτισμός απ΄όπου αναπτύξαμε αυτό που μ’ αρέσει να αποκαλώ κοινωνιο-πολιτισμική προσαρμογή.

Εν κατακλείδι, σωστά θα ρωτούσατε, γιατί να μας νοιάζουν αυτά; Γιατί να μας απασχολεί αν είναι το εγκεφαλικό στέλεχος ή ο εγκεφαλικός φλοιός και πώς αυτά λειτουργούν; Τρεις λόγοι. Πρώτον, η περιέργεια. Τα θηλαστικά είναι πολύ περίεργα όντα -- και οι άνθρωποι περισσότερο από όλα. Και αν, για παράδειγμα, ενδιαφερόμαστε για το ότι η αντιβαρύτητα απωθεί τους γαλαξίες μακριά από την Γη, τότε γιατί να μην ενδιαφερόμαστε για το τι συμβαίνει μέσα στα ανθρώπινα όντα;

Δεύτερον, η κατανόηση της κοινωνίας και του πολιτισμού. Πρέπει να δούμε πώς η κοινωνία και ο πολιτισμός εξελίσσονται σ’ αυτήν την κοινωνιο-πολιτισμική προσαρμογή. Και τέλος, η ιατρική. Ας μην ξεχνάμε ότι ορισμένες από τις χειρότερες ασθένειες της ανθρωπότητας είναι νοσήματα όπως η κατάθλιψη, το Αλσχάιμερ, η εξάρτηση από ουσίες. Σκεφτείτε τα εγκεφαλικά επεισόδια που μπορούν να καταστρέψουν το μυαλό μας ή τη συνείδησή μας. Δεν υπάρχει δυνατότητα αποτελεσματικής θεραπείας από αυτές τις νόσους, χωρίς αυτή να είναι τυχαία, αν δεν γνωρίζεις πως λειτουργεί όλο αυτό. Να λοιπόν ένας πολύ καλός λόγος, πέρα από την περιέργεια για να δικαιολογήσουμε αυτό που κάνουμε και για να δικαιολογήσουμε το ενδιαφέρον μας για το τι συμβαίνει μέσα στον εγκέφαλό μας.

Σας ευχαριστώ για την προσοχή σας.

(Χειροκρότημα)