Thandie Newton: Ötekiliği qucaqlamaq, özümü qucaqlamaq

Fərqliliyi qucaqlamaq.. Bu temanı eşidərkən, ilk ağlıma gələn fərqlili(başqası olmağı) sevmək özünü sevməkdir oldu. Bu fikrimin formalaşmasına qədər keçdiyim yol isə məncə maraqlı bir yol olub, bu yol mənlik anlayşını tam dərk etməyimə kömək etdiyinə görə paylaşmağa dəyər bir hekayə olduğuna inanıram.

Hər kəs "mən"i var, ancaq fikrimcə bu doğuşdan deyil. Yeni doğulmuş uşaqlarda hər şeyin parçası olmaq hissi olur; özlərini müstəqil hiss etmirlər. Bu birlik hissi bizdə çox tez unudulur. Başlanğıc mərhələnin sonu kimidir-- birlik, uşaqlıq, sadəlik, formasızlığın sonudur. Birlik qeyri-mümkündür. Fərqlilik daha realdır. Körpəliyin müəyyən mərhələsindən başlayaraq mənlik anlayışı yaranır. Tamın bir parçası olan "mən"ə ad verilir, özü haqda məlumatlar verilir, bu məlumat, detallar, fikirlər şəxsin formalaşmasında əsas rol oynayır, kimliyimizi müəyyən edir. Kimliyimiz sosial dünya ilə əlaqə vasitəmizə çevrilir. Ancaq bu kim(mən) başqa kimlərin əhatəsində üzə çıxır. Bəs biz kimik? Olmaq istədiyimiz mənik, yoxsa olmalı olduğumuz?

Mənim kimlik və şəxsiyyətimin formalaşması prosesi isə çox çətin olub. Yaratmaq istədiyim mən dəfələrlə rədd edilirdi. Mənə uyğun kimliyimin olmamasından yaranan qorxu və kimliyimin inkar edilməsindən yaranan çaşqınlıq, narahatlıq, utanc və ümidsizlik hisslərinin uzun müddət mənə hakim olmasına səbəb oldu. Geriyə baxdıqda isə kimliyim o qədər tez-tez yox olurdu müəyyən bir uyğunluq sezirdim. Mənliyim dəyişər, sarsılar, inkişaf edər, yox olardı, ancaq başqası yenə yaranar-- bəzən daha güclü, daha kinli, bəzən mənimlə olmaq da istəməzdi. Sabit bir kimliyim yox idi. Kimliyimin heç vaxt mövcud olmadığını dərk etməyim üçün dəfələrcə yaratdığım kimliyi dəfn etməli oldum.

Uşaqlığım 70-ci illər İnglitərəsində keçib. Atam Kornvoldan olan ağdərili, anam isə Zimbabvedən olan qaradərilidir. Bizim ailə ola biləcəyimiz fikri belə çoxları üçün qəbuledilməz idi. Təbiətin isə öz işini görür və qəhvəyi dərili uşaqlar doğulur. Təxminən beş yaşımdan isə fərqliliyimdən agah idim. Rahibələrin idarə etdiyi katolik məktəbdəki tək qaradərili ateist idim. Tam paradoks idim, mənliyim də bu paradoksdan nəsə çıxarıb nəyəsə aid olmağa çalışırdı. Kimlik uyğunlaşmağı təkrarlanmağı, aid olmağı sevir. Mövcudluğunun və vacibliyinin sübutudur bu. Əslində çox vacibdir. Çox önəmli funksiyası var. Mənimiz olmadan heç kəslə əlaqə saxlaya bilmərik. Planlar qurub, məşhurluq, uğur pillələrini qalxa bilmərik. Ancaq dəri rəngim buna mane olurdu. Saçım da uyğun deyildi. Nə də tarixcəm. Hamıdan başqa olaraq qəbul edilmişdim, başqa sözlə sosial hayatda tam mövcud deyildim. Kimliyim hər şeydən, hətta qız olmaqdan da əvvəl, fərqli olmaqla müəyyən edilirdi. Diqqəti cəlb edən "heçkəs" idim.

Həmin vaxtlar yeni bir dünyanı kəşf etmişdim: tamaşa və rəqs. Rəqs edərkən daimi olan kimlik qorxumdan azad olurdum. Sözün əsl mənasında özümü itirirdim. Çox yaxşı rəqs edirdim. Bütün hisslərimi öz rəqsimlə ifadə etməyə çalışardım. Özüm olarkən real həyatda edə bilməyəcəyim qədər özümü azad ifadə edə bilirdim.

16 yaşımda isə filmdə rol almaq kimi daha başqa bir fürsətim oldu. Rol ifa edərkən hiss etdiyim rahatlığı sözlərlə ifadə etmək çətindir. Özünü göstərə bilməyən kimliyim ortaya çıxar və başqa biri olardı, özümü əla hiss edərdim. İlk dəfə idi ki, tam fəaliyyətdə olan özüm mövcud idi, özüm yaradıb böyütdüyüm, özüm idarə edə bildiyim "mən"im. Günün sonunda isə yenə qarışıq və qəribə özümə qayıdardım.

19 yaşımda yetkin bir aktrisa idim, hələ də kimlik axtarışında olsam da. Universitetdə atropologiya fakultəsinə səndələrimi verdim. Dr. Phyllis Lee intervyu zamanı mənə "İrqi necə ifadə edərdiniz?" sualını verdi. Cavabımdan əmin idim, "Dəri rəngi ilə." dedim. "Yəni bioloji, genetik əsaslarla?" o davam etdi. "Thandie, bu doğru deyil. Çünki qara dərili Keynalı və Qaradərili Uqandalı arasındakı genetik fərq qaradərili Keynalı və ağdərili Norveç arasındakı genetik fərqdən daha böyükdür. Bütün bu millətlər Afrikadan olduğu üçün genetik müxtəliflik daha uzun zaman ərzində baş verib." Başqa sözlə, irqin bioloji və elmi heç bir əsası yoxdur. Bir tərəfdən baxanda, inandırıcı açıqlama idi. Digər tərəfdən isə, özüm üçün yaratdığım kimlik anlayışı artıq inandırıcı deyildi. İnandırıcı tək elmi, bioloji fakt budur ki, Afrikalıların hamısının kökü 160 000 il əvvəl yaşamış Mitokodrial Həvva adlı qadından gəlir. İrq isə qorxu və cahilliyimizdən yaranan elmi əsası olmayan konseptdir.

Qəribədir ki, bu izah da mənim "öz"ümə inamımı geri gətirmədi, fərqlilik hissimi azaltmadı. Yox olmaq istəyim hələ də mənə hakim idi. Kembrici(universitet) qurtarmışdım; uğurlu kariyeram var idi, ancaq özümə inamım sıfır idi, bulimiya və terapevtlərin cəngində idim. Fikrim isə eyni idi. Sahib olduğum tək şeyin mənim olduğuna inanırdım. Özünə verdiyin dəyərin digər dəyərlərdən daha üstün sayırdım, başqa cür fikirləşə də bilməzdim. Mənliyin önəmini dəstəkləyəcək bütöv bir dəyərlər sistemi yaratmışıq. Yaratdığlmlz özün yaratdığı füsətlər, iş yerləri, gəlirlərə baxın. Kimliyimizin canlı varlıq olduğunu qəbul etmək daha uyğundur. Ancaq yalnışdır. Əslində mənlik beynimizin bizi ölümün reallığından uzaqlaşdırmaq üçün yaratdığı məfhumdur.

Kimliyin həqiqi, daimi mövcuduğu isə birliyi, əsli ilə əlaqəsində meydana gəlir. Kimliyimiz yaradıcısı ilə-- yəni bizimlə əlaqə yaradana qədər daimi olaraq özünü doğrulama və ifadə axtarışında olacaq. Bu əlaqə isə birlik hissi və kimliyimizin özümüz yaratdığımızdan agah olmaqdan başlayır. İlk olaraq, "öz"ümüzü itirdiyimiz anlar haqda düşünə bilərik. Məndə bu rəqs edəndə, rol ifa edəndə olur. Özümdə itirəm, kimliyim isə yox olur. Həmin anda yerin, göyün, ətrafdakı səsin, auditoriyanın enerjisinin, hər şeyin parçası oluram. Kiçik körpə kimi ətrafla bütünlük, birlik hissi ilə əhatə olunuram.

Rol ifa edərkən başqa biri oluram, yeni mən yaradıram, öz mənim isə arxa planda qalır, özümün problemləri və hökmləri də. Quldarlıq quruluşunda İntiqam hissi ilə yanan ruhdan tutmuş 2004-cü ildə dövlətin baş katibinə qədər hər cür rolda oynamışam. Bu kimliklərim məndən nə qədər fərqli olsalar da mənim bir parçamdırlar. Açığı aktrisa kimi uğurumun, insan kimi inkişafımın tək sirrinin mənə daim narahatçılıq və əminsizlik hiss etdirən kimliyimin zəifliyi olduğuna inanıram. Necə başqalarının ağrısını öz ağrım kimi hiss etməyimə, necə heçkəsdə kimsə tapa bildiyimə özüm də əmin deyildim. Səbəb yolumun üstünə çıxacaq kimliyim olmaması imiş. Özümün əksik olduğun inanırdım, özümün hiss edəcək nəyimsə olmadığından başqalırını hiss edirdim. Yoxluğundan utandığım şey, həm də gözlərimin açılmağına kömək etdi.

Kimliyimi müəyyən funksiyaları yerinə yetirməsi üçün özüm yaratdığımı anladıqdan sonra, qəribə bir şey oldu. Mənimin məni əla almasına imkan vermədim. Mənimə fikir verməyə başladım. Terapistə apardım. Disfunksionallığından agah olmağa başladım. Ancaq özümdən utanmadım. Əksinə, özümün fəaliyyətinə hörmət etdim. Müəyyən vaxt və təcrübədən sonra isə, həmin kimliyim olmadan yaşamağa başladım. Bunu etməyi bacardıqda isə, inanılmaz işlər edirsiniz.

Fevral ayında Konqoda idim, kimlikləri bizim kimliklərimizi başqalarının ağrı-acısını, ölümünü hiss etməyəcəq qədər laqeydləşdirən İ-fon, İ-pad, bling asılığımızı təmin etməyə xidmət edən(?) qəddar, psixopat "mən"lər tərəfindən inanılmaz şəkildə tapdalanmış qadınların həyatda qalmalarını bayram edir, onlarla birlikdə rəqs edirdim. Çünki, özümüzlə yaşayır və özümüzü həyatdan üstün tutururqsa(?), həyatı qiymətsizləşdirir, həyata qarşı duyarsız oluruq. Həyata qarşı duyarsız olduqda isə, şüşəsiz binalar tikir, sualtı həyatı məhv edir, zorlamağı müharibə silahı hesab edirik. Son olaraq "mən"ə demək istərdim ki: Qurduğumuz dünyada çatlar yaranmağa başlayır, çatlaqlardan su, qan, neft sızmağa başlayır, sızıntıdan çaylar yaranır.

Yer və Yerdəki bütün canlılarla birlikdə necə yaşayacağımız haqda fikirləşməmişik. Ancaq bir-birimizlə necə yola gedə biləcəyimiz haqda fikirləşmişik-- milyarlarca "bir"lərlə. Nəticədə biz deyil, ağılsız mənlərimiz bir-biri ilə yaşayır, və bizi bir-birimizdən daha da ayrı salırlar.

Bir-birimizlə yaşayıb birlikdə nəfəs almağa çalışaq. Bircə mənimizin yükündən azad olsaq, ətrafda baş verənlərdən agah olsaq, əsasımıza qayıda bilsək başlanğıcımıza- hər bir canlının başlanğıcına qayıda bilsək. Doğulanda bu birlik hissi ilə doğuluruq. Heç kim olduğumuzdan qorxmayaq. Bu yaratdığımız məndən daha realdır. Özümüzün yoxluğu hissini qəbul edib həyata dəyər verib, gələcəklərin cazibəsinə qapılsaq necə də gözəl olar. Özümüzdən agah olmaq isə başlanğıcdır.

Diqqətinizə görə çox sağ olun.

(Alqış)